Japonǵa jaqyndyǵymyz qandaı?

Sol kezde jıyrmadan endi asqan Muhtar Áýezov «Ja­po­nııa» atty maqalasynda kún­shyǵys eliniń 1861 jyly júzege asyrǵan «Meıdzı» refor­ma­syn taldady, bilimge qatysty tusyna basa nazar aýdarady. Al Halel Dosmuhamedov  «Senen basqa ondaǵan, tipti júzdegen qazaqtyń balasy joǵary bilim alyp jatqanyn oılasań, bul halyq ta eńbekke, damýǵa qabiletti ekenin, bálkim bolashaqta álemdegi óziniń ornyn oıyp turyp alatyn ekinshi Japonııa bola alady degenge kóz jetkizesiń», degen.

Bul derekter Alash zııaly­la­ry­nyń Qazaq elin 20-25 jyldyń ishinde jańa dáýirdegi zamanaýı Alash memleketine aınaldyrǵysy kelgenin, memlekettiń damý úlgisi men modelin XIX ǵasyrdyń sońy men  XX ǵasyrdyń basyndaǵy artta qalǵan agrarly-feodaldy samýraılar elinen óte az ǵana ýaqyt ishinde álemdik derjavaǵa aınalǵan Japonııadan kórgenin aıtyp tur. Biraq kúni búginge deıin «Japonııa qaıda, keń baıtaq qazaq jeri qaıda?» degen pikir basym bolyp kelgen edi. Endi bul kúmánniń kóbesi sógildi.

Basynan bastasaq: keıingi kezderi Alash zııalylary men Ja­ponııa arasyndaǵy baıla­nys­tyń tek boljam emes, shyndyq bolǵanyn aıǵaqtaıtyn derekter jarııalana bastady. Naqtylasaq, 1919 jyly Raıymjan Marsekov japon úkimetine hat jazyp, Alashorda úkimetin tanýdy, mo­ıyn­­daýdy suraǵan, jas qazaq memleketine kómek berýin ótingen. Kelesi bir hatta Alashordanyń Parıjdiń beıbit konferensııasyna óz ókilin joldamaq bolǵany aıtylypty. Osy derekti alǵash tapqan Hokkaıdo ýnıversıtetiniń slavıan-eýrazııalyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory Ýıama Tomohıko Raıymjan Mársekovtiń 1919 jylǵy 17 qańtardaǵy úndeýi japon tilindegi aýdarmasynda 9 bet (5 paraq) kóleminde «Kazak-kırgız halqynyń óki­li­niń petısııasy (嘆願書)» degen atpen saqtalǵanyn, orys ti­lin­de jazylǵan bolýy múmkin tú­p­nusqasy tabylmaǵanyn aıta­dy. Japondyq tarıhshy atap ótkenindeı, Mársekovtiń Vla­dı­vos­tokqa barǵanyn zertteý­shi­ler bilgen, keıbireýleri onyń Japonııa ókilderimen baılanysta bolýy múmkin degen boljam jasa­ǵanymen, bul týraly eshqan­daı dálel joq. Qazir bul qujattar Ja­ponııa Syrtqy ister mınıs­trli­giniń Syrtqy saıasat tarıhy muraǵatynda sıfrlandyrylyp, saqtaýly tur. https://www.jacar.go.jp /

