Temir tor pedofılderdi túzemeıdi

Prezıdent Qasym Jomart Toqaev 2019 jyldyń 2 qyrkúıe­gin­de Qazaqstan halqyna arnaǵan alǵashqy Joldaýynda «Balalar qaýipsizdigi men quqyǵyn qorǵaý máselesine erekshe nazar aýdarý kerek. Biz kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jynystyq sıpattaǵy áre­keti úshin qylmystyq jaýap­ker­shilikti kúsheıttik, biraq bul másele ózekti bolyp qalyp otyr. On­daı qylmyskerler barynsha qatań jazaǵa laıyq, olarǵa ra­qym­shylyq bolmaýy kerek, sonymen qatar merziminen buryn da bosatylý quqyǵy berilmeýge tıis. Olar barynsha qaýipsizdigi joǵary abaqtylarda otyrýy kerek. Osyndaı ár is prokýratýra organynyń erekshe baqylaýynda bolýǵa tıis», dep atalǵan iske qatysty jazany jedel túrde qatańdatýdy tapsyrdy.

Osyǵan baılanysty zorlyq-zom­bylyq qylmysy ortasha aýyr­lyqtaǵy qylmystan aýyr qy­l­mys sanatyna aýystyryldy. So­nymen qatar 14 jasqa tolmaǵan ba­la­larǵa zorlyq-zombylyq kór­set­keni úshin 20 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý nemese ómir boıy qamaý jazasy kóz­del­gen.

Statıstıkalyq málimetterge súıensek, qazirgi tańda jazasyn ótep jatqan 2 myńǵa jýyq pedofıl bar. Al ótken jyly 50 pedofıl bostandyqqa shyq­qan. Psıhologııalyq anyq­ta­ma­lyqta «Pedofılııa – bul psıhı­ka­lyq buzylys, aýrý» degen anyq­­tama bergen. Sáıke­sin­she, pe­do­­fıl­derdiń orny psı­ho­lo­gııa­lyq ońaltý ortalyǵy ma? Álde túrme me? Jazasyn ótep shyǵyp bos­tandyqta júrgen pedofılder «aýrýdan» qulan taza aıyǵyp shyq­qandar ma? Álde baıaǵy jartas sol jartas bolyp, qylmysqa qaıta bara ma? Bul jaǵy basy ashyq másele bolyp qalyp otyr.

«Pedofılııa – psıhologııalyq aýytqý. Tek psıhologııalyq emes, pedagogıkalyq tárbıedegi kem­shi­­likti kórsetetin problema. Pedo­fıl­derdi qylmysy úshin jazalaý­men qatar, emdeý de kerek. Iаǵnı ekeýin qatar júzege asyratyn arnaıy oryn kerek. Kóbine pedofılder agressor ata-analardan shyǵady. Ata-anasynan qysym kórip, rýhy bala kúıinde qalyp qoı­ǵandar balalarmen qarym-qa­ty­nas ornatýǵa qumar», deıdi psı­holog Janar Seıitmaǵanbet.

Psıhologterdiń pikirinshe, pedofılderdi azaıtý tek bir tarapty emes ekenin, ósirip otyrǵan balalardyń da tárbıesine basa nazar aýdarý kerek ekenin alǵa tartady.

«Ata-analar balalardy meıi­rim men mahabbatyn kórsetip, óz problemalaryn erkin aıtýǵa se­nim qalyptastyrýy kerek. Bala bir nárseni aıtyp kelgen kezde tap berip ursýdyń qajeti joq. Ata-ananyń balany tyń­da­­maýy kóp­tegen problemaǵa se­bep bo­lady. Sonymen qatar bala­­lar­dyń jynystyq saýatyn ashyp, jeke shekarasyn belgi­lep úıretý óte mańyzdy», deıdi J.Seıitmaǵanbet.

Osy oraıda pedofılderge jaza­symen qatar psıhologııalyq ońaltý isterin júrgizýdi qaras­ty­ra otyryp joǵaryda atap ótken zańdaǵy olqylyqtardy ret­tegen jón. Sarapshylar zań naqty­lan­ǵan kezde ǵana pedofılııa azaıatynyn alǵa tartady. Quqyqtyq turǵyda pedofılderge áli kúnge deıin jumsaqtyq bar. Qoǵamnyń jábirlenýshi tarapty aıyptaýyn toqtatý dástúr ne dinmen júzege aspaıdy. Sondaı-aq sarapshylar hımııalyq kastrasııamen qatar 70-jyldardan bastap Chehııada, sonymen qatar Germanııa men AQSh-ta ishinara qoldanylyp kele jatqan hırýrgııalyq kastrasııany engizý qajet dep esep­teı­di.

Sarapshylar zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, jaza­ny qatańdatý sharalary qolǵa alyn­ǵanyna qaramastan, Qazaq­stan­da balalarǵa jynystyq sı­pat­­taǵy zorlyq kórsetý bo­ıyn­sha ister keshendi túrde qaral­maı­dy dep esepteıdi.

«Pedofılder túrmede psıho­lo­­gııa­lyq turǵydan ońaltýy kerek. О́ıtkeni túrmeniń óz ishinde zorlyq-zombylyq bar ekeni bári­miz­ge aıan. Onyń ishine túsken pedofıl shyqqanda óziniń eski ádetinen aıyǵyp shyqpaıdy. Sta­tıstıkalyq málimetterge qara­saq, bostandyqqa shyqqan pedo­fıl­derdiń 97 paıyzy alǵashqy jyl ishinde-aq ekinshi ret taǵy da sol isti qaıtalaǵan. Sondaı-aq bastapqyda balalarǵa jynystyq zorlyq kórsetkeni úshin túrmege jabylǵan bolsa ekinshi ret kisi ólimi úshin sottalǵan. О́ıtkeni túrmede agressııa kóp. Temir tordan shyqqan soń olar burynǵydan beter qatal bolady», deıdi «Ne­Mol­chı» qorynyń jetekshisi Dına Smaılova.

