Adam quqyqtaryn asqaqtatqan Ata Zań

Jańartylǵan Konstıtýsııadaǵy adam quqyqtary boıynsha keıbir normalardy taldaýǵa kirispes buryn konstıtýsııalyq jáne gýmanıtarlyq quqyqtaǵy doktrınada keńinen zerttelgen adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryna qysqasha túsinikteme berý qajet.

Negizgi Zańnyń II bólimi «Adam jáne azamat» dep atalady. Reseı jáne keıbir basqa elderdiń konstıtýsııalaryn­da­ǵy uqsas mazmundaǵy taraý «Adamnyń ­já­ne azamattyń quqyqtary men bostan­dyq­­tary» dep atalady, bul osy konstı­tý­­sııa­lyq normalardyń jıyntyǵynyń má­nin dálirek kórsetedi. Qazaqstan Kon­stıtý­­sııasynyń II bólimine sáıkes adam jáne azamat quqyqtary men bostan­dyq­ta­ry ádette birneshe túrge toptas­tyry­lady. Bul jeke quqyqtar men bos­tan­dyq­tar, saıası quqyqtar men bostan­dyqtar, ekonomıkalyq quqyqtar men bostandyqtar, áleýmettik quqyqtar men bostandyqtar, mádenı quqyqtar men bostandyqtar.

Sonymen qatar Negizgi Zań normalaryn zerdeleý kezinde árbir oqyrman «adam» jáne «azamat» termınderiniń aıyrmashylyǵyn túsine bermeıdi. Ar­naıy ǵylymı izdenisterdi jasamaı-aq, mysaly, Konstıtýsııanyń 10, 11, 33-bap­tary tek «azamatqa» qatysty dep túsi­nemiz, ıaǵnı memleketimizdiń azamaty bo­lyp tabylatyn adamdarǵa. Eger res­pýblıkanyń halyqaralyq sharttaryn­da ózgeshe belgilenbese, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń azamatyn shet memleketke berýge bolmaıdy, respýblıka óz azamattaryn óz shekarasynan tys jerde qorǵaýǵa jáne qamqorlyqqa alýǵa kepildik beredi (11-bap). Al eger 13, 14, 15 jáne basqa da baptarda «árkim», «barlyǵy» degen uǵymdar qoldanylsa, onda áńgime azamattyǵyna qaramastan kez kelgen adamnyń quqyqtary men bostandyqtary týraly bolyp otyr dep túsiný qajet. Osylaısha, árbir azamattyń adam quqyǵy bar, biraq belgili bir memlekette árbir adam azamattyń quqyqta­ryna ıe emes. Sonymen, adam quqyqtary onyń áleýmettik tabıǵatymen aldyn ala belgilenedi, týǵannan bastap paıda bolady jáne odan aıyrylmas quqyǵy bolyp tanylady (mysaly, ómir súrý quqyǵy, jeke qadir-qasıetine quqyq). Sýbektıvti quqyqtardyń quramdas bó­ligi bolyp mindetter tanylady. Osy­laısha, áskerı qyzmetti óteý mindeti tek Qazaqstan Respýblıkasynyń azamat­taryna júkteledi (36-bap), al salyq tóleý mindeti, azamattyǵyna qaramastan, bar­lyǵyna qoldanylady (35-bap).

Demek, Negizgi Zań adamnyń bıolo­gııa­lyq tekti kez kelgen jeke tulǵa re­tin­de de, memleketimizben quqyqtyq qaty­nasta bolatyn azamat retindegi de jeke tul­ǵa­lardyń quqyqtary men bostandyqtaryn bekitken.

Sondaı-aq adam men azamattyń sý­bek­tıvti quqyqtaryn olardyń bostan­dyqtarynan ajyrata bilý qajet. Quqyq (sýbektıvti) – ol adamnyń qandaı da bir nársege ıe bolý nemese isteýge bolatyn zań­dy qabileti. Atap aıtqanda, ómir súrý, eńbek etý, bilim alý quqyǵy, saılaý jáne saılaný quqyǵy, sot arqyly qorǵalý quqyǵy jáne t.b. quqyqtary. Memleket azamattyń óz quqyqtaryn júzege asyrýy úshin qajetti jaǵdaılardy qamtamasyz etýdi, tıisti quqyqtardy júzege asyrý tetikterin ázirleýi kerek.

