Keıingi ýaqytta elimizde sarbazdardyń ólimi jıilep ketti. Jazataıym oqıǵa bolsa bir jón. О́z-ózine qol jumsap, ajaly ózge sarbazdardyń álimjettik áreketinen kelip jatyr. Jurtshylyqty alańdatatyny da sol. Beıbit kúnde jalǵyz ulynan aıyrylý ońaı emes, árıne. Osy rette, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan armııasyndaǵy áskerı qyzmetshiler arasynda ólim-jitimniń jıilegenine erekshe nazar aýdaryp, arnaıy komıssııa qurýdy tapsyrǵan bolatyn. Prezıdent keleńsizdikterdiń sebebin tergep-tekserý, áskerı qyzmetshiler arasyndaǵy zańsyzdyqtardy joıý jáne keleshekte áskerdegi mundaı teris is-áreketterdi boldyrmaýdy naqtylap, osyndaı jaǵdaıǵa jol bergen ofıserler jazalanatynyn eskertken edi.
Qabyrǵany qaıystyrǵan qaıǵyly habar
Jyl basynan bergi sarbazdardyń ólimine qatysty qaıǵyly jaǵdaılar umytyla qoıǵan joq. Kúni keshe taǵy eki oqıǵa eldi shýlatty. Stepnogor qalasyndaǵy áskerı bólimde Ulttyq ulannyń áskerı qyzmetkeri asylyp qalǵan jerinen tabyldy. «29 shildede saǵat 21.00 shamasynda avtoparkte kezekshi qyzmetin atqaryp júrgen merzimdi qyzmettegi qatardaǵy sarbaz N.A.Orazbaı kezekshiden dárethanaǵa barýǵa suranǵan. Biraz ýaqyttan keıin ol avtopark qoımasynda asylyp qalǵan jerinen tabyldy», delingen Ulttyq ulannyń «Ortalyq óńirlik qolbasshylyǵy» taratqan resmı habarlamada.
Avtopark kezekshi qyzmeti dereý alǵashqy medısınalyq kómek kórsetken. Odan keıin sarbaz jedel járdemmen Stepnogor qalasynyń ortalyq qalalyq aýrýhanasyna jetkizilgenimen kóz jumdy. 1995 jyly týǵan qatardaǵy jaýynger Orazbaı Jetisý oblysy Qorǵanys isteri jónindegi Panfılov basqarmasynan 2021 jyldyń kúzinde shaqyrylǵan.
Al 30 shildede saǵat 05.15-te áskerı bólimge aǵa serjant A.S.Merǵalıevtiń óz-ózine qol jumsaǵany týraly aqparat túsken. «Mán-jaıdy naqtylaý kezinde zaıybynyń túngi saǵat 03.30 shamasynda kúıeýiniń denesin úıiniń dárethanasynan taýyp alǵany belgili boldy», dep habarlady Ulttyq ulan. Arnaıy komendatýranyń qaraýyl bastyǵy aǵa serjant Abylaı Serikuly Merǵalıev 1990 jyly týǵan, úılengen, bir qyzy bar. Ulttyq ulan qatarynda 2015 jyldan bastap qyzmet etken. Atalǵan eki oqıǵaǵa qatysty tıisti tergeý sharalary bastalyp ketti.
Buǵan deıin Jambyl oblysynda Gvardeısk áskerı qalashyǵyndaǵy gospıtalda merzimdi áskerı qyzmetke shaqyrylǵan sarbaz Álibek Qalbaıdyń ólimi qoǵamdy dúrliktirgen edi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osyǵan qatysty istiń naqty sebebin anyqtaýdy quzyrly organdarǵa tapsyrǵan edi.
Bul rette Qorǵanys mınıstrligi jeke quramdy jetkiliksiz baqylaý jáne 30212 áskerı bóliminiń laýazymdy tulǵalary tarapynan jumystaǵy olqylyqtar faktisi boıynsha qyzmettik tergeý júrgizgen. Nátıjesinde, 30212 áskerı bóliminiń komandıri jáne osy bólimniń oqý rotasynyń komandıri laýazymynan shettetildi. Odan bólek, sarbaz ólimine baılanysty atalǵan áskerı bólimniń taǵy 3 laýazymdy tulǵasy qatań tártiptik jaýapkershilikke tartylǵan. Qorǵanys mınıstrligi Álibek Qalbaıdyń ólimine qatysty tergeý sharasy áli jalǵasyp jatqanyn habarlady. «30212 áskerı bóliminiń kadr quramynyń sapasyn arttyrý maqsatynda qanaǵattanarlyqsyz nátıje kórsetken laýazymdy tulǵalarǵa qatysty uıymdastyrý-kadr sıpatyndaǵy sharalardy iske asyra otyryp, 1 aı merzimde ofıserlik jáne serjanttyq quramdy attestattaýdan ótkizý týraly sheshim qabyldandy. Attestattaýdan keıin bosaǵan laýazymdy oryndarǵa kadr jınaý úshin irikteý júredi», deıdi vedomstvo basshylyǵy.
