Qazirgi tańda kózin jańadan tyrnap ashqan sábıdiń ózi áke-sheshesiniń qolyndaǵy telefonǵa umtylatyn boldy. Onsyz as iship, aıaq bosatpaıtyn kúıdemiz. O, qudiret zar jylap jatqan sábı qolyna smartfon tıse, jymyń qaǵyp jaıdarlana qalatynyn qaıtesiz. Eki jastaǵy bala anasynyń smartfonyn ashyp-jaýyp ózine qajet dúnıeni taýyp alatyndaı qabiletke ıe bolsa, bes jastaǵy balanyń jekemenshik telefony bar qazir. Osy oraıda, «jas balalarǵa smartfonnyń zııany bar ma, álde joq pa?» degen suraq qazir qoǵamnyń bas aýrýyna aınalatyn túri bar. О́ıtkeni bala tárbıesi – barshaǵa ortaq bolǵandyqtan, bul suraqtan biz de tys qala almaımyz.
Smartfonnyń zııany jaıly alǵash ret 2000 jyldary aıtyla bastady. Osy jyldyń mamyr aıynda Ulybrıtanııanyń radıologııalyq qaýipten qorǵaný komıtetiniń tóraǵasy Ýılıam Stıýart tosyn málimdeme jasap, sábılerdi smartfonǵa úıir etýdiń qaýiptiligi jaıly aıtqan edi. Bul pikir óz tusynda qoǵamǵa onsha áser ete qoıǵan joq. О́ıtkeni keıbir áleýmettanýshy oqymystylar joǵarydaǵy mamannyń paıymyn joqqa shyǵaratyn dáıekter usyndy. Biraq keshikpeı amerıkalyqtar sábıdiń mıy men sezimi eresekterge qaraǵanda smartfon sáýlesiniń 50-70 paıyzyn boıyna sińirip alatyny jaıly aqpar taratty. Bul pikirdi joqqa shyǵarýshylar bar bolǵanymen, qoldaýshylardyń qatary kún saıyn kóbeıip keledi. Sonyń biri shved ǵalymy – Lennart Hardell.
Bul oqymystynyń paıymdaýynsha, smartfon, eń áýeli, adamnyń estý múshesin zaqymdaıdy jáne mıǵa qaterli isik shaptyrý qaýpi basym. Ásirese sábıler ımmýnıteti eresekterge qaraǵanda osal bolǵandyqtan eń kóp zııan shegetin osylar depti.
Sondaı-aq dáriger mamandar sońǵy jyldary álem boıynsha mı-júıkege qatysty isik aýrýlary kóbeıý ústinde ekenine dálel keltirip, buǵan smartfonnyń áseri kóp deıdi. Anglııanyń Oksford ýnıversıtetiniń ǵalymdary 2013 jyly úzdiksiz telefon paıdalanatyn 50 jastaǵy áıelder arasynda zertteý júrgizgen. Nátıjesinde, bulardyń estý qabileti basqa qatarlastarynan 2,5 ese kemshin ekeni anyqtalsa, AQSh-tyń Los-Andjeles ýnıversıteti kúnine 2-3 ret smartfon paıdalanatyn aıaǵy aýyr analardyń ishtegi balasy aıtarlyqtaı zııan shegetinin anyqtaǵan.
Onyń ber jaǵynda smartfon saldarynan jas balalardyń uıqysy durys qanbaıdy. Uıqysy qanbaǵan balanyń oılaý qabileti nasharlaıdy. Sóıtip ózine qajet materıaldyq hám fızıologııalyq aqparatty tolyq ala almaǵandyqtan, bul jetkinshek ýaqyt óte kele rýhanı múgedek kúıge ushyraıdy eken. Sondaı-aq barlyq aqpardy qınalmaı ınternetten alyp úırengen bala bylaıǵy kúndelikti ortamen tabıǵı baılanysy shektelip, ómir súrýdiń ózegi men ádebinen ajyraıtyn úlken qaýip bar.
Sońǵy kezde adamdar uıaly telefonnyń jas balaǵa zııany jaıly oılana bastaǵan syńaıly. О́ıtkeni jas balalardyń smartfon men kompıýterge degen qumarlyǵy shekten shyǵyp barady. Tipti adam fızıologııasyn zertteıtin ǵalymdar telefonnan bólinetin ýltrakúlgin sáýle smartfonǵa qumar balalardyń mehanıkalyq, fızıkalyq jáne bıohımııalyq fýnksııalaryn tejeýmen qatar, oılaý qabiletiniń tabıǵı damýyn shekteıdi dese, aǵylshyn jazýshysy Sıýzen Grınfıld: «Qazirgi áleýmettik jeli adamdardyń oılaý, seziný, túısiný qabiletin shektep, sanasyn sábı kúıinde damytpaı tastaıtyn qaýpi bar. Budan alystaýdyń joly týma tabıǵaty buzylmaǵan ári «álemjeli» ustamaıtyn ólkelerge saıahattaý nemese otbasylyq dostarmen birge qyzyq áńgimeler órbitip, basqa paıdaly istermen aınalysý», deıdi.
– Budan qutylatyn jol, – depti amerıkalyq «Wired» jýrnalynyń bas redaktory jáne aqparattyq dron 3D Robotics qurylǵy avtorlarynyń biri Krıs Anderson, – árqıly aqparattyq dúnıelerdi paıdalanýdy shekteý jáne jatyn bólmege smartfon jolatpaýdy qatań ustanǵan durys.
Sondaı-aq Blogger bolon Twitter jelisin negizdeýshiler ózderiniń balalaryna ınternet jelisin kúnine bir saǵattan artyq paıdalanbaýdy úıretse, OutCast Agency júıesiniń dırektory óz otbasyna ınternet jelisin kúnine 30 mınýttan artyq tutynbaýdy qatań talap etip engizgen. Al Stıv Djobs marqum bolsa, óz balalaryna qandaı jaǵdaıda bolsyn aıpad (ipad) qoldanbaýdy eskertip, basqa smartfon túrlerin tek jeksenbi kúni ǵana paıdalanýǵa ruqsat bergen. Demek otbasylyq nemese áýlettiń ishki ómir súrý tártibin júıeleý arqyly smartfonnyń zııanyn shekteýge múmkindik bar.