Qant máselesi áli de eldi ábigerge salýda. Bazarǵa barsańyz, bazynasyn aıtqan halyqtyń aıqaıynan qulaq tunady. Búginde mamandar qyzylshamen qatar qamystan da qumsheker alýǵa bolatynyn aıtýda. Ol úshin zamanaýı tehnıkanyń ári bilikti mamandardyń kúshi kerek. Bul ıgilikti isti Kóksý qant zaýyty kúni buryn qolǵa alǵan. Endi bul qatarǵa Aqsý qant zaýyty qosylmaq.
Quraq qantynyń quny qansha?
Birneshe jyl turalap turyp 2017 jyly qaıta tynysy ashylǵan Aqsý qant zaýyty sodan beri tynymsyz jumys istep keledi. Kútken nátıje kóńilden shyǵady, quıǵan ınvestısııa da, kóptiń bildirgen senimi de beker emes ekenin dáleldeýde. Eski zamannan enshilegen alyp ǵımarat qana emes, bilikti mamandar da jeterlik. Zaýytty qaıta qalpyna keltirdi degennen góri, bári qaıtadan jańartyldy desek te bolady. Sebebi búginde zaýyttyń barlyq óndiristik jelisi avtomattandyrylǵan, jelilerdi basqarý ortalyq apparat arqyly júrgiziledi. Elimizdegi basty qant zaýyty da osy.
Sol sebepti onyń ónimdiligi de atyna saı bolýǵa tıis. Mólshermen alǵanda Aqsýdyń qaýqary Kóksýdan eki esege artyq.
Munda negizinen jaqyn sanalatyn Aqsý, Alakól, Sarqan sııaqty aýdandardyń ónimderi tasymaldanady. Sońǵy jyldary óńir kóleminde qant qyzylshasyn ósirýge jappaı betburys baıqalady. О́ıtkeni memleket tarapynan qoldaý bar, ónim de dalada qalmaı, pulǵa aınalady. О́ńirde tuqym sebýge arnalǵan tehnıkamen tolyq jabdyqtalǵan alty qyzmet satyp alý ortalyǵy men tórt sharýa qojalyǵy qant qyzylshasyn egý jumystarymen aınalysady. Máselen, 2020 jyly oblysta 2 850 gektarǵa qant qyzylshasy egildi. Ortasha ónimdiligi 340 sentnerden asatyn 97 241 tonna ónim alyndy. Byltyr 86 sharýa qojalyǵy 3 167 gektar jerge qant qyzylshasyn sepken. Osylaısha, 64 866 tonna qant qyzylshasynan 7,7 tonna daıyn ónim alǵan. Atalǵan zaýyt jetekshisi Samat Nádirbaev bıyl jyl sońyna deıin qant qamysyn óńdeý josparda bar ekenin aıtty.
«Jalpy, qant zaýyttary negizinde maýsymdyq kezeńde ǵana 3-4 aı jumys isteıdi. Al biz maýsymaralyq kezeńde de bos turmas úshin shetelden shıkizat ákelip, qamys qantyn shyǵarýyna múmkindik jasamaqpyz. Kásiporyn jańǵyrtýdan ótken. Reseı, Qytaı, Chehııa jáne basqa da elderden qural-jabdyqtar jetkizilip, ornatyldy. Jalpy, qyzylsha óńdegende odan 80 paıyz jom, ıaǵnı syǵyndy shyǵady. Bul – mal semirtý úshin taptyrmaıtyn azyq. Onyń da ıgiligin kórip jatyrmyz. Al qamystan qant óńdirsek naryqty retteýge jaqsy múmkindik bolar edi», deıdi S.Nádirbaev.
Jaqynda oblys basshysy Beıbit Isabaev zaýyttyń múmkindigine joǵary baǵa bergen. Alqaptarǵa sý jiberý, aýyspaly egis júıesin saqtaý, sýbsıdııa berý arqyly qant qyzylshasyn ósirýge qoldaý bildiriletinin jetkizgen. Sondaı-aq zaýyt basshysyna sharýashylyqtarmen birlesip, aldaǵy ýaqytta atqaratyn jumystardy pysyqtaýdy tapsyrǵan edi.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, sońǵy 7 jylda qant qyzylshasy egistiginiń aýmaǵy jeti jarym esege artqan. Máselen, 2014 jyly 1,2 myń ga qurasa, 2021 jyly bul kórsetkish 8,9 myń ga jetken eken. Sondaı-aq qaıta óńdeýge ótkizilgen ónim kólemi 20 esege, naqtylaı ketsek 9,9 myń tonnadan 196 myń tonnaǵa deıin ulǵaıǵan. Bıyl sharýalarǵa ótkizilgen ónimniń ár tonnasyna 30 myń teńgeden tólenbek. Iаǵnı zaýyt tarapynan 15 myń teńge, sýbsıdııa esebinen 15 myń teńge beriledi. Bul byltyrǵymen salystyrǵanda 8 myń teńgege artyq.