О́kinish hám ótinish
Sarbazdardyń ólimi ul tárbıelep otyrǵan ata-analardyń júıkesine keri áserin tıgizgeni ras. Qazir kez kelgen turǵyndy toqtatyp, «Balańyzdy áskerge jiberýge qalaı qaraısyz?» dep surańyzshy. Eshkim balasyn áskerge jibergisi joq. Qazirgideı halyqaralyq qaqtyǵystar beleń alǵan almaǵaıyp zamanda tez arada áskerde tártip ornatylýǵa tıis dep sanaıdy. «Balyq basynan shirıdi» demekshi, ár sarbazdyń ólimi úshin shendiler jaýap berý kerek ekenin alǵa tartady jurtshylyq.
Halyq Qaharmany, general-leıtenant Baqytjan Ertaev sońǵy ýaqytta áskerde jıi bolatyn sarbazdardyń ólimine baılanysty pikirin bildirdi. General azamattyq boryshtyń burynǵydaı 2-3 jyl emes, 1 jylǵa qysqarsa da sarbazdardyń ólim-jitimi toqtamaı turǵanyna kúıinip otyr.
– Munda búkil kiná komandırden. Ári jergilikti ákimdikter de jaýapkershilikti sezinbeıdi. Áskerge jiberý josparyn mılaryna quıyp alǵan. Júgirip júrip voenkomatqa tizim tapsyrady, boldy. Ary qaraı baqylaý joq. Komandır sarbazǵa áke de, ana da bolýy kerek. Keıde onyń kóleńkesinde ózgeleri osyndaı qıturqy áreketke baryp jatady. Bul jaǵdaıda da jaýapty komandır bolyp qalatyny sózsiz. Sondyqtan qazir kóp adam komandırlikten qashyp jatyr. Muny toqtatý úshin reforma kerek. Iаǵnı ol jerde, eń aldymen, kim bolsań da árbir opasyzdyqqa kinálini shenine qaramaı jazalaǵan jón. Meıli general, meıli serjant bolsyn, qatań jazalaý qajet. Tipti búkil elge kórsetý kerek. Bilsin. Sol kezde aıaq tartady. Bul jaǵdaı toqtaıdy, – deıdi general.
Jurtshylyqtyń jaǵymsyz pikirine qatysty Qorǵanys mınıstri Rýslan Jaqsylyqovtyń óz ýáji bar. Onyń aıtýynsha, keıingi kezderi jıilep ketken sarbazdardyń ólimine áskerı sala kináli emes. Salaǵa jaýapty tulǵalarǵa jala jappas buryn jastardyń sýısıdke barýynyń sebebin anyqtaý qajet.
– Biz birinshi kezekte jastardyń óz-ózine qol salýynyń astaryna úńilýimiz qajet. Mundaı jaǵdaıǵa tek ásker nemese áskerı sala ǵana kináli bolmaıdy. Bozbala áskerı boryshyn óteýge kelgennen keıin onyń ómiri úshin jaýapkershilik komandırge júkteletini aıdan anyq. Alaıda adam ásker qataryna jetilgen, tolysqan kúıde, qoǵam arasynan keledi. Ol óz máselelerin, janyn jegen problemalardy ózimen birge arqalaı kelýi múmkin, – deıdi mınıstr.
Bul – mınıstrdiń bıyl maýsym aıynda aıtqan pikiri. Prezıdenttiń tapsyrmasynan keıin ázirge oń ózgerister baıqalmaıdy. Shilde aıynyń sońyndaǵy 2 qaıǵyly oqıǵa sonyń aıqyn dáleli. Tapsyrma bermeı-aq jaǵdaıdy retteýge bolmas pa? Sonymen áskerdegi quqyqbuzýshylyqty boldyrmaý maqsatynda qandaı sharalar júzege asyrylýda?
– QR Konstıtýsııasynyń 36-babynda «Qazaqstan Respýblıkasyn qorǵaý – onyń árbir azamatynyń qasıetti paryzy jáne mindeti» dep aıtylǵan. Iаǵnı otbasylyq jaǵdaıǵa, qorqaqtyǵyna baılanysty barmaı-aq qoısa bolady degen sóz joq. Árbir azamattyń qasıetti paryzy ekenin uǵý kerek. Bul – Otan aldyndaǵy, otbasy aldyndaǵy paryz. Ásker – soǵys maıdany emes, shyńdalý ortasy. El basyna kún týǵan shaqta týǵan jerdi qorǵaı bilýge baýlıtyn orta. Jigittik jigeri joǵynan áskerden qashqandar Otanyna adal qyzmet ete almaıtyny anyq, – deıdi Qorǵanys mınıstrligi basshylyǵy.
