Aspannan túspegen adam

1990 jylǵa qaraı Qaıta qurý reformasy tyǵyryqqa tirelip, Keńes Odaǵynyń ekonomıkasy kúırep jatty. Eń aýyr kezeń bas­taldy. Álem baspasózi 250 mıllıon turǵynnyń asharshy­lyq­qa ushyraıtyny týraly ashyq jaza bastady. Onyń ishinde Qazaqstannyń 16 mıllıon adamy bar edi. Uzaqbaı Qaramanov kún-tún demeı Máskeý men Alma­ty, Almaty men aımaqtar ara­syna shapqylap, óndiristiń soń­ǵy tynysyn toqtatpady. Respýb­lıkanyń óz kúshimen tyrbanýyn qamtamasyz etti. Odaqtyq baǵynystaǵy kásiporyndardy Qazaqstannyń qolyna alýǵa baryn saldy. Onda respýblıka ekonomıkasynyń 95 paıyzy tikeleı Máskeýge baǵynatyn. Jeńil ónerkásip, Jergilikti óner­kásip jáne Turmystyq qyzmet mınıstrlikteri ǵana Almatyǵa qarap, esep beredi.

Alyp zaýyttar men kombınattardy respýblıkanyń basqarýyna alý men osynda salyq tóletý úshin kúreste azý tanytty. Qyzmetti Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy degen laýazymmen bastap, 1991 jyldyń kúzinde onyń mártebesin Premer-Mınıstrge aınaldyrdy. Sóıtip, Qaramanov Qazaq­stan Respýblıkasynyń tuńǵysh Premer-mınıstri boldy.

Úkimetti basqarýǵa aıaq asty­nan tap bolmaǵanyn búkil ómir joly aıǵaqtaıdy. Bul – shyń­dalýdyń, ózin jetildirýdiń jar­qyn joly. Sondyqtan birqatar bederimen tanystyryp ótelik.

Uzaqbaı – Aral aımaǵyna aty keń tanymal bolǵan Qaraman degen balyqshynyń balasy. Qara­man Yńǵaev qazaq balyqshylary arasynda birinshi ret «Qurmet Bel­gisi» ordenin alǵan. Ony Más­keýde «Búkilodaqtyq staros­ta» atanǵan Mıhaıl Kalının óz qo­lymen taqqan. Sol joly Jam­byl Jabaev pen Qaraman Yńǵaev qatar otyrǵan avtokólik Más­keýdi aralap, bularǵa qalany Molotovtyń áıeli Jemchýjına tanystyrǵan.

Qaramannyń bel balasy Uzaq­baıdyń dúnıege kelýiniń óz syry bar. Tórt ret qyz tapqan anasy Aıymsulý jáne bastaryna qıyndyq túsken taǵy eki kelinshek qaıyqpen qyrǵa shyǵyp, Bektaý degen jerdegi áýlıeniń basyna túneıdi. Sonda Aıymsulý tús kó­rip, Janǵoja batyr bulardyń úıindegi adalbaqanǵa bórkin ilip ketedi. Osydan keıin balyqshylar brıgadıri Qaraman men búkil ­týystar uzaq kútken ul – Uzaqbaı ińgálaǵan.

Tústiń taǵy bir tylsymy ózi­niń basynan ótken. Onda «Alma­atapromstroı» tresine qaras­ty qurylys materıaldary men qu­rastyrmalary zaýytynyń dırek­tory bolatyn. Treske qa­ras­ty barlyq qurylys-mon­taj basqarmalaryn beton quramalarmen, paneldermen, esik-terezemen jabdyqtaıdy. Jumysy minsiz. Jabdyqtaý kes­tesi múltiksiz oryndalýda. Alma­tynyń Abaı dańǵylyn Saın dań­ǵylyna deıin sozyp, jańa sha­ǵyn aýdandar qurylysyna kerek materıaldyń bárin ol basqarǵan zaýyt shyǵarady.