Kópti kórgen Kóksý zaýyty
Jalpy, qant qyzylshasyn óndirý men qamystan qant óńdeýde kósh bastap turǵan óńirimiz bıyl da mejelengen jospardy oıdaǵydaı júzege asyrýda. Árıne, kún saıyn ústelden tabylatyn qumshekerdiń baǵasy jyl basynan beri qymbattap, áli de turaqtanbaı keledi. Áıtse de naryqty retteýde qamystan óndirilgen qanttyń kómegi mol. Bul rette Kóksý qant zaýyty shama-sharqynsha qareket etýde. Máselen, 2020 jyly 4 649 300 teńgege 20 905 tonna qant óndirse, byltyr 12 741 000 teńgege 39 174 tonna qamys qanty, 12 022 tonna qant óndirilgen. Aǵymdaǵy jyly qamys qantynyń jospary – 48 myń tonna. Qazirgi ýaqytta Kóksý qant zaýytyna 41 myń tonna qant qamysy jetkizildi. 35 500 tonna qaıta óńdeýge túsip, 34 300 tonna qamys qanty óndirilgen. 7 aıdyń kórsetkishi boıynsha 12 071 200 teńge jumsalǵan.
Shynynda, Kóksý qant zaýyty qant qamysynan sheker shyǵarý isin biraz jyldan beri josparlap keldi. Alaıda tehnıkalyq shart-jaǵdaı, taǵy da basqa sebepterge baılanysty arman oryndalmaı kelgen edi. Sońǵy jyldary zaýytqa júrgizilgen kúrdeli jóndeý jumysy jańa qadamdy júzege asyrýǵa materıaldyq negiz qalap berdi. Nátıjesinde, byltyr óndiris orny qant qamysynan qant óńdeıtin qurylǵylardy ornatyp, Brazılııadan qant shıkizatyn tasymaldap, oıdaǵy isti júzege asyrýǵa birden kiristi.
«Ár istiń óz qıyndyǵy da, qyzyǵy da bolady. Qant qamysynan sheker óndirý isin alǵash qolǵa alǵanda kóńilimizde kúdiktiń bolǵany ras. «О́nimimizdi jurt qalaı qabyldaıdy, naryqtaǵy orny qalaı bolady?» degen san suraq alańdatqany anyq. Biraq qant óndirýdegi uzaq jyldyq tájirıbemizdiń nátıjesinde jańa bastamany bastap kettik. Qant qamysynan qant shyǵaratyn qurylǵylardy ornatyp bolyp, jumysty qolǵa aldyq. Basynda biz 30 myń tonna taza qant óndiremiz dep josparlap edik. Alaıda eki aıdyń ishinde 16 myń tonna qant óndirip, naryqqa shyǵardyq. Qazir elimizdiń bar aımaǵynda bizdiń ónim satylymǵa shyqty. Tutynýshylardyń jaqsy baǵasyn estigen saıyn kóńilimiz jelpinip, qulshynysymyz artyp keledi», deıdi «Kóksý qant zaýyty» JShS dırektory Altynbek Abatov.
Onyń aıtýynsha, qanttyń bul túrin óndirýge kásiporynda burynnan bar qondyrǵylarmen qatar Ýkraına, Aýstrııa, Reseı, Germanııadan jetkizilgen jańa qondyrǵylar, japonııalyq avtomatty qurylǵylar da qoldanylady. Qosymsha qondyrǵylardy jetkizý, montajdaý, taǵy da basqa jumystarǵa 600 myńnan astam dollar kóleminde qarajat salynǵan. Jańa jelini iske qosýǵa eki jyldaı ýaqyt ketken. Zaýyt 80 paıyz avtomattandyrylǵan. Sheteldik qural-jabdyqtardy ıgerý de ońaı emes. Jaqynda Ýkraına, Reseı elderinen arnaıy mamandar shaqyrtylyp, jergilikti kadrlar úshin arnaıy oqytý kýrstary uıymdastyrylýda.
Atalǵan zaýyttyń jańa ónimi tutynýshylardyń yqylasyna bólenýmen qatar naryqtaǵy qant baǵasyn retteýge barynsha yqpal etýde. Qazir zaýyt óndirgen shekerler naryqta qant qyzylshasyna qaraǵanda barynsha tómen baǵamen saýdalanady.
«Búginde zaýytta 300-den asa adam jumyspen qamtylǵan. Jyl saıyn aqpan aıynda qant qyzylshasyn óńdeý jumysy aıaqtalǵan soń qońyr kúzge deıin úılerinde jumyssyz otyratyn osy adamdardy jyl boıy turaqty jumyspen qamtýǵa múmkindik berdi», deıdi Kóksý aýdandyq máslıhatynyń depýtaty Aıgúl Aımanbekova.
