Kúlki ómirdi uzartady deıdi ǵalymdar. Ol qandaı kúlki? Siz ben bizdiń ǵumyrymyzǵa án, kóńilimizge sán syılaıtyn maǵynaly ázil qaısy? Burnaǵy qazaqtyń ájýasynda ár, mazaǵynda mán, kelekesinde kórkemdik bar edi. Qazir ezý tartysy ersileý, jymıysynda jylý joq sekildi. Ásirese zaman aǵymyna ilesken jastardyń emosııasy erekshe. Olardyń buratartpa sózi, sıqyrly syqaǵy – kishigirim komıks. Bul – batyssha aıtqanda stendap. Búgingi bizdiń áńgimemiz qazirgi qazaqtyń qaljyńy týraly.
Stendap (Stand-UP) – XXI ǵasyrdaǵy ázil-syqaq shoýlardyń eń mereıli stıli. Qysqa da nusqa komedııalyq óner. Ázilkesh bútin aýdıtorııa aldynda jeke-dara qoıylym qoıady. Munda kúlki keıipkeri – avtordyń ózi, kóbine olar qý tildi keledi. Keıbir ázilkesh halyqqa ótimdi bolý úshin mýzykalyq aspaptardy, ventrılokızmdi, qyzyqty ádisterdi paıdalanady. Stendaper aldyn ala daıyndalǵan mátinmen jumys isteıdi, biraq ony oqymaıdy, aýyzeki aıtyp beredi. Stendap komedııasy ázil-syqaq klýbtarynda, barlarda, pabtarda, klýbtarda, teatrlarda, demalys ortalyqtarynda, tipti saıabaqtarda qoıyla beredi. Sonysymen de kópshilikke ótimdi.
Bul zamanaýı ıýmor bir adamnyń kúndelikti ómirdegi «qojanasyrlyǵy» desek durys bolar. Sol ápendiligin áshkereleı otyryp, kórermendi kúlkige qaryq qylady. Qazir qazaqsha stendap elimizde qarqyndy damyp kele jatyr. Jastardyń deni Jaıdarman nemese belgili ázil-syqaq teatrlaryna barǵannan góri, osy jeńil ázilderdi jıi tyńdaıdy. Oıǵa qonymdy, júrekke jumsaq ári sanańyzǵa salmaq túsirmeıdi. Stend-aptyń eń bir oǵashtyǵy mańaıda bala-shaǵa, úlken kisiler júrgenine qaramastan, ázilge beıpil sózder aralastyryp, boǵaýyz qosady. Sol arqyly avtor áńgimesin árleıdi, ıakı bul – kúlkiniń kýlmınasııasy. Taıaqtyń eki ushy bar degendeı, bul zaman talaby dep jaýyrdy jaba toqyǵanymyzben, dóreki kúlki qoǵamnyń sanasyna úlken soqqy. Ásirese jastardyń etıkalyq qalybyn qurtady. Muny teatr maıtalmandary da moıyndaýda.
«Búgin burynǵy ázilmen kópshilikti kúldire almaısyń. Sebebi zaman basqa, ýaqyt pen talap ta basqa. Onyń ústine kórermenniń talǵamy ózgerdi. Árıne, qazir jeńil kúlkige áýes bolyp kettik. Keıbir jastarymyz tez tanymal bolǵysy keledi. «Jaıdarman» oınaımyn dep ózderin teatr akterlarymen teń ustaıtyndary da bar. Artıst bolý kez kelgen adamnyń mazaǵy emes. Ol úshin de oqý-bilim kerek, qasıet qajet. Sondyqtan men «Tamashanyń» akterlaryna arzan ázilge áýes bolmaýdy únemi aıtamyn. О́ıtkeni bizdiń óz kórermenimiz bar. Biz jurtty kóp kúldire almasaq ta, kórsetken ár satıramyzdyń astarynda shynaıy kóp dúnıe jatyr. Kórermen kúlý úshin emes, kúlip otyryp jylap ketý úshin kelý kerek. О́ziniń kemshiligin, qoǵamda bolyp jatqan aqıqatty biz usynǵan qoıylymdarymyzdan kóre bilýi qajet dep oılaımyn», deıdi «Tamashanyń» tarlany Asylbek Boranbaev.
Teatr maıtalmanynyń sózine súıensek, ázildegi mádenıetti joǵaltpaý qajet. Jasyratyny joq, mundaǵy jastardyń ázili turpaıylaý, áıtse de osy baǵyttaǵy qaljyńdar oqyrmanǵa ótedi. Bir jumbaq dıllema dersiz. Tarıh sahnasyna XVIII ǵasyrda shyqqan óner salasy o basta mýzykanttardyń kórermenniń kóńilin kóterý úshin tapqan ádisi edi. Artynan bul dástúr eskirip, ázilkeshterdiń jeke oryndaýynda kórinis tapty. Otany – Ulybrıtanııa. Biraq bizge bul ónim Batystan ne Eýropadan kelgen joq, kórshi Reseıden endi. Qyzyǵy, bul janrdy orystardyń ortasynda jandandyrǵan qazaq balasy eken. Belgili standaper – Nurlan Sabýrov.
Endi qarańyzshy, sol Nurlan shoýda únemi óz ultyn, áıelin jáne qyzyn ázilge qosady. Azdap pafosqa toly shynaıy oqıǵalar jelisin kórermen jyly qabyldady. Ol sóıleý mánerimen, mımıkasymen, ártistigimen baýrap aldy. Eń kúlkili nárseni baısaldy júzben jetkizedi. «Men qazaqty mazaq qylmaımyn, maqtanyshpen aıtamyn. Mysaly, meniń ázilderimdi qazaq aýdıtorııasynyń qabyldaýy ekiudaı. Biz, qazaqtar, jaıdarly halyqpyz, biraq bireýdi kúlkige qaldyrǵandy unatpaımyz. Reseıde bul neǵurlym bólek. Munda olar ózderine de, basqalarǵa da birdeı kúledi», deıdi ózi.
