Abaıdyń fılosofııalyq kózqarasy

Abaı poezııasynyń polıseman­tıkalyq, polıfonııalyq, stılıstıkalyq sıpattary ár alýandylyǵymen, aý­qym­dylyǵymen aıryqshalanady. Aqyn qoldanysyndaǵy bir sózdiń ózi árqy­r­lylyǵymen, astarly maǵyna­lylyǵymen, ólsheýsiz ishki aǵys-tolqyndarymen ózgeshelenedi. Kemel kózqaras, kórkemdik tájirıbe, ushqyr qııal, fılosofııalyq-psıhologııalyq mazmun, qýatty energııa týdyratyn emosııalyq serpilis, tótenshe tapqyrlyq, sýretkerlik sheberlik – Abaı poezııasynyń basty sıpaty.

Oı men mazmun áýenine oraı Abaıdyń árbir sózi túrlishe maǵynada (sanalylyq, zerdelilik, rýhanılyq) jumsalady. Mysaly, «asyl» sóziniń ózi alýan túrli maǵynada qoldanylady.

Qara jer adamzatqa bolǵan

meken,

Qazyna ishi tolǵan ártúrli ken.

Ishinde júz myń túrli asyly bar,

Solardyń eń artyǵy nemene eken.

Mundaǵy «asyl» sózi qymbat, paıdaly, baǵaly degen mánde.

Asyl adam aınymas,

Bir betinen qaırylmas.

Kórmesem de kórsem de

Kóńilim senen aırylmas.

Mundaǵy aıtylǵan sóz tekti, shyn jaqsy degen maǵynada.

Jas júrektiń tolqynyn dóp,

Jaza alypsyń toltyryp.

Boıdy jeńip bul asyl lep,

Turdy tıtyq kóp quryp.

Bul tusta lırıkalyq keıipkerdiń minez-qulqynda ádeptilik, mádenıettilik sanasynda sańlaqtyń baryn tanytqan.

Nemese:

Shaban, shardaq jáne shaý

Mundaı ma ediń ana kún.

Mundaǵy «shardaq» – parsy sózi. «Dármensiz» degendi bildiredi. Al «shaý» – shaǵataısha, bul «tosyrqap, toqyrap qalý» degendi kórsetedi. Kórkemdik turǵy­synan kelsek, allıterasııalyq baı­lanys bar: shaban, shardaq, shaý.

Abaıdyń fılosofııalyq dúnıeta­nymy men aqyndyq eńbeginde halyqtyń rýhy, tili, muraty, eń shynaıy sezimderi, aqyl-oı parasaty, sulýlyqqa degen kózqarasy, turmys-tirshiligi, nanym-senimderi, otansúıgishtik morali, quqyǵy, eldik dástúri barynsha beınelengen.

Abaıdyń bir sózi – sypaıylyqqa, bir sózi – eńbektenýge (qolónerge), bir sózi – óner-bilim, ǵylymǵa, bir sózi – ádilet, arlylyq, mahabbatqa úndeıdi... Osy bir artyqshylyqtardy árbir adam bir basyna shoǵyrlandyrsa, qandaı jarasymdy jan bolar edi deıtin oı da ushqyndaıdy.

Adam rýhynyń kórsetkishteri – oı-pikirlerimiz, ıdeıalarymyz jáne sezimderimiz bir-birimen tolyq jarasymdy bolýy abzal. Eger de oı-pikirleri, kózqarastary sezimderine úılespeıtin bolsa, onda rýhanı keselge dýshar bolǵan (Zııa Kókalyp. Túrikshildiktiń negizderi. Almaty, «Mereı», 2000. 15-bet).

Endeshe, Abaı taǵlymyn bilý, jadymyzda ustaý, áserlenýmen, tamsanýmen ǵana shektelmeıdi, is-áreketińde meıirlenip bilimmen, ıaǵnı bilim men sezimdi qatar jetildirip, danalyqpen qoldansańyz shyn máninde, jaqsy ádetterdiń jaratýshysyna, ıgilikterdiń sarqylmas qaınar kózine aınalar edińiz.

* * *

«Baqpen asqan patshadan,

Mımen asqan qara artyq».

