Atyraý – el ekonomıkasyna quıylǵan sheteldik ınvestısııa kóleminiń shamamen úshten bir bóligin quraıtyn, iri otandyq ári sheteldik ınvestorlar úshin tartymdy óńir. Qazir munaıly oblys álemniń 50-den astam elimen tabysty yntymaqtastyq ornatty. Munda 1 myńnan astam birlesken jáne sheteldik kásiporyn jumys isteıdi.
Álemdik naryqta kóshbasshylyqqa umtylǵan, ekonomıkasy qýatty elder qoınaýy qazynaǵa toly óńirmen alys-beristi, barys-kelisti nyǵaıta túsýge, ınvestısııa kólemin ulǵaıtýǵa serpin berip otyr. Munaıly óńirdegi tabıǵı baılyqty ıgerýge ınvestısııa salǵan elderdiń sanatynda AQSh, Ulybrıtanııa, Italııa, Japonııa, Kanada, Fransııa jáne ózge de birneshe memleket bar. Bul elderdiń jetekshi kompanııalary munaı-gaz ónerkásibi salasyndaǵy eki iri kenish – «Teńiz» ben «Qashaǵandy» ıgerýge shoǵyrlanǵan.
Máselen, Jylyoı aýdanyndaǵy «Teńiz» ken ornynda keleshek keńeıý jáne uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý dep atalatyn eki joba iske asyrylyp jatyr. Bul jobalardyń qanattas qolǵa alynýy «Teńizdiń» qoınaýyndaǵy 3,2 mlrd tonna «qara altyndy» qaýipsiz ıgerýmen baılanysty bolyp otyr. Sol sebepten, 2023 jyly iske qosylatyn jahandyq mańyzy zor eki jobaǵa 45 mlrd dollardy quraıtyn ınvestısııa salynǵan. Aldaǵy jyly eki joba iske qosylǵanda ken ornynan munaı óndirý 12 mln tonnaǵa deıin artyp, jyl saıyn 37 mln tonnaǵa ulǵaıady. Otandyq ekonomıkaǵa tyń serpin beretin jobaǵa 300-ge jýyq qazaqstandyq kompanııa merdigerlikke tartyldy.
Joba qurylysyna qoldanylǵan 408 modýldi qurastyrýdyń úsh jyldyq baǵdarlamasy iske asyryldy. Máselen, árqaısysy 500-den 1 800 tonna aralyǵyndaǵy salmaqty quraıtyn modýlder Qazaqstanda, Ońtústik Koreıa men Italııada daıyndalǵan. Keıin Reseıdiń ishki sý joly arqyly Kaspıı teńiziniń Prorva túbegindegi júk túsirý termınalyna jalpy salmaǵy 280 myń metrıkalyq tonnany quraǵan modýldik júk jetkizildi. Qazaqstandyq Ersai, KCOI kompanııalary Mańǵystaý oblysynda halyqaralyq standarttarǵa sáıkes 75 qurastyrmaly modýldik estakada men qashyqtan baqylaý júrgizetin 10 bloktyń qurylysyn júrgizýge atsalysty. Qazaqstan men álem elderiniń kompanııalary qatysqan jobaǵa qajetti qazaqstandyq taýarlardy, jumystar men qyzmetterdi satyp alý úshin 10 mlrd-tan astam dollar jumsaldy. Jobada jumys istegenderdiń 91 paıyzyn qazaqstandyq mamandar qurady. Al ınjenerlik, materıaldyq-tehnıkalyq, óndiristik qyzmetter kórsetýge 2 350-den astam qazaqstandyq kompanııa tartyldy. Aldyn ala biliktilikten ótken 1 281 qazaqstandyq kompanııamen 630-dan astam kelisimshart túzilgen.
Dál osy joba úshin 120-dan astam keme tartyldy. Onyń ishinde 40 keme jańadan qurastyrylyp, keıbiri tasymaldanatyn júk úshin qaıta jańǵyrtyldy. Sý joldarymen júk tasyǵan kemeler Qazaqstan men basqa núkteler arasynda 140 myń shaqyrymnan asatyn qashyqtyqty júzip ótti. «Teńiz» ken ornyna taıaý mańdaǵy Prorva túbeginde modýldik júkti qabyldap, tasymaldaıtyn jańa port paıdalanýǵa berildi. Portta teńizge kiretin 71 shaqyrymdyq sý arnasy, júk túsirý, saqtaý qondyrǵylary men kirme jol bar.
Osyndaı halyqaralyq joba iske asyrylyp jatqan Atyraýmen TMD quramyndaǵy elder de iskerlik baılanys ornatyp, ortaq jobalardy iske asyryp jatyr. Oblys ákimi Serik Shápkenovtiń málimetinshe, Atyraý oblysyna ınvestısııa salyp, áriptestik áleýetin arttyrǵan eldiń qatarynda Germanııa da bar. Qazir óńirde nemis kapıtalynyń qatysýymen kólik-ekspedısııalyq qyzmetter, kóterme, bólshek saýda, munaı men tabıǵı gaz óndirý kezinde tehnıkalyq qoldaý kórsetý jáne basqa salalarda 28 kásiporyn tirkelgen. Jyl basynan beri Germanııamen aradaǵy syrtqy saýda aınalymy 23,1 mln dollardy quraǵan. Al Italııamen iskerlik baılanys munaı-gaz ónerkásibimen baılanysty bolyp otyr. Bul elmen syrtqy saýda aınalymy 2,3 mlrd dollarǵa jetken. Onyń ishinde eksport kólemi – 2,2 mlrd dollar. Italııaǵa negizinen munaı ónimi eksporttalady.
Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵash tanyǵan Túrkııamen de saýda-ekonomıkalyq baılanys keń qanat jaıyp otyr. Qazir óńirde ekonomıkalyq, iskerlik áriptestikti kózdegen baýyrlas eldiń 220 kásiporny jumys isteıdi. Jyl basynan beri Túrkııamen syrtqy saýda aınalymy 439 mln dollarǵa jetken. Onyń ishinde eksport kólemi 432,7 mln dollardy qurasa, al ımport – 6,3 mln dollar. Túrik kapıtaly salynǵan kásiporyndar kóterme, bólshek saýda men qurylys salasynda yntymaqtastyqty arttyrǵan.
Máselen, BRIMSTONE Sulphur Provider Company kompanııasynyń negizin qalaýshy Efe Mýnıp Nýrdoǵdý kúkirt betonıtin óndiretin óndiris ornyn ashýǵa nıetti. Investısııa kólemi shamamen 10 mln dollardy quraıtyn jobada 50-ge jýyq adamdy turaqty jumysqa tartý kózdelgen.
– Qazaq elinde kúkirttiń jetkilikti qory bar. Alaıda biz úshin de jalpy, Qazaqstan úshin de shıkizatty tereń óńdeýdi uıymdastyrý, kúkirt bentonıti túrinde shyǵaryp, shetel naryǵyna eksporttaý áldeqaıda tıimdi bolady. Logıstıkalyq turǵydan alǵanda, Atyraý oblysy – bul jobany júzege asyrý úshin óte yńǵaıly ınvestısııalyq alań. Osy oblystan Qytaı, Eýropa men Reseı naryǵyna shyǵýdyń tıimdi tusy kóp, – deıdi Mýnıp Nýrdoǵdý.
Túrik ınvestorynyń aıtýynsha, Izmır qalasyndaǵy zaýyt kúkirt pen ilespe ónimderin Eýropa elderine shyǵarady. Bul ónimder aýyl sharýashylyǵy salasynda ásirese sortań ári tuzdy jerge tabıǵı tyńaıtqysh retinde qoldanylady.
Atyraýǵa Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy elderdiń de nazary aýyp otyr. Munyń dálelin, ásirese Ázerbaıjanmen aradaǵy syrtqy saýda aınalymy 4,8 mln dollarǵa jetkeninen baıqaýǵa bolady. Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Aqtaý qalasyndaǵy bas konsýly Elmar Mammadovtyń deregine súıensek, ekonomıkalyq baılanystardy odan ári nyǵaıtý, birneshe salada alys-beristi arttyrý, óńiraralyq kásipkerlikti damytýdyń nátıjesinde eksport 462,2 myń dollarǵa, al ımport 4,3 mln dollarǵa jetip otyr.
– Qazir Atyraý oblysynyń kólik, azyq-túlik, kóterme saýda salasynda Ázerbaıjan Respýblıkasynyń kapıtaly salynǵan 90 kásiporyn jumys isteıdi. Biz mundaı iskerlik baılanysty jandandyra túsip, birlesken jobalardy júzege asyrýdyń jańa formatyn izdestirip otyrmyz. Bul ekonomıkalyq, iskerlik qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa yqpal etedi, – deıdi S.Shápkenov.
Kaspıı jaǵalaýyndaǵy taǵy bir el – Túrikmenstan da munaıly óńirmen ekonomıkalyq áriptestikti jandandyrýǵa bet burdy. Ázirge bul elmen syrtqy saýda aınalymy 129 myń dollarmen shektelip otyr. Alaıda aldaǵy ýaqytta 64,9 myń dollardy quraǵan eksport pen 64,1 myń dollar kólemindegi ımporttyń úlesin ulǵaıta túsýdiń múmkindigi bar.
Oblys ákimi S.Shárkenovtiń pikirine súıensek, О́zbekstanmen alys-beristen góri barys-kelistiń nátıjesinde ejelden saýda-ekonomıkalyq, kóshi-qon jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy ózara qarym-qatynasy keń qanat jaıǵan. Mundaı seriktestik táýelsizdik jyldarynda burynǵydan da jandana tústi. Kórshi el Atyraý oblysynyń syrtqy saýda baılanysynda mańyzdy ról atqaryp otyr. Máselen, ótken jyly munaıly óńir men О́zbekstan Respýblıkasy arasyndaǵy syrtqy saýda aınalymy 45,2 mln dollardy qurady. Qazir óńirdiń kóterme jáne bólshek saýda, qyzmet kórsetý, qurylys salalarynda ózbek kapıtaly bar 91 kásiporyn jumys isteıdi. Osyndaǵy joǵary oqý oryndarynda ala taqııaly eldiń 200-ge jýyq óreni bilim alyp júr.
Al ótken aptada munaıly óńirge kelgen Horezm oblysy ákiminiń orynbasary Sherzod Ismaılovtyń pikirinshe, aýyl sharýashylyǵy men jeńil ónerkásip salasynda yntymaqtastyqty keńeıtýdiń múmkindigi mol. Muny oblys ákimi de joqqa shyǵarmaıdy.
– Qazaqstan men О́zbekstan – ózara qarym-qatynasty jan-jaqty damytqan, saýda-ekonomıkalyq baılanysty myqtaı túsken baýyrlas elder. Qazir Atyraý oblysynda aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jobalardy júzege asyrýǵa betburys jasalyp otyr. Osy baǵytta birlese jumys istesek, taýar aınalymyn arttyrýǵa múmkindik týady, – deıdi S.Shápkenov.
Atyraý oblysy