Ýaqyt ótken saıyn ázil de, ony oryndaýshy da túrlenedi. Syn-sapasy, taqyryp aıasy keńıdi. Qazir qarapaıym halyqty birneshe mınýttyq monologtar mezi etedi, oǵan qaraǵanda qysqa-nusqa, dámdi ázilderge suranys joǵary. Muny moıyndaý qajet. Ári komıkter belgili bir obrazdy nysanaǵa alyp, ázilderin sonyń aıasynda órbitedi.
Qazaqstanda onǵa jýyq stendap-klýb bar. Jyl ótken saıyn qatary kóbeıip keledi. YouTube jelisinde jeke arnalar ashyp, áleýmettik jeli arqyly taralýda. Bul úrdisti áýelde amerıkalyqtar paıdalanǵan. Ásirese túngi jáne keshki shoýlarda jas talanttar elge tanylýda. Soǵan saı jekelegen baǵdarlamalardyń da sany artyp keledi. Batysta bul tendensııa ótken ǵasyrda bastalǵan. Endeshe, búgingi damý qarqynyn ózińiz oılaı berińiz. Aqyr sońynda, bul baǵyt álemge taraldy. Keńes ıdeologııasy júrgizgen senzýranyń saldarynan bul joba postkeńestik elderge endi-endi táı-táılap kele jatyr.
«Stendap spektaklderinde aıtylǵan áńgimeler avtordyń júz paıyz ómirinen alyndy deýge kelmes. Ádette monolog 50 paıyz shyndyq jáne 50 paıyz kórkem «qospalardan» quralady. Sondaı-aq azdap shynshyl ázilder de bolady, olarda shynaıylyq basym, al qalǵanyn komedııaǵa qııal qosyp jetkizedi. Nelikten qazir bulaı bolyp jatqanyn bilgińiz kele me? Stendap – adamnyń sahnaǵa shyǵyp, ázil aıtýy týraly áńgime emes. Bul ómirge, adamdarǵa, sezimderge, oqıǵalarǵa, tabıǵatqa degen kózqarastan týǵan syrshertpe. Eń aldymen, halyqty kúldirý basty josparǵa qoıylmaıdy, munda ázil arqyly qoǵamnyń kemshiligin betke basý bar. Sol arqyly urymtal tusyn taýyp, kúlkige jyǵý. Ázilkeshtiń bet-júzinde álemdegi qıǵash oqıǵalarǵa degen mysqyl turady. Menińshe, burynǵy satıra, búgingi stendapqa ulasqan sekildi», deıdi stendaper Nurken Qoıshybaev.
Onyń aıtýynsha, zamanaýı stendapta ázilkesh qoıylymyna balaǵat sózderdi qoldanýǵa tyıym salynbaıdy. Alaıda radıo men teledıdarda taratylǵan kezde mundaı turpaıy sózderdiń ornyn arnaıy dybystar basady.
«Ázildep bireýdi mazaqtaý óner emes» dep túsinetin Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Asqar Naımantaev arzan kúlkiniń sahnaǵa shyqqanyn jetkizdi.
«Arzan kúlki degenimiz – kópshiliktiń kórip júrgen sóz qýalaǵan kúlki. Bylaısha aıtqanda, qysyr sóz. «Qysyr sóz kúlmekke jaqsy» deıdi. Sahnada qysyr sózdi men de aıtamyn. Halyqty kúldirip, ózińe qaratyp alý úshin ol da kerek. «Oıyn bilmegen bala sheshesiniń etegin kóterip oınaıdy» dep qatty aıtady qazaq. Bizde qazir dál osyndaı qaljyńdar qaptap ketti. Eń soraqy, eń arzan, eń masqara kúlki, mine, osy. Baıaǵy satıranyń saıypqyrandarynda sahnaǵa degen úlken qurmet bar edi, qazirgi jastarda ol joq», deıdi A.Naımantaev.
Al bizdiń esimizge danyshpan Abaı túsedi. Qazaqtyń rýhy men adamgershiligin bir izge salǵan alyptyń ósıetine taǵy aıaldasaq. Hákim óziniń tórtinshi qara sózinde oryndy jáne orynsyz kúlkiniń arasyna danalyq quıady. Taǵy bir márte kóz júgirtińizshi.
«...árbir jaman kisiniń qylyǵyna kúlseń, oǵan rahattanyp kúlme, yza bolǵanyńnan kúl, yzaly kúlki – ózi de qaıǵy. Ondaı kúlkige únemi óziń de salynbassyń, árbir jaqsy adamnyń jaqsylyq tapqanyna rahattanyp kúlseń, onyń jaqsylyqty jaqsylyǵynan tapqandyǵyn ǵıbrat kórip kúl. Árbir ǵıbrat almaqtyń ózi de mastyqqa jibermeı, ýaqytymen toqtatady. Kóp kúlkiniń bárin de maqtaǵanym joq, onyń ishinde bir kúlki bar-aý, qudaı jaratqan ornymenen ishten, kókirekten, júrekten kelmeıdi, qoldan jasap, syrtymenen bet-aýzyn túzep, baı-baı kúlkiniń ánin sándep, ádemishilik úshin kúletin boıama kúlki».
Qurmetti oqyrman, kimge kúlip júrgenimizdi, nege kúlip júrgenimizdi bileıik!