Osy oraıda vedomstvo basshysy qazir búkil Qarýly Kúshterde quqyq buzýshylyqtarǵa jol bermeý sharalary qoldanylyp jatqanyn jetkizdi. Barlyq qurylym bir shaqyrylymnyń áskerı qyzmetshilerinen jınaqtalady.
«Álimjettik barlyq jerde joıylǵan desek te bolady. Barlyq kazarmalar áskerı bólim boıynsha kezekshige shyǵarylǵan beınebaqylaý júıelerimen jabdyqtalǵan, bul jaǵdaıdy únemi qadaǵalap otyrýǵa múmkindik beredi. Sarbazdarǵa bas jáne óńirlik áskerı qolbasshylary, tárbıe jáne áleýmettik-quqyqtyq jumys boıynsha orynbasarlarynyń uıaly telefon nómirleri beriledi. Ol nómirlerge kez kelgen ýaqytta qońyraý shalyp, SMS habarlama jazýǵa bolady. Sondaı-aq anonımdi túrde habarlaı alady. Kelip túsken ár ótinish boıynsha tekseris júrgiziledi. Eger tártip buzýshylyq anyqtalsa, jedel shara qoldanylyp, kemshilikter joıylady», deıdi mınıstr.
Saýalǵa jaýap
Osy jyldyń mamyr aıynda birqatar Májilis depýtaty Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovqa depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. Qysqasha toqtalsaq, onda: «Bizdiń Qarýly Kúshterde eki problema – qatardaǵy jaýyngerlerdiń zábir kórýi, áskerdiń el aldyndaǵy bedeliniń tómendeýi baıqalýda. Bul – memleketti qorǵaý salasyndaǵy júıeli problema, azamattar men ásker ókilderi bul máseleni birigip sheshýi qajet. Iаǵnı elimizdegi áskerı-patrıottyq tárbıeni qaıta qaraý óte mańyzdy!
Kóptegen ǵalym «El, halyq sanasymen jasalǵan «Qobylandy batyr», «Alpamys batyr», «Qambar batyr», «Er Tarǵyn» sııaqty batyrlar jyrynda el táýelsizdigin syrtqy jaýlardan qorǵaý saryny ústem», dep atap ótedi. Balalyq shaqtan batyrlar jyryndaǵy patrıottyq sezimdi ardaqtap, batyrlyqty madaqtaǵan, aqyldylyq, parasattylyq, dostyq tárizdi adamgershilik ıgi qasıetterdi dáripteıtin mektepke deıingi, mektep kezeńindegi baǵdarlama qajet.
Qarýly Kúshter quramynda áskerı-patrıottyq jumysty júıeli túrde nyǵaıtyp, jańa tehnologııalar engizý qajet (ınteraktıvti mazmun, geımıfıkasııa tásilderi men ıgrotehnıka/ıgropraktıka mehanızmderi). Áskerı oqý oryndarynda temirdeı tártippen qatar, adamgershilik, baýyrmaldyq kýrstaryn uıymdastyrý mańyzdy tárizdi. Adamnyń taǵdyryn tikeleı sheshetin komandırlerdiń joǵary moraldyq-psıhologııalyq dárejege ıe bolýy mańyzdy», delingen.
Endi Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovtyń jaýabyna zer salsaq:
– Balalardyń boıynda otansúıgishtik sezimin qalyptastyrý, olardy týǵan ólkege, eline jáne onyń tarıhyna degen súıispenshilikpen tárbıeleý bilim berýdiń barlyq deńgeıinde, memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttarynda jáne úlgilik oqý baǵdarlamalarynda qamtylǵan.
«Birtutas ult – Birtutas ásker» jastardy áskerı-patrıottyq tárbıeleý baǵdarlamasy (budan ári – Baǵdarlama) ázirlenip, Qorǵanys, Ishki ister, Aqparat jáne qoǵamdyq damý, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteriniń birlesken buıryǵymen bekitildi. Baǵdarlamada jastardy áskerı-patrıottyq tárbıeleýdiń maqsattary, mindetteri, júzege asyrý merzimderi, nysanaly ındıkatorlary, qarjylandyrý kózderi jáne kútiletin nátıjeler aıqyndalǵan. Baǵdarlama óskeleń urpaqqa áskerı- patrıottyq tárbıe berýdi odan ári jetildirýge jańa serpin beredi.