Abaıdyń oıy, júregi, kóńili, tilegi, muraty – halyqtyq. Ol – ult júregi. Ol ult, halyq, tarıh, zaman atynan sóıleıdi. Ár nárseniń, ár qubylystyń, ár oqıǵanyń sebebi men saldaryn, syryn, qupııasyn, negizin aıqyndaýǵa sheber. Sonyń bir dáleli retinde el bıleýshisi – patsha qandaı bolý kerek. Qarapaıym el adamynyń nemese «saqalyn satqan káriden» artyqshylyǵy qandaı? Halyqtyń dúnıetanymy bo­ıynsha: «Patsha – Táńirdiń jerdegi kóleńkesi. Kim ony qurmettemese, táńir­di qurmettemegen bolady. Kim ony qor­lasa, Táńirdi qorlaǵandyq bolady». Iаǵ­nı memleket pen halyq múddesin oı­laǵan, bolashaǵyn boljaǵan patsha – qo­ǵam­nyń shamshyraǵy, quty.

AQSh 16-shy Prezıdenti Avraam Lınkoln (1809-1865) óziniń beıitiniń basynda mynadaı sózdiń jazylǵanyn qalapty: «Eger de men ólgende jurt bylaı dese eken: «Ol árqashanda aram­shópterden tazartty jáne barlyq jerde de gúl ósirip jaıqaltty. Baǵzy zamanda, erte, erte, ertede ózi ádiletti, ózi bilgir, bolmysy meılinshe taza bir patsha saqtardyń sanynyń qansha eken­in teksermek bolyp, «árbir saq bir-bir jebeniń ushyn ákelsin» dep jarlyq shashady. Patsha saqtar qonys­tanǵan terrıtorııanyń shartarabynan jınalǵan ólsheýsiz mol jebelerdiń ushyndaǵy jezdi balqytyp, taýdyń shombal shyńyndaı qara qazan quıyp shyǵarady. Bul qazandy kórgen grektiń ataqty tarıhshysy Gerodot (b.z.d. 490-425 jyldar) buǵan alty júz qumǵan sý erkin sııady, al shoıynnyń qalyńdyǵy alty eli» dep sıpattapty.

Hadıs shárıfte «mynadaı úsh túrli adamnyń abyroıyn aırandaı tógip, qarǵaý kerek degendi aıtady. Olar zalym patshany, ósekshilerdi, paraqorlardy, dinbuzarlardy Táńiri qııamet kúni sóıles­peıdi, kúnálaryn keshirmeıdi, raqym jasamaıdy, azapqa buıyrady».

Jaman patsha kim, jaqsylyǵyńa shúkirshilik etpeıdi, jamanshylyǵyńdy keshirmeıdi.

Qazaq aıtady: «Qara jalǵan sóılese – ótirik, Han jalǵan sóılese – qylmys». Han bir sózdi, týrashyl, ádiletti bolý kerek. Iаǵnı sózi, isi, úlgisi, minezi, aqyly, tájirıbesi, ary («dúnıe – bir kúndik, aryń – myń kúndik») bir-birine úılesimdi. Máshhúr Júsipshe aıtqanda, «ábilhaıat sýyndaı sóz» bolý kerek.

Paıǵambar hadısterinde: «Dúnıe jap-jasyl gúlbaqsha, kimde-kim odan adal eńbegine alsa, bereke tabady», «Dúnıeqońyz bolmasań – júregiń de, deneń de dem alady. Dúnıeqorlyq qam-qaıǵyńdy kóbeıtedi, jumyssyzdyq mıǵula etedi». Osy bir turmys-tirshi­likten qorytylǵan kemeńgerlik ǵıbrat – árbir patshanyń qubylanamasy. «Qul jıylyp bas bolmas, qum jıylyp bas bolmas» degendeı, el saılaǵan, halyq quptaǵan handa 40 kisiniń aqyly bar, 40 ýáziri bar.

Janaq aqynnyń (1770-1856): «Han – qaqpa, halyq – qazyna, batyr – qorǵan», «Halyq – darııa, han – balyq» degeni bar.

Bes saýsaq birdeı emes degendeı, patshanyń bári minsiz emes.

Han ótirik aıtsa, eldi opyndyrady, erdi mertiktiredi.

Abaı aıtady:

Baqpen asqan patshadan,

Mımen asqan qara artyq.

Saqalyn satqan káriden,

Eńbegin satqan bala artyq.

«Baq» degenge el:

«Baq shybyn sııaqty,

Birde gúlge qonady,

Birde kóńge qonady».

Halyq tilinde «kóńge ósken kók shóp» degen «teksizdik» uǵymyn beredi. Iá, teksizge, kórgensizge qonǵan baq baıansyz. Odan da oıymen, shynaıy aqylymen, ónerimen beınettenip hareket etken qara artyq dep sanaıdy Abaı.