Bir kúni dırektor alańdap oıanady. Jumysqa barar kezdegi tańǵy shaıyn quıyp jatyp zaıyby Uldaı ne bolǵanyn suraı­dy. «Túsimde Stalın ekeýimiz ­bir tabaq­tan et jep otyr ekenbiz. Sta­lın ólgen adam ǵoı, men de ólip qalamyn ba dep qorqyp otyrmyn», deıdi Uzaqbaı. Sonda ­Uldaı apamyz «Stalın el bas­qar­ǵan. Onymen tabaqtas bolsań, sen de el basqarýǵa jetesiń» dep ­jaq­sylyqqa jorıdy.

Týra sol kúni Qaramanovty treske shaqyrady. Barsa, seni «Almaty qurylys» bas basqar­masynan izdep jatyr» deıdi. Bas basqarmaǵa barsa, «oıbaı, seni suratqan biz emes, qala­lyq partııa komıteti, sonda bar» deıdi. Ondaǵylar bolsa «Orta­lyq Komıtetke zaýla, solar sha­qyryp jatyr» deıdi. Ne kerek, Uzaqbaıdy Ortalyq Komıtettiń qurylys bólimine jaýapty qyz­metke taǵaıyndamaq eken.

Ortalyq Komıtette qyzmette júrgeninde Araldan ákesi keldi. Bar sharýasy – «Qonaev otyratyn jerdi kórset». Orden taqqan Qaraman aqsaqaldy Qonaevtyń qabyldaý bólmesi janyndaǵy kú­zetke deıin aparady. Qart ba­lyqshy rıza. Kezinde Kremlde bol­ǵan edi, endi Almatydaǵy Úki­met úıin kórip shyqqanyna ǵana emes, balasynyń sonda qyzmet isteıtinine rıza bolǵany anyq.

Báribir kabınettegi jumys Uzaqbaıǵa qol emes eken. Bir jyl­ǵa jetpeı qurylys salasyna jiberýge surandy. Kýıbyshevtegi sáýlet jáne qurylys ınstıtýtyn bitirgen, týǵan jeri Aralda kóp ǵımarat salǵan, úlken ulynyń densaýlyq jaǵdaıymen Almatyǵa kelip, munda ózin tanytqan Qara­manov partııanyń Ortalyq Komı­tetindegi qyzmetten bas tartty. Buryn bolmaǵan qubylys. Orta­lyq Komıtettiń ekinshi hatshysy Vıtalıı Tıtov qatty tańǵalǵan. Trest basshysyna taǵa­ıyndaýǵa bos oryn bolmaı, aqyry 22-qurylys-montaj bas­qarmasyna bastyq etti. Keshik­peı Qaramanov báribir «Alma­atapromstroı» tresin basqardy. Kelesi satyda qanshama trestiń basyn quraıtyn «Almaty qurylys» bas basqarmanyń tizginin qolǵa aldy.

Almatynyń qazirgi Dostyq, sol kezdegi Lenın dańǵyly bo­ıyn­daǵy toǵyz qabatty úılerdiń, Lenın atyndaǵy saraıdyń, «Qa­zaq­stan» qonaqúıiniń, Medeý muz aıdynynyń, Áýezov atyndaǵy drama teatrynyń qurylysyn basqardy. Kırov atyndaǵy zaýyt­tyń Ystyqkóldegi qupııa torpedo synaý bazasyn saldy. Bárin sanap taýysý múmkin emes. Qurylys salasynan dıplom alǵan qazaq jastaryn taýyp, qamqorlyq jasady. Keıin «Almaty qurylys» bas basqarmasynyń tizginin ózi baýlyǵan mamandardyń biri Amangeldi Ermegııaevke senip tapsyrdy.