Kóksý qant zaýyty qamys qantyn óndiretin, qýaty táýligine 300 tonnalyq qosymsha jelini iske qosqan. Qant qyzylshasyn óńdeýmen aınalysatyn zaýyttaǵy bul jańa jeli kásiporynnyń maýsymdyq kezeńde ǵana emes, jyl boıy úzdiksiz jumys isteýine múmkindik beredi. Búginde Brazılııadan 7,5 myń tonna shıkizat jetkizilip, óńdeý isi bastalǵan.
«Saýda dúkenderinde qant baǵasy kóterilip, kúrdeli máselege aınalǵany barshamyzǵa málim. Aýdanymyzdaǵy qant óndiretin zaýyt dál qazir qamystan, ıaǵnı trostnıkten kúnine 310 tonna qant shyǵarady, bos jumys oryndary da joq emes, ortasha jalaqy – 150 myń tenge. Al osy zaýyttyń tolyq jumys isteýi úshin qant qyzylshasy ábden qajet. Aýdanda bıyl osy maqsatta 1 200 gektar qant qyzylshasy egilgen eken, kelesi jylǵa jospardy ulǵaıtý kerek. Sol sebepti aýdandaǵy qant qyzylshasyn ekken iri sharýa qojalyqtarynyń ıelerimen kezdesip, joǵarydaǵy máseleni talqyladyq», deıdi aýdan ákimi Marlen Kólbaev.
Mamandardyń sózine qaraǵanda, qamys qantyn shyǵarýdyń bir artyqshylyǵy, ony óńdeýge ketetin shyǵyn salystyrmaly túrde az. Jáne onyń táttiligi men tatymdylyǵy qyzylsha qantymen birdeı. Máselen, ádette qant qyzylshasynan qant óndirgende 12 paıyz mólsherinde taza qant alynsa, al qamys qanty shıkizatyn qaıta óńdegendegi ónimdiligi 97-98 paıyz mólsherinde bolady eken. Qamystyń tıimdiligin osydan-aq baıqaýǵa bolatyndaı.
Qos zaýyttyń qanjyǵasy maılanbaq
Negizgi shıkizat Brazılııa men Meksıkadan ákelinedi. Zaýyt bir maýsymda 25-30 myń tonnadaı qamys óńdeýdi josparlap otyr. Mejelengen bul kólemdegi shıkizatty óńdeý jaz sońyna deıin aıaqtalyp, zaýyt kúzden bastap qant qyzylshasyn qabyldaýǵa qaıta kirisedi. Osylaısha, ónerkásip nysanynyń jyl boıy úzdiksiz jumys isteıtini mundaǵy 500-deı jumysshyǵa da qýanysh syılap otyr.
«Burynǵy jyldary zaýyt qant qyzylshasyn 4-5 aı ǵana óńdep, qalǵan ýaqytta bizge basqa jumys izdeýge týra keletin. Mine, jańa óndiris iske qosylǵaly jumysymyzdy úzdiksiz jalǵastyryp jatyrmyz. О́nimdi jumys istegenimiz úshin merekelik syıaqy da alyp úlgerdik», deıdi zaýyttyń zerthana qyzmetkeri Jazıra Dústekova.
Qamystan óndirilgen ónim elimizdiń qantqa suranysyn qanaǵattandyrý maqsatynda otandyq naryqqa shyǵarylyp, baǵany yryqtandyrýǵa septigin tıgizbek. Zaýyt mazýttan tabıǵı gazǵa kóshirilip, bul ónerkásip nysanynyń shyǵynyn azaıtýǵa, ekologııalyq jaǵynan tıimdiligi men ónimdiligin arttyrýǵa yqpal etti. Kásiporyn aldaǵy ýaqytta qyzylsha jomyn óńdep, túıirshiktelgen mal azyǵyn shyǵaratyn jeli ornatýdy josparlap otyr.
Búginde Kóksý qant zaýyty quraq qantyn óndirýdi jańa deńgeıge kóterýdi maqsat tutqan. Byltyr 41 myń tonna shıkizat óńdelip, 40 myń tonna qumsheker alǵan. Al osy jyly 48 myń tonnaǵa kvota alyp, búginge 30 myń tonna shıkizat óńdeldi. Endi kóp uzamaı qarasha aıynda Aqsý qant zaýytynda qamysty qaıta óńdeý jelisi iske qosylyp, bul óńir úshin úlken jańalyq bolǵaly otyr. Osylaısha, qos zaýyt ta jyl boıy jumys istep, qamys quraǵy men qyzylshany óńdemek.
Taǵy da aıta keteıik, Jetisýda qant qyzylshasynyń egis alqaby aldaǵy 4 jylda 15 myń gektarǵa deıin ulǵaımaq. Naqtyraq aıtsaq, 2023 jyly – egis alańy 8,1 myń ga, 2024 jyly 10,7 myń ga qurasa, 2025 jyly bul kórsetkish 12,2 myń ga deıin jetedi. Jalpy, bıyl bul daqyl túri 6,2 myń gektarǵa sebildi. Odan 210 myń tonna ónim jınap, 20 myń tonnaǵa jýyq qant óndirý josparda bar.
Jetisý oblysy