Bostandyq (erkindik) degenimiz ol tańdaýda nemese árekette qajettiliktiń, májbúrleýdiń nemese shekteýdiń bolmaýy. «Bostandyqtar» – bul kez kelgen adam quqyqtary, olardy júzege asy­rý úshin memleket adamǵa kedergi ja­sa­maýy, bostandyqtaryn shektemeý ke­rek. Mysaly, Konstıtýsııanyń ekin­shi bóliminde bekitilgen sóz ben shy­ǵarma­shy­lyq erkindigi, oı, ar-ojdan, jınalystar men birlestikter bostandyǵy, júrip-turý bostandyǵy, t.s.s.

Adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń jiktelýi óte aýqymdy, ony osy maqala kóleminde tolyǵymen zerdeleý múmkin emes. Osylaısha, jeke (azamattyq) quqyqtar men bostandyqtar – bul adamnyń tabıǵı jaǵdaıynan týyndaıtyn quqyqtar men bostandyqtar, olar oǵan týǵannan bastap tán nemese keıin paıda bolady.

Jeke quqyqtar men bostandyqtarǵa ómir súrý quqyǵy, jeke qadir-qasıetin saqtaý quqyǵy, izgilikti qarym-qatynas quqyǵy, jeke bas bostandyǵy men qol suǵylmaý quqyǵy, jeke ómirge qol su­ǵyl­­maýshylyq, jeke jáne otbasylyq qu­pııalar, ar-namys pen abyroıyn qorǵaý, adamnyń jeke basynyń qupııasy, hat almasý, telefon arqyly sóılesý, poshtalyq, telegraftyq jáne t.b. qupııalar jatady.

Al saıası quqyqtar men bostandyq­tar degenimiz – oı jáne sóz bostandyǵy, aqparat alý, birlesý, qoǵamdyq is-sharalar ótkizý, memleket isterin basqarýǵa qaty­sý, saılaý jáne saılaný quqyǵy, memleket­tik qyzmetke teń qoljetimdilik quqyǵy jáne t.b. Jekemenshikke quqyǵy jáne ony muraǵa alý quqyǵy, kásipkerlik qyz­met bostandyǵy, eńbek etý jáne eńbegi úshin aqy alý quqyqtary ekonomıkalyq quqyqtar men bostandyqtardyń belgisi.

Ana bolý, áke ataný, balalyq jáne otbasyn qorǵaý quqyǵy; múgedekter men qart azamattardy memlekettik qoldaý; qartaıǵan kezde, naýqastanǵan, múgedek bolǵan, asyraýshysynan aıyrylǵan jaǵdaıda áleýmettik qamsyzdandyrý; turǵyn úıge quqyǵy, densaýlyq saqtaý jáne medısınalyq qyzmet kórsetý quqyǵy – munyń barlyǵy áleýmettik quqyqtarǵa jatady. Mádenı quqyqtar: bilim alý quqyǵy, konkýrstyq negizde tegin joǵary bilim alý quqyǵy jáne t.b.

Joǵaryda aıtylǵandardyń aıasynda respýblıka turǵyndarynyń erekshe nazaryn alǵan nárse retinde 6-baptyń 3-tarmaǵyna engizilgen túzetýlerdi aıtýǵa bolady. Konstıtýsııanyń 6-babynda «Jer jáne onyń qoınaýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili, al halyq atynan menshik quqyǵyn memleket júzege asyrady», delingen.