О́ıtkeni ózi óse bergen. Ári qaraı jeńil ónerkásip mı­nıs­triniń orynbasaryna taǵa­ıyn­­daldy. Osy salanyń qury­lys­taryn: ár oblystaǵy aıaqkıim, teri óńdeý, shulyq-uıyq, tigin jáne toqyma fabrıkalaryn, onyń ishin­de ataqty Almaty maqta-mata kombınatyn saldy. Budan keıin Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Qazaq selden qorǵaý bas basqar­masyn basqardy. Uzaqbaı aǵany alǵash osy qyzmette kórdik. Onda Úlken Almaty kanaly salynyp jatty. Onyń qurylysyn teń bólip, úsh mekemege tapsyrǵan. Sonyń biri Qazaq selden qorǵaý bas basqarmasy edi. Biz jastar gazetiniń tilshisi retinde qurylys basynda bolyp, «Yrys arnasy» atty úlken maqala jazǵanbyz.

Osy alyp qurylys kezinde Qaramanovtyń tııanaqtylyǵy, talap qoıǵyshtyǵy men iskerligi respýblıka basshysy Qonaevqa qatty unaıdy. Sodan Qaramanov aýyr ındýstrııa kásiporyndary qurylysy mınıstriniń birinshi orynbasaryna taǵaıyndaldy. Bul – mınıstr laýazymyna teń­destirilgen qyzmet. Sebebi: aýyr ındýstrııa – búkil óndiristiń júregi.

Qaramanov Qaraǵandy, Qos­tanaı, Shyǵys Qazaqstan, Shym­kent, Aqtóbe arasynda tynbaı jú­rip úlken óndiris oryndaryn iske qosty. Temirtaýda aq qańyltyr sehyn saldy. Jezqazǵannyń Jáı­reminde ken-baıytý kom­bı­natynyń qurylysyn qyzý júrgizdi. Bizdiń jolymyz osy jer­de taǵy túıisken. Jas­tar ga­ze­tine «Jastyqtan bel­gi qal­dy Jáırem degen» taqy­ryp­pen birneshe maqala jazdyq. Qos­tanaıda hımııalyq talshyqtar zaýy­tyn, Lısakov pen Qashar qala­larynda ken-baıytý kom­bı­nat­taryn, Rýdnyıdaǵy alyp kom­bınattyń qosymsha qýat­taryn salýǵa basshylyq etti. Shym­kentte shına men munaı aıyrý zaýyttarynyń qurylysyna jaýapty edi.

Osy tusta alǵashqy reformasyn jasady. Mınıstrlik pen trester arasyndaǵy oblysaralyq bas basqarmalardy artyq býyn retinde qysqartty. Ondaǵy mamandar naqty óndiriske jiberil­di. Búkil tresterdi mınıstr­lik tikeleı basqarady. Jumys aýyr­­lady, biraq júrý qarqyny jedeldedi.

Osy qyzmet boıynsha kezekti issaparmen Qostanaıǵa kelgen edi. Biraq áýejaıdan oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy kútip alyp, «sizdi Ortalyq Komıtet­ten izdep jatyr. Osy ushaqpen Almatyǵa qaıtasyz» deıdi. «Taǵy ne bolyp qaldy» dep oılasa, respýblıkalyq Materıaldyq jabdyqtaý komıtetin basqarýǵa taǵaıyndamaq eken. Bul – úkimet múshesi bolý.

1987 jyly Qazaqstanda «Tur­ǵyn úı – 91» atty baǵdarlama bastalǵan. Soǵan oraı barlyq aımaqtaǵy turǵyn úı qurylysyn qajetti materıalmen qamtamasyz etýge bilikti basshy izdestirilgen. Tańdaý Uzaqbaı Qaramanovqa túsipti. Osy qyzmetti abyroımen atqarǵandyqtan oǵan 1989 jyly jazda Qazaqstan úkimetin basqarýdy senip tapsyrdy. Mine, Qaramanovtyń ósý joly osyndaı. Esh jeteksiz, «kóke» men «jákesiz» shyqqan bıigi.