Mamandar zańnamadaǵy já­bir­­­lený­shini aıyptaıtyn bóli­gi pedo­fılderdiń jazadan jaltaryp ketýine nemese jaza­sy­nyń jeńil­de­ýine sebep bolyp otyrǵanyn aıtady. Máselen, derekterge súıen­sek balalarǵa qatysty seksýal­dy sıpattaǵy qylmystyń 30 paıy­zynda «já­bir­lenýshilerdiń keli­simi boıynsha jynystyq qaty­nas­qa túsken» dep kórsetilgen.

«Zańnamada bala jynystyq qarym-qatynasqa óz qalaýymen tús­ke­ni qarastyrylady. Olaı bol­ýy múmkin emes ekenin bári­miz bilemiz. Balalardy túrli nársemen aldap, arbap, qor­qy­typ kóndiretini esepke alynbaıdy. Mundaı oqıǵalar kez­de­­sedi. Mysaly, 12 jasar qyzdy óz erkimen jynystyq qarym-qaty­nas­qa tústi dep, aıyp­ta­lý­shy­nyń jaza óteý jyly azaıtyldy», deı­di D.Smaılova.

Jábirlenýshi balalarǵa memleket tarapynan tegin advo­kat­tar­dyń taǵaıyndalýy da máseleni sheshýge qaýqarsyz bolyp otyr. Dına Smaılova advokattardyń salǵyrttyǵy men kásibı biliginiń tómendigi qylmystyq isti tolyq ashýǵa kedergi keltiretinin atap ótti.

«Mysaly, Qyzylordadaǵy sońǵy oqıǵa boıynsha qylmystyq is qoz­ǵaldy. Sol iste jábirlenýshi taraptyń tegin kelgen advokaty 4 ret aýysty. Kásibıliktiń tómendigi jábirlenýshi baladan «Ol er adamnyń qasyna nege bar­dyńyz?» degen sekildi suraq­tar­dan-aq bilindi», dedi quqyq qorǵaýshy.

Zańdy qatańdatqanmen, pedo­fıl­derdiń áreketi bala­lar­dyń óz-ózine qol jumsaýyna sebep bolady. Statıstıka boıynsha eli­mizde jynystyq qysym kór­gen árbir ekinshi jasóspirim qyz sýısıd jasaýǵa talpynady.

«A. esimdi balanyń jábir­le­ný­shi retinde sotqa bergen ótinishi qaralmaı, sot onyń zorlyq kór­ge­nine senimsizdik tanytyp, qyl­mysker jazasyz qalǵany úshin jábirlenýshiniń óz ózine qol jumsaǵanyna kýá boldyq. Jal­py, biz qylmystyq istiń tolyq qaral­maı qalýynan qorqamyz», deıdi Dına Smaılova.

Mamandar máseleni sheshýdiń joldaryn da usynady. Eń aldymen, jazasyn ótep jatqan pedofılderge psıhologııalyq túrde ońal­tý isterin taǵaıyndaǵan jón. Ekinshiden, olardy eńbekpen qam­tamasyz etip, odan qoldy etken qarjysyn jábirlenýshi men onyń otbasyna berý kerek. Sonymen qatar olar salyq ese­bi­nen túrmede tegin ómir súredi. Túrmedegi ózderiniń ornyn óteý úshin de olardy eńbekpen qam­tý mańyzdy ekenin alǵa tartty.

«Sońǵy jyldary elimizde zorlyq-zombylyq áreketterin jasaǵan qylmyskerler úshin ja­za­nyń anaǵurlym kúsheıe tús­keni belgili. Alaıda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Qylmystyq kodeksiniń 72-babyna sáıkes pedofılderde de jazany óteýden shartty túrde merziminen bu­ryn bosatylý quqyǵyna ıe. Árı­ne probasııalyq qyzmettiń probasııalyq baqylaýynda bolatyny belgili. Desek te bul qyl­mys­kerlerdiń jasaǵan qyl­my­s­yn qaıtalaýyna kepil bola almaıdy. Sondyqtan da zorlaý jáne ózge de seksýaldyq zorlyq-zom­bylyq jasaý faktisimen aıyp­talǵan jazalanýshylardy shartty túre merziminen buryn bosatýdy qaıta qarastyrýy kerek. Atalǵan faktiler boıynsha aıyp taǵylǵan qylmyskerlerge qosymsha jaza retinde kólik qu­ral­­daryn basqarý quqyǵynan da aıyrýdy usynamyn», deıdi zańger Mahabbat Maqsatqyzy.

Sondaı-aq sarapshylar jazasyn ótep shyqqan árbir pedofıl úshin arnaıy baqylaý júrgizý kerektigin alǵa tartady. О́ıtkeni bir túrmege otyryp shyǵý onyń tolyq ózgergenin bildirmeıdi. Osyǵan qatysty jyl basynda 330 pedofılge elektrondy bilezik taǵý josparlanyp bıýdjetten 356 mıllıon teńge bólindi. Al 2021 jyly 80 adamǵa elektrondy bilezik ta­ǵylǵan edi. Biraq bul – elde órshigen pedofılııanyń azaıýyna kómekteser emes.