Mamyr aıynda Halyqaralyq túrki akademııasynyń uıym­das­ty­rýymen ótken «Áýezov, Alash jáne Kúnshyǵys eli» atty zoom-konferensııada japon ǵalymdary Rıosýke Ono men Ýıama Tomohıko Raıymjan Mársekovtiń 1919 jyl­dyń qańtarynda Japonııa Úki­me­ti­ne joldaǵan úndeýine taldaý júrgizdi. Onda Alash qaı­ratkeriniń Japonııadan Alashordany mo­ıyn­dap, kómek kórsetýin ótin­geni, Alashordanyń Parıj beı­bit­shilik konferensııasyna qatysý jospary bar ekeni aıtylǵan. «Bul tanystyrylymda men Raıym­jan Mársekovtiń Japo­nııa úki­metine Alashordany moıyn­daý­dy surap 1919 jyly joldaǵan úndeýiniń qysqasha mazmunyn baıandamaqpyn. Alashordanyń syrtqy saıasaty týraly málimet búginge deıin áli tam-tum ǵana bolyp keldi. Bul qujat Alash­or­­danyń syrtqy saıasaty týra­ly málimetterdi keńirek ashyp, Japonııa tarapynyń oǵan degen qatynasyn túsinýge múmkin­dik beredi. Bul qujattar Japo­nııanyń Syrtqy saıasat tarıhy­nyń muraǵatynda saqtaýly. Túp­nus­qadan da qundy aýdarma О́kinishke qaraı, bul qujattyń japonsha aýdarmasy ǵana saq­tal­ǵan. Bul aýdarmanyń ishinde naqty tápsirleý qıynǵa soǵatyn keıbir tustary bar. Ásirese «táýelsizdik» degen maǵynada aýda­­rylǵan sóz jıi kezdesedi. Qud­dy bir Alashorda sol kezdiń ózinde táýelsiz eldiń táýelsiz úki­meti sııaqty jazylǵan. Biraq Mársekov ol mátinde shyny­men de «táýelsizdik» sózin paıda­lan­dy ma, joq pa, ol jaǵyn naqty baǵalaý qıyn. Bul jer­de japon sheneýnikteri men ofı­serleri «táýelsizdik» pen «avto­nomııa» sózderin ajyrata almaǵanǵa kóbirek uqsaıdy. So­dan naqty aýdarma jasaı almaǵan bolýy múmkin. Odan keıingi qujattan da bul aýdarmada «avtonomııa retinde damý» jáne «táýelsizdik» uǵymdary du­rys aýdarylmaǵanyn kórýge bo­lady. Bir qyzyǵy, Mársekov óz sózinde sol kezde Alashorda ókilderinen bólek Japonııamen kelissóz júrgizip jatqan Kolchak úkimetin birde-bir ret atamaǵan jáne Alashordanyń qyzmetin derbes organ retinde sıpattap otyrǵan. Vladıvostoktaǵy azat etý armııasynyń saıası depar­tam­entiniń bastyǵy bul ún­deýge qoldaý retinde Japo­nııa­nyń syrtqy ister mınıstrine jetekhat jazǵan. Sol hatta Mársekovtiń Vladıvostokta Ja­ponııa vıse-konsýlymen áńgimeleskeni baıan­da­lady. Osy áńgimede Már­sekov Alashordanyń avto­no­mııa jarııalaǵanyn, kele­shekte kórshiles, dini bir halyqtarmen birlesip úlken táýelsiz memleket qurýdy josparlap otyrǵanyn naqty atap ótken. Japonııa vıse-konsýly qazaqtardyń qıyn-qystaý jaǵdaıyna qynjylys bildire kelip, qarý jetkizýde de qıyndyqtar bar ekenin aıtady. Tipti qarý jetkizgenniń ózinde ony Kolchak úkimeti arqyly ǵana bere alatyndaryn túsindiredi. Al Mársekov Kolchak úkimeti Alashordanyń táýelsizdigin qala­maı­tyndyqtan, qarý qupııa túrde jetkizilýi kerektigin aıtady. Ja­pon konsýly mundaıǵa jol joq ekenin bildiripti. Mársekov onda qarýdy Qytaıdyń Sháýeshegi arqyly aınalma baǵytpen ji­be­rýdi suraıdy. Buǵan da jol joq degen jaýap aıtylady. Saıası departament bastyǵy hatynyń sońynda Mársekov se­nimge laıyqty tulǵa ma, joq pa, qazaq halqynyń atynan sóıleýge ókiletti me, ol jaǵy belgisiz bolyp otyrǵanyn ári ondaıdy anyqtaý óte qıyn ekenin jetkizedi. Biraq Mársekovtiń qazaqtardyń ókiletti tulǵasy ekeni dáleldense, suraǵan oq-dári men medıkamentterdi berý jaǵyn da oılastyrý kerektigin, bul qazaqtardyń senimine ıe bolý úshin qajettigin atap ótedi. Al Japonııa Syrtqy ister mınıstriniń jaýaby qysqa bol­ǵan. Ol Japonııa úkimeti qazaq­tardyń pushaıman kúıi men tyǵyryqtaǵy jaǵdaıyna jany ashıtynyn, ázirge qarý men medıkament jetkizýden tartyna turý kerektigin jazǵan. Bul qysqa jaýap aıtarlyqtaı kesh jol­danǵan. Vladıvostokqa jaýap hat kelgen kezde Mársekov ol jaqtan ketip qalǵanǵa uqsaıdy» deıdi tarıhshy baıandamasynda. Qys­qasy, baıandamashy aıtyp ótkendeı, qazaq ulty men onyń qaıratkerleri hám olardyń naqty ustanymy týraly málimettiń azdyǵynan Alashordany qoldaýǵa batyly barmady. Degenmen belgili bir qyzyǵýshylyq baıqatty.