Úkimet basshysy KSRO Jo­ǵarǵy Keńesiniń depýtaty da bolýy kerek. Saılaýǵa Taldyqorǵan oblysynan túsýge tıis. Osy kezde aımaqtyń saılaýshylaryna ǵana emes, búkil respýblıkaǵa Uzaqbaı Qaramanovty keńinen tanystyrý bizge tapsyryldy. Júz­de­sip, qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ekinshi betin tol­tyryp «Nar jolynda júk qal­maıdy» ­degen maqala jazyp edik. Keshikpeı basylymnyń 70 jyldyq mereıtoıyna ózi salǵan Áýezov atyndaǵy teatrǵa kelgende aldyna maqtanyp barýǵa uıalǵanbyz.

Halyqqa qyzmetin aıtpaǵanda kisiligi kópke úlgi edi. Boıynda tá­kapparlyq, menmensý joq. Ba­rynsha qarapaıym, biraq sumdyq talap qoıǵysh. Onsyz úkimetti de, qurylys salasyn basqarý múmkin emes. Eki tilde birdeı kimmen bolsyn erkin sóılesedi.

Adaldyǵy adam tańǵalar­lyq­taı. Qurylys salasynda júrip otbasynyń baspana máselesin oılamaıtyn. Bolmaǵan soń zaıyby Uldaı joǵary basshylar­dyń aldyna baryp, durys páter suraǵan kezi bolǵan. Búkil respýblıkany materıaldyq jaǵyna jabdyqtap turyp úıine sabaq­ty ıne ákelmegen. Esesine 1989 jyly Qazaly aýdanyna qar qalyń túsip, kóktemde birneshe kún nóser quıyp, eski úıler qulap qalǵanyn kórgende 3 mıllıon keńes somy mólsherindegi qurylys materıalyn jóneltedi.

Qyzmetti jeke basyna paıda­lan­baǵanyna jáne bir qyzyq mysal bar. Respýblıka úkimetin basqaryp júrgeninde úsh ul­dyń kenjesin áskerge shaqyrady. Jar­­ty jyldan keıin áıeli Uldaı ás­kerdegi balasynyń jaǵdaıyn bilýge barmaı ma. Sonda áskerı bólimdegi ofıserler onyń ákesi Qazaqstan úkimetiniń basshysy ekenin bir-aq estipti. Nege áke­si áskerden alyp qalmaǵan? Nege sol­dat ákesiniń respýblıka Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy ekenin aıtpaǵan? Otbasyndaǵy tártip pen tárbıeni osy mysal baıqatsa kerek.

Uzaqbaı aǵanyń aldynan talaı jaqsy adamdar jolyqqan. Kýıbyshevte oqyp júrgende praktıkadan Volga ózeni arqyly tep­lohodpen qaıtady. Palýbada eki adam shahmat oınap otyr. Muny kýrstas dosy Vasılıı Karpov búıirden túrip, «sen oınasańshy, ınstıtýttyń chempıonysyń ǵoı» deıdi. Iá, oqýǵa túskenshe shahmat oınamaǵan Uzaqbaı tórt jyldan soń chempıon bolyp shyqqan. Alǵyrlyǵynyń belgisi.

Ne kerek, shahmat taqtasynda bir kisige qarsy oınap, qatary­nan úsh ret utylady. Sóıtse, qar­sylasy – shahmattan álem chem­pıon­dyǵyna birneshe ret úmit­ker bolǵan halyqaralyq gros­smeıs­ter Lev Polýgaevskıı, qasyn­da­ǵysy dańqty Mıhaıl Tal eken!

24 jasynda, Araldaǵy 250 adamy bar qurylys basqarmasyn basqarǵan jas mamanǵa qalany sýmen jabdyqtaý úshin Amanótkel – Aral qubyryn tartýǵa tapsyrma túsken. Eki ara 99 shaqy­rym. Bolat qubyrdyń dıametri 1 metr, ári jer astynda jatady. Belgilengen eki jylda qurylysty qabyldaýǵa Almatydan tur­ǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­lyq mınıstriniń orynbasary Atymtaı Qısanov kelgen. Túgel aralap, sýdy joǵary qysymmen aıdap, tekseredi. Aqyry aktige qol qoıyp qabyldaıdy. Sonda «Qonaevtyń eń senimdi adamy» delinetin Atymtaıdy bir ret qo­naq etpepti. Ekeýi qurylysshy­lar ashanasynan tústenip, oǵan úlgermese mashınanyń kapotyna qaǵaz jaıyp, nan men balyq jep, sý iship júre beretin.