Mynaý jalǵanda suramshaq jy­laýyq­tan, túıe soıyp eshki soıǵannan dámetetin, «ıt kótinen ıne sýyratyn», ólerdegi sózin aıtyp qıylatyn «Saqalyn satqan káriden» jaman eshkim joq. Ol – mansapqor, antqor, ǵaıbattaýǵa tóselgen sheber, ótirikti Samarqannyń sýyndaı sapyrady. Bul – HHI ǵasyrdyń zııalylaryna tán. Bu kúnde zamannyń, halyqtyń sózin sóıleıtin, tórde jarqyrap otyratyn qarııa joq. О́ıtkeni el basyna «qasiretti qańtardyń» qateri tóngende, pandemııa indeti órshigende halyqtyń uly maqsatyna oraı fılosofııalyq sóz aıtylmady. Mine, «saqalyn satqan kárilerdiń» jaıy osyndaı.

Qazaqtyń qarııa sózderinde:

Kóp otyrsań, kól azady,

Kóp sabylsa, jer azady.

Kóp jasasa, er azady,

Er azǵan soń, el azady.

Iа bolmasa:

Ury qartaısa, sopy bolady,

Qar qartaısa, bıbi bolady.

Búrkit qartaısa tyshqanshyl

bolady.

Kári qartaısa jasyndaǵy

kórgen-bilgenin

bylshyldap aıtatyn

myljyń bolady.

Nemese:

Sýsyz jerde qamys bolmaıdy,

Azǵan elde namys bolmaıdy.

«Jerim – júregim, halqym – tiregim» dep jerin, elin súıgen Abaı adal kásipke moıynsunǵan «eńbegin satqan bala artyq» dep tujyrymdaıdy.

Abaı qoǵam ómirindegi saıası-áleý­mettik máselelerdi astarlap, tuspaldap, ısharattap aıtýǵa da sheber. Sondyqtan bolsa kerek, maǵynasy, syry, oıy tereń mysal – támsilderdi qoǵam shyndyǵyna oraılastyryp tapqyrlyqpen qol­danady.

Abaı «Ala qoılar» atty mysalynda I.A.Krylovtan aýdarǵan patsha jaıynan ıaǵnı minez-qulqy, pıǵyly týrasynda paıymdaıdy.

Bir taýdaǵy haıýandy bir arystan

Bılegen patshasy eken áýel bastan.

Ádil ataq almaqshy nıeti bar,

Eshkimdi aýyrtpastan,

jylatpastan –

dep, ań patshasynyń bastapqy aıaq alysyn, kóńil aýanyn aıtyp ótedi de, sóıtse de basyna qonǵan baqtan kózi sheldene, kóńili sabyndaı buzylyp aını bastaǵanyn bylaısha tanytady:

Onysy ras, basynda táýir bolǵan,

Sóıtse de kimdi buzbas baq anturǵan.

Aldynan jan shyqpaǵan

patshamyzdyń

Ala qoıdy kórgende kózi aýyrǵan.

Arystan patsha qansha qashqalaqtasa da sonshalyqty mazasyz sharasyz kúıge dýshar bolyp, ala qoılardyń túbine jetý úshin bir aıla tabýǵa bekinedi:

Ala qoıda kiná joq júnnen basqa,

Qoıdan qashyp shyǵypty

patsha tasqa.

Kórse qaza turady aza boıy,

Bolmady buǵan aıla oılamasqa.

Ýaıym-qaıǵynyń túpsiz teńizine batqan Arystan patsha aıý, túlki tárizdi ústirt sholaq oılaıtyn, «aramdyqta túbi joq» ýázirlerimen oı bólisedi:

Turdy patsha qaıǵyryp ýaıym jep:

«Ala qoıdy bolady qaıtkenim ep?»

Aıý, túlki – qasynda ýázirleri,

Keńesedi olarǵa qaıtemin? – dep.

Sonda aıý sýyrylyp shyǵyp:

Qolbań etip, qors etip sóıledi aıý:

– Batyr patsham, ne kerek kóp

oılaný?

Qoıdy jan dep, esirkep kim aıaıdy?

Aqyly ala qoıdy – qyryp salý – deıdi.

Bir eskerterlik nárse, Abaıdyń 1945, 1977, 1995, 2020 jyldardaǵy basylymdarynda «Aqyly ala qoıdyń – qyryp salý» dep jazylǵan. Bul – óreskel qatelik. О́ıtkeni arystan – patshanyń ýáziri aıýdyń aqyly ǵoı, «qoıdyń» kómektes septikte tur. Durysy «qoıdy» ıaǵnı tabys septiginde.