Raıymjan Mársekov 1877 jyly Semeı oblysy, О́skemen ýezi, Aıyrtaý bolysynda týǵan, qaıda, qashan qaıtys bolǵany tolyq málim emes. Biraq tarıhı derekterde Alash qozǵalysynyń asa kórnekti qaıratkeri, Alash qozǵalysynyń negizin salýshy­lar­dyń biri, zańger, pýblısıst, qazaqtyń múddesin kózdep, qamyn jegen ult oıshyly eke­ni aıtylady. Bir derekterde «Qul­ja túrmesinde óldi» dese, ekinshi bir derekterde «Semeı túrmesinde ólgen» delinedi. Biraq Reseıdiń qıyr shyǵysyna baryp, Japonııanyń konsýldyǵynyń qabyldaýynda bolǵanyna qara­ǵanda ómirde osal bolmaǵany anyq.

Iá, Alashorda men qazaq zııalylary arasyndaǵy baılanys, japon tyńshysy degen aıyp týraly derek kóp. Biraq «baı­lanys boldy ma?» degen suraqqa da jaýap taba almaǵanbyz ke­zin­de. Tipti táýelsizdik alǵaly 30 jyldyń ishinde de osy taqy­ryp­ty zerdelep, qolymyzǵa naqty derek­ter usynǵan ǵalymdar jaı­ly da estigen joqpyz.

«Japonııa tyńshysy» degen jalǵan aıyppen atylǵan Turar Rysqulovtyń ǵumyrnamasyn kórkem tilmen somdaǵan jazýshy Sherhan Murtaza kezinde osy taqyrypqa pikir berýin ótingende Tu­rar­­dyń ózine taǵylǵan aıyp­pen kózi jumylǵansha kelis­peı ótkenin, Turar japon zııaly­la­rymen kezdesti nemese hat alysyp turdy» degen derekterdi kezdestirmegenin aıtqan-dy. «1937 jyldyń aqıqaty áli qupııasyn tolyq ashqan joq. Talaı dúnıe áli «qulyptaýly» jatyr. Aqqa qara jaǵa almaǵan qanisherler Turardyń Mońǵolııaǵa saparynda Japonııanyń memlekettik qyzmet­ker­lerimen kezdesýin eske túsirip, sodan ilik tapqan ǵoı», degen edi Sher-aǵa.

Sher-aǵamen áńgimeden soń kúnderdiń kúninde taǵdyry 8 mınýtta sheshilip, o dúnıelik bo­lyp ketken arystarymyzdyń japon zııalylarymen jazysqan hat­tary aldymyzdan shyǵa kelýi ábden múmkin goı degen úkili úmit­ti biz de oıymyzǵa toqyp qoı­ǵanbyz.