Osynyń bárin baǵamdaǵanda Qaramanov aspannan túsken, ıaǵnı bılikte aıaq astynan paıda bolǵan tulǵa emes. Qaıta búkil bilimi men kúsh-qýatyn memleketimiz tolyq paıdalana almaǵan qaıratker bolatyn. Aýyl sharýashylyǵyn ydyratyp, jekeshelendirýge bol­maıtyndyǵy týraly ustanymda edi. Arada otyz jyl ótkende, jer júzi azyq-túliktiń surapyl tap­shylyǵyna tap bolǵanda san so­ǵyp otyrmyz. Qazaqstandy álem­degi eń kóp astyq pen eń dámdi mal ónimderin eksporttaıtyn memleketterdiń aldyńǵy sapyna shyǵarýdyń múmkindigi qoldan sýsyp ketipti.

Úkimet basqarǵannan keıingi qyzmetinde Qaramanovtyń Aral aımaǵyn saqtap qalýdaǵy qaırat­kerligi erekshe. Búkil dúnıe­júzi­lik bankke donor elderdiń qar­jy aýdarýy, soǵan Kókaral sý bógenin turǵyzý úshin eńbek etti. Birneshe memlekettiń basyn qosqan Halyqaralyq Aral qoryn basqardy. Parlament Májilisiniń komıtet tóraǵasy bolǵanda depýtattardyń úlken tobyn aımaqqa aparyp, jergilikti jaǵdaımen tanystyrdy. Kóshpeli májilis ótkizdi. Sol arqyly eko­lo­gııalyq apat aımaǵyn saýyq­tyrýǵa umtyldy.

Keńes Odaǵynyń aldymen maqta, odan keıin kúrish degen saıasatynyń qurban bolǵan qaıran Aral jastyq shaǵynyń syryna kýá edi. Amal ne?! Bastaýysh mektepti oqyǵan Úshmyrza, odan ortalaý mektepti oqyǵan Uıaly aýyldarynyń orny da qalmaǵan. Uıalyda jylyna 20 myń tonna balyq óńdeıtin úlken zaýyt bolǵan. Araldan kún saıyn ushaq qatynaıtyn. Eki jaǵalaýdyń arasy 300 shaqyrym.

Birde stýdent Uzaqbaı sý joly arqyly Uıalydan Aralǵa kememen shyǵady. Sol kemege medısına ýchılıshesinde oqıtyn Uldaı da otyrypty. Dızeldi keme 300 shaqyrymǵa 33 saǵat júzedi. Eki kún, bir túnde eki júrekte mahabbat ushqyndaıdy. Ýádelesip alyp, tórt jyldan soń Uzaqbaı ınstıtýt bitirip kelgende ekeýi úılengen. Tórt kúnge shydamaıtyn qazirgiler úshin ertek shyǵar.

Araldaǵy kemeniń mahabbat oqı­ǵasy «Tıtanıkten» ana­ǵur­lym sátti boldy. Ekeýi úsh ul ósir­di. Uzekeń halyqtyń qur­metine bólenip, 80 jasqa jetip, ómirden ótti. Uldaı apa medısına ýchılıshesinen keıin ulymen qatar oqyp, ýnıversıtettiń zań fakýltetin bitirdi. Bas prokýratýrada jaýapty qyzmet istedi.

Tek bul «Tıtanık»» júzgen aıdyn baıaǵydaı shalqymaıdy. Uly teńizdiń ornynda Kishi Aral ǵana saqtaldy. Onda da Qarama­nov sııaqty qaıratkerlerdiń arqa­synda.

Qaınar OLJAI