Men biletin Ǵalym Jaılybaı – syrshyl aqyn. Zamanynyń únin, qoǵamynyń tilin qazaqtyń tereń tanymymen qabyldap, jan ıirimderinen ótkerip, on eki músheniń qoıyn-qonyshynan júlge tapqan alpys eki tamyrdy qýalap aǵyp, tula boıyńa jan kirgizetin qan sekildi órgizedi óleńderin. Baıyptap aıtyp, bappen jetkizedi. Salıqaly. Burynnan tanys, erteden biletin ejettesiń ispetti óleńderi ózińmen syrlasa ketedi. Syryn aqtarady, muńyn shýmaqtaıdy. Alqynbaıdy, alqyndyrmaıdy, orta joldan tastap ketpeıdi. Baby kelip, tolysqan shaıyrdyń týyndylary baısaldy únmen til qatyp, salıqaly suhbatqa shaqyrady. Joǵaryda ony syrshyl aqyn deýimniń bir sebebi sondyqtan da shyǵar.
Saharanyń syrbaz dalasyndaı qońyrqaı mańǵazdyqpen ún qatqan saıyn júristi arǵymaqtaı jyrlaryn qunyǵyp oqýǵa biz de beıim turamyz. Múmkin qazaqtyń dalasynda baıaý aqqan oıly ózendeı ózine telmirtip qoıatyn tabıǵılyǵy ma, kim bilsin?! Jańa zamannyń kelbetin qazaqtyń eski tanymy men tiliniń tabasyna túsirip, qýyryp bergendeı áserge kómedi de otyrady. Áýeli aspan men kúndi, araı men nurdy aıtady. Odan ári óleńin tutas adamzat taǵdyrymen baılanystyryp, ejelgi áýenderge jalǵap, úmit pen izgilik otyn jaqqandaı baýyryna basatyny bar. Orta joldan tastap ketpeıdi degenimizdiń bir syry sonda. Jyr shýmaqtarynyń aspan qubylystarynan bastalatyny da onyń ejelgi túrkilik, dalalyq tanymdardan tamyr tartatynyn ańǵartsa kerek.
Akademık Serik Qırabaev:
«...Ǵalymnyń aqyndyq ónerdegi jańashyldyǵy – tilinde, onyń beınelik sıpatynda, sýretkerliginde. Oıshyldyq pen syrshyldyq, shyndyqqa tik qarap, kóńildegini jaltarmaı aıta bilý, saǵan laıyq jańa beıneli sóz tabý, ondaǵy keıde názik, keıde sazdy, keıde tipti kóńildiń órligi ashyq boıaýly aqyn jyrlaryn ózgeshe tanytady. Ǵalym óleńderi – búgingi qazaq lırıkasynyń jańa betteri. Bizge kerek óleń osy – Búgingi О́leń!» dese, qazaqtyń ǵajaıyp aqyny Farıza Ońǵarsynova: «Keıbireýler qazaq jyryn qanshama qyryq qubyltqanmen, Quran tektes qasıetti qara óleń Qasymnan, Muqaǵalıdan qalǵan shekpenin jamylyp, urpaqtarynyń aldynan shyǵady. Qazaqtyń qazaqy bolmysy buzylmaı turǵan shaqtaǵy qyr sulýlarynyń shyn kúmisten quıylǵan, syńǵyr etken saıyn janyńdy jaýlap jarq etetin shashbaý-túımelerindeı, Ǵalymnyń da ózgeshe órilgen óleńderi sol qatarda turýy haq. Men Ǵalym Jaılybaı aqynnyń qazaq sáıgúlikke salar «qaz moıyn qasıetti qurama erindeı» jaqut jyrlary oqyrmanyna oı salyp, kóńiline qýanysh uıalatatynyna senemin» degen eken. Aqynnyń «Aı tańbaly Arǵymaq» jınaǵynda «Boztorǵaıdy izdeý», «Sóıle qobyz», «Bir qap un. Asanáli Áshimov», «Synyq arba» sekildi ondaǵan ontologııalyq jyrlar bar. Jalpy, aqyn shyǵarmashylyǵyna úńilsek jas kezdegi qyzyl-jasyl boıaýlar qanyǵyp, sonymen qatar dúnıeniń aq-qara túsine de kóbirek den qoıa bastaǵan evolıýsııany kóremiz.