Qorǵanys mınıstrligimen Azamattardy áskerı-patrıottyq tárbıeleý qaǵıdalarynyń jobasy ázirlenýde. Atalǵan joba Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna áskerı patrıottyq tárbıe berýdi uıymdastyrýdyń jáne júzege asyrýdyń tártibin aıqyndaıdy, – delingen jaýapta.
Áskerge barǵyń kele me?
Bul saýalǵa ata-analar naqty jaýap berse, er azamattar birden oıyn bildirýi ekitalaı. Áskerge mindettilerdiń statıstıkasyn saraptasaq, 60 paıyzy enjarlyq nemese qorqaqtyqtan bas tartsa, 30 paıyzy jaramsyzdyq sebebinen áskerge barmaıdy eken. Tek 10 paıyzy ǵana ózdiginen áskerge barýǵa suranatyn kórinedi. Tegin jazbaýdy ótingen Arman esimdi stýdent qatarlasynyń kóbi áskerde 1 jyl ýaqyt joǵaltqansha, jumys istep, tabys tapqandy táýir kóretinin aıtady. Ol áskerı bıletsiz-aq eki qolǵa bir kúrek tabylatynyna senimdi.
– Elimizdegi áskerı júıe sonaý Keńes ókimetiniń eski tártibimen qalyptasyp qalǵan. Jańa ózgerister engizý kerek. Nelikten áskerge qyzyǵýshylyqty oıatatyndaı júıe oılap tappasqa? Teledıdardan, ınternet jelisinen beıbit zamanda ásker qatarynda júrip o dúnıege attanǵan azamattardy kórgende, ata-analar balasyn áskerı boryshyn óteýge jiberýge qorqady. Senimnen góri kúdik basym. Áskerge barý mindet ekenin túsinemin. Biraq barynsha yńǵaıly jaǵdaı jasalýy kerek dep esepteımin. Jyly tósek pen tamaq máselesin meńzep turǵanym joq, – deıdi Arman.
Mindetin minsiz atqaryp kelgen sarbaz Dıdar Botınniń aıtýynsha, áskerdegi ýaqyt úlken ómirge nyq qadam basýǵa oń yqpalyn tıgizgen.
– Mektepte júrgende-aq tentektigim basym boldy. Bertinge deıin buzyqtyǵym basylmady. Kez kelgen isti aqylǵa salyp, oılanyp istemeıtinmin. Jaýapkershilikti tereń sezinbedim. Áskerge barǵanǵa deıingi jáne áskerden kelgen Dıdardyń arasy jer men kókteı. Ásker meni kóp nársege úıretti. Eń áýeli ata-ana, baýyr, týys-dostarymnyń qadirin tereń túsindim. Ýaqyttyń qadirin bildim. Bir sózben aıtqanda, ásker meni jaqsy jaqqa ózgertti, buzyqtyǵym da qaldy. Áskerge barǵanyma qatty qýanamyn. Jastarǵa da áskerden qashpaýǵa keńes beremin. El bolashaǵy – jigerli jastardyń qolynda! – deıdi Dıdar.
Úlken aǵalarymyz ásker jaıly áńgime qozǵalsa, ózderiniń sol shaqtaryn erekshe saǵynyshpen eske alyp jatady. Eki jyl ózge memlekette paryzyn ótegen «dembelderge» 1 jyldyq áskerdegi qyzyqtaryńdy aıtyp tańǵaldyra almaısyń. Buryndary «áskerge ótpeı qaldy» degen sóz jigit úshin ólimmen teń bolǵan. Aýyldan áskerı komıssarıatqa attanǵan bir top jigittiń barlyǵy Otan qorǵaýǵa attanǵansha asyq edi. Qazirgi jastar fızıkalyq turǵydan qýaty kemigeni bylaı tursyn, rýhanı turǵydan álsiz.
Qoryta aıtsaq, deni saý, aqyl-oıy jetilgen árbir azamat Otan aldyndaǵy boryshyn óteýge mindetti. Keleshektiń tutqasy bolar er azamattarymyzdyń jasynan jiger-qaıraty tolysyp, shıraq qımyl ıesi atanýy otbasydaǵy tárbıeden bastaý almaq. Táýelsiz elimizdiń eńsesin tik ustaıtyn jastarymyzdyń patrıottyq sezimi bıik, kúsh-qaıraty tolyq, jigeri jalyndy bolǵany jarasymdy emes pe?! Jasyratyny joq, elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa qadam basqaly azamattardyń kózqarasy da ózgere bastady. Patrıottyq tárbıeni turmystyq sana umyttyrdy. Sarbazdar óliminiń jıi tirkelýi de jaǵdaıdy odan saıyn ýshyqtyryp jiberdi. Osy oraıda Jańa Qazaqstanda qorǵanys salasyna da jańa reforma qajet sııaqty. Kóptiń tilegi osyǵan saıady.