Aıýdyń sózine yqylas qoıǵan arys­tan:

О́z jurtyn ózi qyrǵan patsha bar ma?

Jaman attan qorqamyn, ketse shyǵyp – dep, aram oıynan kúdiktenedi de, jaqsy oıyn da sezdiredi. Biraq qýlyǵyna quryq baılamaıtyn bireýdiń qolymen ot kóseýge úıir túlki patshaǵa mynadaı áreket jasaýǵa keńes beredi:

Beker qan tóktirmeńiz, ádil patsham,

Sókpeńiz, – dedi túlki, –

men sóz aıtsam.

Ońasha bir ózendi qoıǵa berip,

Qaırańynda semirtip,

keń jaılatsań.

Jarlyqty keshiktirmeı tez berińiz,

Jamandy jaqsymenen teń kórińiz.

Ala qoı qoryqqannan ózi azaıar,

Qoıshylyqqa qasqyrdy jiberińiz.

Qara dep qatty tapsyr

ala qoıdy – aq,

О́zgesi óser, ol kemir, sózime baq

Jaqsy sózben bireýge tapsyrǵan soń,

Jaman attan bolasyz siz –

daǵy aýlaq.

Syrt kóz úshin arystan ala qoılarǵa qamqorlyq jasaıdy. Elge estirte qas­qyrǵa «jaqsy baq» dep buıyryp baq­tyrady. Sóıtip, arystan patsha qa­ra tobyr ortasyndaǵy áýlıedeı qabyl­danady.

Abaıdyń kórsetýinshe, patshanyń qadirin ketiretinder ýázirleri, maqtamen baýyzdaıtyndar, jyltyńbaı jandaıshaptary.

Túlkiniń aıtqany ras, jurt –

aqylsyz,

Kóre saldy qasqyrdan baıaǵy arsyz.

Anturǵandyq túlki men arystanda,

Ol bolmasa, ne qylmaq qasqyr

jalǵyz? 

* * *

Maqtanasyń bireýge maqtasyn dep,

Shaýjaıymnan esh adam

qaqpasyn dep.

Sen ketken soń artyńnan

kúlip qalar,

Anturǵannan Qudaıym

saqtasyn dep.

Aqylsyz ózin maqtap byljyraıdy,

Boıyńa ólshep sóıleseń, neń quraıdy?

Jaqsy bolsań, jaryqty

kim kórmeıdi,

О́z baǵańdy ózińnen kim suraıdy?!

Abaıdyń árbir sózin muqııat tyńǵy­lyqty oqyp, zerdege toqyp, tereń oılan­sań, syryna, sarynyna qanyqsań, uqsań, boıyńa sińirseń, rýh qýatyna, aqyl men júrek tazalyǵyna, ómir súrý strategııa­syna ıe bolasyń. Ári salıqaly, ári qabyrǵaly, ári táýekelshil, ári minezdi qaıratkerge aınalasyń. Rýhyń bıiktep, parasat-paıymyń, dúnıeni tanýyń keńeıip, qyraǵylyǵyń, baıqampazdyǵyń baıı túseri anyq. Sonymen birge táji­rıbeń de, danalyǵyń da, ádiletti kóz­qa­rasyń da, júris-turysyń da, qımyl-qozǵalysyń da, bet álpetiń de jańasha ózgeristerge, jańa bir sapaǵa ıe bolady. Adamdyqtyń, parasattyń jolyna umtylasyń. Sóz maǵynasyn, oı astaryn uǵyp-túsinýdiń mánisin Abaı «Albomǵa» deıtin óleńinde (M.Iý.Lermontovtan) bylaısha túsin­dirgen:

Kim biledi, kez bolsa, arttaǵylar

Oıǵa salyp oqyr da, sózin synar,

Kózin salyp, oılanyp, keıbir sózin

«Ras-aý!» dep maǵynasyn ol-daǵy uǵar.

Shyndyǵynda, Abaıdyń sózi tuńǵıyq syrlarǵa, maǵynalyq reńkterge baı. Ony shyn uǵý úshin ómirden túıgeniń, kórgeniń, estigeniń, oqyǵanyń da jáne kóńilińdi, júregińdi, sanańdy, qııalyńdy terbetip qozǵaıtyn «oı qozǵaıtyn» mándi kórinister de mol bolýy kerek. Sonda Abaı qalaı bárin aıtyp ketken-aý oı túıesiń.