Bul úzdiksiz damý joly Ǵalymnyń qyryq jyl buryn jazǵan «Kúrshimniń qyzy», «Keńgirdegi kesh», ánge aınalǵan «Esil aǵady» sekildi san tolqynnyń jadyndaǵy tanymal óleńderimen qatar osy jınaqqa engen «Suraq belgisi», «Sulýbaıdyń áni», «Tamakóshken» poemalaryn oqyǵanda erekshe aıshyqtalady. Ol «Aq sısa», «Qara oramaldan» bastap ondaǵan dastandar jazdy, Qaraǵandy lageri jaıly «Qara oramal» poemasy álemniń jıyrmaǵa jýyq tilderine aýdarylyp, halyqaralyq syılyqtarǵa ıe boldy.
Mádenıettiń máıegi men dingegi ulttyq dástúr, dil men til bolsa, órkenıettiń ózegi – din. «Kókten túsken tórt kitap» áfsanalary men taǵylymdary álem ádebıetinde keńinen paıdalanyp, tipti keıde shyǵarma jelisi men keıipkerler júginetin tóreshige aınalatynyn kórgende qatty qyzyǵatyn edim. Ǵalymnyń sońǵy jyldary sony izdeńistermen jazǵan «Suraq belgisi», «Sodom men Gommora» poemalary órkenıet ózegi men ulttyq mádenıet máıegin úılestirgen qazaq poezııasyndaǵy tyń óris, jańa sóz boldy.
Bul poemalar Ǵalym Jaılybaıdyń dúnıetanym tereńine boılaǵan, adamzat órkenıetiniń damý erekshelikterin seziný arqyly ótkenniń taǵylymyn búgingi saýaldarǵa jaýap izdeýge de paıdalanyp, bolashaqqa qajet qundylyqtardy qalyptastyrýǵa ózindik dara úles qosatyn keń tynysty, babyna kelgen aqyn ekenin kórsetedi.
О́leń sózdiń sulý syry men tereń maǵynasy óz aldyna, negizgi qasıeti sendire bilýinde sııaqty. Júrekten shyqqan jan sózi júrekke jetkeniniń bir kórinisi – sendirýinde. Kórkem dúnıeniń kúsh-qýaty da sol senimge taban tireıtindeı. Janyń eljirep, júregiń tebirengen soń amal joq, qaıda barasyń? Ilanasyń. Júrekti alyp túsedi.
«Betpaqdala – janarym ǵashyq alap,
Janyma orap, júrektiń jasyna orap,
Súıgem ony… Jaılaýda jaz ótkergem
Quralaıyn kıiktiń asyrap ap»
dep bastalady avtordyń «Sút berińder» atty taǵy bir óleńi. Bul jerde aqynnyń «súıgem ony...» degenine toqtalmaı kete almaımyz. Osy týyndyny bastan-aıaq oqyǵan adam shyǵarma gaýhar tastaı qaı jaǵynan jaryq tússe soǵan oraı ártúrli jaltyraıtynyn ańǵarar edi. Tazalyqqa qushtarlyq, mahabbat lırıkasyna tán dúnıe sońynda azamattyq lırıkaǵa aınalyp ketedi. Bul jerdegi súıý – basqa súıý, biraq. Súıgeni úshin bárin tárk etý nemese menshiktep bólek qashý emes, dalalyq súıý – aqylǵa syımaıtyn dara qasıet der edik. Ar jaǵynda eldik sana turady. Dalany súıip ósken qazaq balasy ondaǵy bar qubylysqa súıispenshilikpen qaraıtyn sııaqty, al keıbir súıispenshilik sol daladaǵy bir zatty súıý arqyly bárin súıýge aınalady. Ekeýi bir dúnıe desek te, eki bólek bolmys. Qaıtken kúnde de qazaqy bolmysqa alǵashqysy kelińkireıtindeı kórinedi. Sol sııaqty aqyn áýeli Betpaqdalasyn, odan soń kıiktiń quralaıyn kórgenin baıqaımyz.