Bul – qazaqstandyqtardyń ekonomı­kalyq quqyqtaryna qatysty óte mańyzdy jańalyq. Sonymen birge menshik pen menshik quqyǵy bir nárse emes, olar ártúrli sanattaǵy qubylystar retinde erekshelenetinin túsiný kerek. «Menshik» ekonomıkalyq, óndiristik qatynas, ol qoǵamnyń «bazısi» uǵymyna kiretini belgili. Al «menshik quqyǵy» ol quqyqtyq kategorııa, quqyqtyq qondyrmanyń bir bóligi. Konstıtýsııanyń 6-babynyń normalaryn osy turǵydan ǵana túsiný kerek. О́kinishke qaraı, qoǵamda memleket óz aýmaǵyndaǵy barlyq jerdi telimderge bólip, halyqqa úlestirý mindetti degen teris túsinik qalyptas­qan. Mundaı túsiniktiń qateligi anyq, óıtkeni jerlerdiń jiktelýin, olardyń qurylymyn, maqsatyn, belgili bir maqsattarǵa jaramdy-jaramsyzdyǵyn kez kelgen adam bile bermeıdi; jerdi óńdeýge jáne paıdalanýǵa qajetti tehnıkalyq jáne basqa da quraldar barlyǵynda bola bermeıdi. Al memleketimizdiń aýmaǵynyń keńdigin eskere otyryp, «olarǵa zattaı berilgen» jer telimderi kópshilik úshin qoljetimsiz bolady jáne t.b. Sondyqtan da kez kelgen memlekette jer qoryn jáne basqa da tabıǵı resýrstardy basqarýǵa mindetti ýákiletti organdar, uıymdar bar, olar azamattyq quqyq tiline aýdarǵanda halyqqa tıesili jerdi (ıaǵnı basqanyń múlkin) «ıelený, paıdalaný jáne bılik etýdi júzege asyrady» degendi bildiredi, biraq tek osy halyqtyń múddesi úshin jáne olardyń ıgiligi úshin. Konstıtýsııanyń 6-babynyń 3-tarmaǵynyń jańartylǵan redaksııasynda dál osylaı kórsetilgen. Osy oraıda aıta ketetin jaıt: memlekettik organdar men uıymdardyń óz mindetterin tolyq atqarmaýynan halyq arasynda oryndy narazylyq týýda.

Halyqtyń jerge jáne basqa da tabıǵı resýrstarǵa menshik quqyǵy týraly nor­ma­­lardyń memleket júzege asyrýynan ha­lyqtyń ekonomıkalyq paıda alýy turǵysynan praktıkalyq mánin túsiný óte mańyzdy. Ol úshin tabıǵı resýrstardy paıdalana otyra, memleket (ulttyq kom­panııalar) osyndaı qyzmetten alǵan tabystan belgili bir úlesterin halyqqa qoljetimdi etý qajet.

Mysaly, Úkimettiń 2011 jylǵy 8 qyrkúıektegi qaýlysymen «Samuryq-Qa­zyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ enshi­­les jáne táýeldi uıymdary aksııa­la­ry­nyń paketterin «Halyqtyq IPO baǵ­darlamasy» dep atalatyn baǵaly qaǵaz­dar naryǵyna shyǵarý baǵdarlamasy bekit­ti. Baǵdarlama Qazaqstan azamattaryna qyzmeti álemdik taýar naryqtaryndaǵy jaǵdaıǵa táýeldi emes kompanııalardyń aksııalaryn usynýǵa baǵyttalǵan. Ulttyq kompanııalardan birinshisi bolyp 2012 jyly «Qaztransoıl» AQ, keıin 2014 jyly «KEGOC» AQ jaı aksııalaryn shy­ǵardy, olardy biraz azamattar satyp alyp úlgergen. «Samuryq-Qazyna» AQ veb/saıtynda 2017 jyldan bastap 2019 jylǵa deıin 5 kompanııanyń «Halyq­tyq IPO-ǵa» shyǵýy týraly habar­landyrý jarııalanǵan bolatyn. Alaıda 2015 jyl­­dyń qarashasynda bul baǵdar­lama «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy­nyń qurylýyna baılanysty joıyldy.

Sońǵy aılarda osyndaı áreketter áleýmettik jelilerde belsendi túrde jar­­namalanyp júr jáne mundaı jar­na­malar el Prezıdentiniń aktileri men onyń fotosýretterine siltemeler arqyly jasalǵan. Mundaı áreketterge jol berýge bolmaıdy. Alaıda áli kúnge deıin ýákiletti organdar atalǵan jarnamalar boıynsha jarııa túrinde pikirlerin bil­dirmedi. О́ıtkeni «Halyqtyq IPO» baǵ­dar­lamasyn jańǵyrtý týraly resmı qu­qyqtyq aktiler áli jarııalanǵan joq.