Bizdiń qoǵam – maqtanshaq jaramsaq­tardyń qoǵamy dersiń. Tolyp jatqan jaqsyly-jamandy kitaptardyń tusaý­keserleri (eshkim baıybyna jetpeı-aq maqtaýlardy qarsha boratý), maǵynasyz, nátıjesiz májilister, áleýmettik jeli­degi jel sózder, qyzmet babyndaǵy qyzmetkerlerdiń maqtangóıligi (men ózim kórgen ýnıversıtet tizginin ustaýshynyń 32 jasynda doktorlyq qorǵaýyn erlikke sanaýy nemese meniń bir professor kórshim IýNESKO janyndaǵy ORBI SOM uıymynyń múshesi bolǵanyn 10 jyl boıy qaqsaýy). Abaıdyń «Aqylsyz ózin maqtap byljyraıdy», «О́z baǵańdy ózińnen kim suraıdy?» deýi osy. Bular jylymqurttar. Qoǵamdy iritip-shiritedi, údep soqqan dúleı daýyl ispetti. Kisilerdi ekpinimen yqtyryp, teris jolǵa túsiredi. Bıliktiń tutqasyn ustap, elge qamshysyn úıiredi. Ult qaıratkeri Mirjaqyp Dýlatovsha aıtsaq «Zııandy adamdardyń kóbeıýi arqyly jurt azady degen kózben qaraý kerek» («Bizdiń ister»).

Jaǵympazdarǵa, dańǵoı maqtanshaq­tarǵa jalpaqshesheılik jasamaı, Abaısha sógý, Abaısha sıpattaý qajet. Jaqsy jolǵa túsý, jaqsy ataný, qoǵamǵa adal qyzmet atqarý – adamshylyq paryz. Maqtanshaqtyq mashaqatynan ary­lyp, estilikti maqsat tutyp, óz ortań­daǵy jaqsylardyń bireýinen baısal­dylyqty, taǵy bireýinen syrbazdyqty, keıbireýlerinen kórgendikti, is-áre­ket­terinen irilik-kesektikti, aqylmen tujyrymdy sóıleýdi, oılaýdy, maqsat­kerlikti yjdahatpen, jan-júregimen qabyldap úırense, taǵylym alsa, minsiz sanaly er atanar edi. Japonnyń támsi­linde tipti qustar men ańdar da qorshaǵan ortasynyń erekshe jaqsy qasıetterine elikteıdi eken.

Abaıdyń ıntellektýaldyq qabileti, atap aıtqanda, aıryqsha qabyldaýy, paıymdaýy, sóıleýi, bastamashyldyǵy, sheshimpazdyǵy, qaýymǵa yqpal etý múmkindigi. Árbir kesek isinde, árbir jalyndy sózinde taǵdyranyqtaǵyshtyq qýat bar. Muny mynaý ómirimizde qalaısha qoldaný máselesi oılandyrady. Tildegi bilim juǵymsyz, júrektegi ilim qoǵamdy, zamandy, ǵalamdy alǵa jeteleıdi, muratqa jetkizedi. Abaıdy syrly, nurly, jyrly, maǵynaly tilin, oıyn, qaǵıdattaryn bolmysymyzǵa, súıegimizge, minezimizge, kózqarasymyzǵa, áreketimizge sińirý úshin japonnyń támsilin kóńilge uıalatqan jón bolatyn sııaqty. Adam balasy bir ǵana oqý, úırenýmen jetilý degen jeleý sóz, onyń ózinde uly senim bolý kerek. Tálimgerdiń aıtqandary bos áýre, ol óziniń barsha qajyr-qaıratyn áýleti (klan) úshin jumsamasa. Shyndyǵynda, bizdiń umtylystarymyz sháınektegi shaı sekildi tez sýyp qalatyn. Munyń da amalyn tabýǵa bolady. Ol úshin myna tórt ósıetti maqulda:

Basqalardy Samýraı Jolyna kese

kóldeneń turǵyzba.

Árqashanda qojaıynǵa paıdaly

qyzmet kórset.

Ata-analaryńnyń aldynda

perzenttik paryzyńdy umytpa.

Adamdardyń qaıǵy-muńyna

ortaqtas ári qaıyrym jasa.

Osy ósıetterdi qudaı men býddanyń aldynda árbir tań aldynda daýystap aıtsa – seniń kúsh-qýatyń eselenedi jáne tańdaǵan jolyńnan aýytqymaısyń. Sen kózdegen maqsatyńa árbir qadamyńdy attaǵan saıyn joǵaryǵa órmelegen qurt-qumyrsqadaı jetesiń. Qudaı men Býdda da ósıet-nasıhattan bastaǵan. (Býsıdo. Voennyı kanon Samýraıa. – Moskva, AST, 2021. S.233).

 

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

professor