Aqyn bala kúni basynan ótken bir oqıǵa – elsizde enesinen kóz jazyp qalǵan quralaıdy asyrap alǵanyn jazady. «Tańda óleńim sol bolyp, keshte óleńim, О́mir jyryn aq sútpen kesteledim. Jetilgen soń: – Quralaı, Qosh! – dep edim – altyda edim… joq, álde beste me edim?..».
Bir jaz sút berip asyraǵan quralaıdyń taǵdyryna alańdaǵan qazaq balasynyń obrazy kimdi de bolsyn beıjaı qaldyrmaıdy. Búgin dalasyndaǵy quralaıyn osylaı súıgen ulan erteń elin odan beter súıeri anyq. Máselen, mynaý qazaq balasynyń súıegine atam zamannan sińisti qasıet:
«Baıansyz kún basynan baq ushyrǵan,
Synaq kórip týǵannan saǵy synǵan.
Enesinen adasqan quralaıǵa
Aq dúnıeniń atynan aq usynǵam.
Jumyr bastyń sheshetin jumbaǵy aýyr,
Bulań etken buldyrap bul da dáýir.
Enesinen elsizde adasqanǵa
Sút berýdi úıretken qyrdaǵy aýyl».
Bári sol qyrdaǵy aýyldan daryǵan qasıetten týatyny shyndyq. Enesinen kóz jazǵan quralaıdan bastap, jer aýyp kelgen atasy basqa jurtqa deıin qamqorlyq kórsetken qazaq aýylynyń obrazy – adamgershilik pen adamsúıgishtik úlgisi. Sút berip qana qoımaǵan, júregine orap ósirgen sol quralaıdy attandyryp salǵan aqyn keshirgen kúıdi estigende birdeńe deýdiń ózi artyq. Tek sezine alsań bolǵany. Adamzat jahandaný, jańa tehnologııalar, geosaıası shıelenister men pandemııa synaǵyna túsken shaqta mundaıdy túısinip, rahatqa bólengenniń ózi bir hıkmet. Ony ala jazdaı asyraǵan quralaıymen qoshtasyp turǵan aqyn aıtady:
«Ǵajaıyptan turady ǵalam lebi,
О́n boıynda ómirdiń bar órnegi.
…Jalt qarady ol, arman-aı, qoshtasarda
Sondaı janar kórmedim sodan beri.
Aıtam degen syr edi ilgeriden,
Armandyǵa aq bergen kúnderim eń.
…О́mir zýlap barady kóz ushynda.
О́leń ketip barady birge onymen.
Kóńilimniń kólderin muńdarǵa orap,
Syńsyp ushty bir qusym synǵan qanat.
Quldyrańdap júgirgen quralaıǵa
Qyrdan asyp ketkenshe turǵam qarap.
Kóktóbeden kóktemdi kútkeninde el,
Úzik-úzik úmitin úptedińder!
Qazaq ta bir – kıiktiń quralaıy
Jaýtańdatpaı japanda sút berińder!
Sharyqtasyn, shalqysyn kókte qusyń,
О́zektige bul ómir ótpelisiń…
– Sút berińder, tiriler, bir-birińe
Erinderiń kezerip ketpeý úshin»
(«Aı tańbaly arǵymaq» kitabynan).
Balalyq sezim, balalyq yntyq osylaı ult taǵdyrymen ushtasyp, adamzattyń meıirim, mahabbatyna nazar tiktegen uly emeýrinmen aıaqtalady.
«Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maıqy bı» demekshi, ejelgi tanym men oıdyń qunary tunǵan qazaqtyń qara óleńin úkilep, baýyrynan jaratyp, zamanaýı dúnıetanym, jahandyq izdenistermen ushtastyryp, altynnan táj kıgizgen Ǵalym Jaılybaı jyrlary bútin bir ult bolmysynyń sıpaty ispettes. Eskiniń úni, jańanyń jyry. Onyń Memlekettik syılyqqa usynylyp otyrǵan «Aı tańbaly arǵymaq» kitabyndaǵy ár týyndy jeke toqtalatyn oqshaý dúnıeler. Otanshyldyq rýh, týǵan el men jerge degen mahabbat syr bolyp aǵytylǵan arǵymaq jyrlar qazaq barda ýaqytpen bir jasap, baýyryn jaza túserine senemiz.
Álıhan BAIMENOV