О́tken ǵasyr basynda jıyrma jasynda Japonııa týraly jarap Muhtar Áýezov, 1957 jyly 45 kúnge Japonııaǵa bardy, Hıro­sıma jáne Nagasakıge tastal­ǵan atom bombasyna qarsy úlken jıyn­darda sóz sóıledi. Bul de­rek­­­terdiń bári Muhtar Áýezov­tyń 50 tomdyq shyǵarma­lar jına­ǵyna engen.

Japonııadaǵy qazaq dıplo­ma­ty Batyrhan Qurmanseıit Muhtar Áýezovtiń osy elge sapary kezin­de­gi bizge belgisiz derekterdi ta­ýyp, oqyrmandardyń nazaryna usyn­dy. Dıplomat bizben áńgime­sin­de áli naqtylanbaǵan jaıttar kóp ekenin, árkim óz salasynda jańa dúnıeler tabatynyn, bul ba­ǵytta sońǵy sóz áli aıtyl­ma­ǵa­nyn aıtty.

KSRO Japonııa men Alashor­da­nyń arasynda baılanys orna­týǵa bylaı da kedergi bolýy áb­den múmkin edi. Alash zııaly­la­r­­ynyń budan árige barmaýynyń sebe­bin osydan izdeý kerek sııaqty. Sebebi 1905 jyly Japonııa áı­gi­li Sýsıma shaıqasynda Reseıdi tas-talqan etip jeńdi. Jalpy, japondar ult retinde 1861 jyly Meıda reformasynan keıin qatty ilgerilegeni belgili. Ult retinde qalyptasty. «Ákem aralaǵan, ákemniń tabany tıgen Japonııaǵa men de talaı ret boldym. Ákemniń bul elge degen mahabbaty maǵan ótti. Japon úkimetiniń resmı shaqyrýymen saıasat áleminde áli syryn asha qoımaǵan «Tokıo dıa­lo­gyna» qatysyp qaıttym. «Ákem armandap ketken qasıetti paryzdy bir qadam bolsa da alǵa jyljyta aldym», deıdi bizge Murat Áýezov.

1937 jyldyń jańǵyryǵy basylmaı jatyp, Stalınniń kózi tiri­sinde armanda ketken Alash zııa­ly­larynyń amanatyn arqalaǵan Áýezovtiń alystaǵy Japonııaǵa baryp, qazaq eli týraly dáris oqýynyń ózi tarıhı oqıǵa ekeni belgili. Patshalyq Reseıden de qýatty eldiń bary týraly habardan qazaq dalasy qulaǵdar boldy. HIH ǵasyrdyń sońynan ótken ǵasyrdyń basyna deıin Japonııa restavrasııa nemese Meıdzı tóńkerisi (1912 jyly ólimine deıin ımperator bılik etken dáýir aty) dep atalatyn kezeńdi basynan keshirgeni týra­ly derekter kóp. Japon jur­tyna qıyrdaǵy qazaq eliniń na­za­ryn aýdartqan tarıhı oqı­ǵa – kúnshyǵys elindegi «Meı­dzı» reformasynan keıin ult bolyp aırandaı uıyǵany. Biraq osy baǵytty indetip qazýǵa baıla­nysty aıǵaqtaıtyn tarıhı de­rek­ter joq degen tujyrym qol­baılaý bolyp kelgen-di. Endi aradaǵy baılanysty aıǵaq­taı­tyn derekterdiń sheti aıty­lyp ja­tyr. Munyń bári Alash zııaly­la­­ry­nyń ózgege úlgi bolarlyq dıplomatııalyq jeńisi.

Endigi sóz tarıhshylarda. 

Sebebi Jańa Qazaqstandy qu­rýǵa nıettenip kelgen qazaq dalasyna Japonııa ustanymy jańa múmkindik.