Halyqaralyq qoǵamdastyq dabyl qaǵyp jatyr. Álem asharshylyq aldynda tur. Keıingi geosaıası oqıǵalar, jahandyq jylyný sekildi máseleler mıllıondaǵan halyqty ashqursaq qaldyrǵan. «Jut jeti aǵaıyndy» demekshi, azyq-túlik tapshylyǵyna energetıka salasyndaǵy qymbatshylyq, aýyl sharýashylyǵyna qajetti taýarlardyń baǵasynyń ósýi de áser etip otyr.
Álemdegi asharshylyq máselesi talaıdan beri kóterilip júr. BUU keltirgen málimetterge súıensek, álemde 700 mıllıonnan asa adam kedeıshilik deńgeıinde ómir súredi eken. Biraq keıingi jarty jylda bul másele odan saıyn kúrdelene tústi. Ýkraına men Reseı arasyndaǵy qaqtyǵys saldarynan jahandyq azyq-túlik tizbegine orasan shyǵyn kelgen.
Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Ýkraına da, Reseı de aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaý jóninen álemde aldyńǵy qatarda. Jyl saıyn mıllıondaǵan tonna bıdaı, júgeri sekildi dándi-daqyldar shetelge satylatyn. Biraq 24 aqpannan keıin bul jaǵdaı kúrt qıyndady. Reseı Ýkraınanyń portty qalalaryn blokadaǵa alyp, astyq tasymalyna kedergi keltirdi.
Ekinshiden, Reseıdiń basqynshy áreketine baılanysty salynǵan sanksııalardyń keri áseri bolyp otyr. Eýropa elderi buǵan deıin Reseıden gaz ben munaı satyp alatyn. Biraq sanksııaǵa baılanysty odan bas tarta bastady. Onyń ústine, álemdegi basty munaı eksporttaýshylardyń birine salynǵan sanksııa «qara altyn» baǵasyna da áser etti. Sóıtip, munaı qymbattady. Sonyń saldarynan jer-jahandaǵy energetıka salasynda da baǵa ósip, azyq-túlik jetkizilimi tizbegine «jyǵylǵanǵa judyryq» bolyp otyr.
Taıaýda Túrkııanyń muryndyq bolýymen BUU, Ýkraına, Reseı jáne Túrkııa kelisimge kelgen. Sóıtip, Ýkraına porttarynda turyp qalǵan astyqty tasymaldaý týraly ýaǵdalasty. Nátıjesinde, dándi-daqyl tıelgen birneshe keme jolǵa shyqty. Mundaı jańalyq naryqtaǵy baǵany sál ǵana túsirgenimen, jalpylama áseri shamaly ekeni ańǵarylady.
Mysaly, maýsym men shilde aralyǵynda bıdaı baǵasy 14,5 paıyzǵa arzandady. Osylaısha, Ýkraına qambasyndaǵy 20 mıllıon tonnaǵa jýyq astyqtyń eksportqa shyǵarylýy baǵaǵa osylaı áser etti. Biraq kelisim kez kelgen sátte buzylýy yqtımal ekenin aıtatyndar kóp. О́ıtkeni Reseı tarapy ýaǵdalastyqtyń erteńine-aq Odessa portyna zymyranmen soqqy jasaǵan-dy.
Mundaı qaýipti kezeńde ekiniń biri Ýkraınadan astyq tasymaldaýǵa táýekel ete bermeıdi. О́ıtkeni kez kelgen sátte kemege raketa tıip, sýǵa ketý yqtımaldylyǵy joǵary. Onyń ústine, tasymal bastalǵanymen bul prosess baıaý júrip jatqanyn da aıta ketken jón. Sarapshylar Ýkraına men Reseı búkil kúshin salyp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýǵa kóshse de jaǵdaı ózgermeıdi degen pikirde. О́ıtkeni soǵysqa deıingi jaǵdaıdy qalpyna keltirý óte qıyn dep esepteıdi. Qazirgi tańda álemniń 36-y eli Ýkraınadan keletin dándi-daqylǵa táýeldi.
BUU-nyń arnaıy daǵdarys toby azyq-túlik ımportyn tóleýge qarjysy jetpeıtin 60-tan astam elge baqylaý júrgizedi. Uıym energetıka qunynyń qymbattaýy men azyq-túlik naryǵyndaǵy qubylmaly jaǵdaı damýshy elderge qıynǵa soǵatynyn aıtady. Osy oraıda aıta ketken jón. BUU bıylǵy ǵasyrdyń sońynda kedeılikpen kúresten nátıje shyǵaryp, ashtyqty jeńemiz dep málimdegen edi. Biraq jyl saıyn shartaraptaǵy ashqursaqtardyń artýy bul ýádeniń ýáde kúıinde qalýy múmkin ekenin ańǵartady.
Naryqtaǵy astyq baǵasynyń ósýine soǵystyń keltirgen zardaby bir bólek. Oǵan qosa, jahandy jaılaǵan qurǵaqshylyq pen klımattyń ózgerýi de aýyl sharýashylyǵy salasyna úlken shyǵyn keltirip otyr. Máselen, buqaralyq aqparat quraldaryna taraǵan málimetke súıensek, Somalı túbegindegi jaǵdaı qıyn. Aldaǵy jarty jylda Kenııa, Efıopııa jáne Somalıde 26 mıllıonǵa jýyq adam azyq-túlik tapshylyǵyna tap bolýy múmkin. Qazirdiń ózinde aımaqta 7 mıllıonnan astam mal qyrylyp qaldy. Jalpy, Shyǵys Afrıkada 50 mıllıonǵa jýyq turǵyn azyq-túlik tapshylyǵyna dýshar bolǵan.
Taǵy bir aıta keterligi, bıyl qurǵaqshylyq ta aýyl sharýashylyǵyna zardabyn tıgizip otyr. Álemniń túkpir-túkpirinde ózender men kólder qurǵap, ósimdikter qýrap, órt kóbeıgen. Mysaly, AQSh pen Ońtústik Azııadaǵy aptap ystyqtan, Eýropa, Qytaı jáne Shyǵys Afrıkadaǵy qýańshylyqtan, Ońtústik Koreıadaǵy tasqynnan myńdaǵan gektar astyq joıylyp ketti. Demek azyq-túlik baǵasy áli de qymbattaı túsedi degen sóz.
Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń qymbattaýyna tyńaıtqyshtar baǵasynyń kóterilýi de yqpal etken. Bul sala keleshekte tutynylatyn taýarlardyń qymbattaýyna ákeledi. Ras, tyńaıtqyshtar Ýkraınadaǵy soǵys bastalmaı turǵanda-aq arzan emes edi. Biraq tyńaıtqyshtardy óńdeý úshin tabıǵı gaz kóp qajet bolǵandyqtan, qaqtyǵys saldarynan tyńaıtqyshtardyń quny kúrt qymbattady.