Adamnyń ómir súrý quqyǵy jóninde kepildikteri Konstıtýsııanyń 15-babynda (2-tarmaq) ólim jazasyn alyp tastaý arqyly júzege asyrylǵan.

Adamnyń eńbek etý quqyǵy buryn da basty qujattyń 24-babynda bekitilgen bolatyn. Bul jerde jańa norma retinde májbúrli eńbekke tartý «qylmystyq nemese ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin sottaý nemese tótenshe nemese soǵys jaǵdaıynda ǵana jol beriletini» týraly naqtylaý boldy.

Pandemııamen baılanysty tótenshe jaǵdaı (TJ) kezeńinde, ásirese 2020 jyly eki aıǵa jýyq ýaqytqa sozylǵan tótenshe jaǵdaı rejimi kezinde búkil halyqtyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtary ártúrli shekteýlerge ushyrady. Mundaı tótenshe jaǵdaı birinshi ret boldy. Qazaqstanda, basqa da kóptegen memlekette sııaqty pandemııa kezinde qoǵamdyq qatynastardy quqyqtyq retteý tájirıbesi buryn-sońdy bolmaǵan. Tótenshe jaǵdaılar jáne azamattyq qorǵanys týraly zańnama mundaı jaǵdaılarǵa beıimdelmegen bolyp shyqty. Is júzinde qarapaıym turmys­tyq máselelerge deıin áleýmettik, kásipker­lik, eńbek, bilim berý qatynastary jáne t.b. salalardaǵy barlyq uıymdas­tyrý men basqarý quzyretteri sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmetke júkteldi.

Osyǵan oraı 61-bapqa engizilgen no­vellalar boıynsha halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna, konstıtýsııalyq qury­lysqa, qoǵamdyq tártipti qorǵaýǵa, eldiń ekonomıkalyq qaýipsizdigine qater tón­diretin jaǵdaılarǵa jedel den qoıý maq­satynda Úkimettiń zań shyǵarý bastamasy tártibimen engizilgen zań jobalary Parlament palatalarynyń birlesken oty­rysynda dereý qaraýyna jatady. Al mundaı zań jobalary Parlamentke engen jaǵdaıda Úkimet ýaqytsha normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyldaýǵa quqyly, olar Parlament qabyldaǵan zańdar kúshine engenge deıin nemese Parlament zańdardy qabyldamaǵanǵa deıin qoldanysta bolady dep rettelgen.

Tártibi men sharttary konstıtýsııa­lyq zańmen belgilenetin azamattardyń Konstıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵy týraly jańashyldyq (72-bap) ta árkimniń sot arqyly qorǵalý quqyǵyn is júzinde júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Bul novella azamattardyń jalpy sot tóreligine degen senimin aıtarlyqtaı nyǵaıtady, óıtkeni Konstıtýsııalyq keńes (sot) halyq arasynda jalpy ıýrısdıksııadaǵy sottarǵa qaraǵanda joǵary senimge ıe.

Konstıtýsııaǵa adam men azamat­tyń quqyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan ózgerister men tolyq­tyrýlardyń baǵytyn kórsetetin taǵy bir faktor – Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýtyn, onyń mártebesi men ókilettikterin nyǵaıtý. Oǵan osy ınstıtýt týraly negizgi erejeler engizilgen jańa 83-1 bap dálel bola alady, bul normalar odan ári arnaıy konstıtýsııalyq zańda bekitilip, naqtylanbaq.

Azamattardyń saılaý jáne mem­le­kettik basqarýǵa qatysý quqyqtary Kon­stı­­týsııanyń 87-babynda tıisti sal­dar­larmen máslıhat depýtattarynyń ákimge senimsizdik bildirý quqyǵy týraly normalarmen tolyqtyrylǵan.

Olaı bolsa adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary týraly normalar elimizdiń Negizgi Zańynda odan ári bekitilip, olardyń is júzinde júzege asyrylý dárejesin arttyrýǵa ákeletini sózsiz dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Sara IDRYShEVA,

zań ǵylymdarynyń doktory