Solomon araldarynyń shekarasy jabyq

«AQSh jaǵalaý kúzeti kemesiniń janarmaı quıý jáne qaıta jabdyqtaý týraly ótini­shine Solomon araldary jaýap bermedi», dedi AQSh-tyń resmı ókili The Guardian basylymyna bergen suhbatynda. Muny sarapshylar Honıara men Beıjiń arasyndaǵy qaýipsizdik kelisimine baılanysty dep topshylaıdy. О́ıtkeni osy jyldyń mamyr aıynda Qytaımen qaýipsizdik kelisimine qol qoıǵannan beri Solomon araldary Amerıka Qurama Shtattary jáne onyń odaqtastarymen shıelenisken qarym-qatynasta bolǵan.

«Tynyq muhıtynyń ońtús­tigin­de aımaqtyq balyq sharýa­shylyǵy agenttigi zańsyz balyq aýlaý­dy patrýldeý kezinde Solomon araldarynyń astanasy Honıarada janarmaı quıýǵa qol jetkize almady», dep habarlady AQSh jaǵalaý kúzetiniń ókili Olıver Genrı. Esesine keme Papýa-Jańa Gvıneıaǵa jiberilgen. Budan bólek, Fıdjı, Papýa-Jańa Gvıneıa, Solomon araldary jáne Vanýatýdyń ty­ıym salynǵan ekonomıkalyq aı­maqtarynda zańsyz balyq aýlaý­dy baqylaýmen aınalysatyn HMS Spey patrýldik kemesi úshin de Solomon araldarynyń portyna kirýge tyıym salynǵan. Muny baqylaıtyn Ulybrıtanııanyń Áskerı-teńiz kúshteri bul habar­lamaǵa birden túsinikteme berý­den bas tartqan. Alaıda keıin máseleni shıelenistirmeý úshin málimdeme jasady. «HMS Spey bor­tynda Fıdjı Áskerı-teńiz kúshteriniń ofıserleri bol­ǵan, al olar Aýstralııa, Jańa Zelan­dııanyń uzaq qashyqtyqqa ushatyn teńiz patrýldik ushaqtarymen, sondaı-aq AQSh jaǵalaý kúzeti Tynyq muhıty araldary forý­my­nyń balyq aýlaý agent­tigi úshin barlaý operasııasynda ju­mys istegen. Sondyqtan Solo­mon araldarynyń shekarasyna jibe­rilmedi», dep habarlady Korol­diktiń Áskerı-teńiz kúshteri.

Tynyq muhıtyndaǵy 17 mem­leketti biriktiretin Tynyq mu­hıty araldary forýmynyń balyq sharýashylyǵy agenttiginiń teńiz baqylaý ortalyǵy Solomon aral­darynyń astanasy Honıarada ornalasqan. Onda Aýstralııa, AQSh, Jańa Zelandııa jáne Fran­sııanyń kómegimen jyl saıyn zańsyz balyq aýlaýdy baqylaý operasııalary júrgiziledi.

AQSh kemesiniń araldarǵa kire almaǵanyn estigen Gavaııdegi AQSh jaǵalaý kúzetiniń qoǵammen baılanys jónindegi ofıseri Krıstın Kam «Olıver Genrı Solomon araldarynyń logıstıkalyq portyna qońyraý soǵýy kerek edi», dedi. Sondaı-aq ol máseleni dıplomatııa­lyq jolmen sheshýdi usynyp, «AQSh Memlekettik departamenti Solomon araldarynyń úkimetimen baılanysta jáne bolashaqta AQSh kemelerine barlyq ruqsat beriledi dep kútedi», dedi BAQ ókilderine bergen suhbatta.

Bul máseleni Honıara men Beıjiń arasyndaǵy qaýipsizdik kelisimimen baılanystyrǵan sarapshylardyń pikirin eki eldiń bıligi joqqa shyǵarady. Olar «qaýipsizdik kelisimin» shynymen de qaýipsizdik maqsatta qoldanylatynyn alǵa tartyp otyr. Solomon araldarynyń turaqty syrtqy ister mınıstri Kollın Bek BAQ ókilderine bergen suhbatynda Qytaımen kelisim Tynyq muhıtyndaǵy eldiń damýy úshin qajetti máselelerdi sheshý maqsatynda jasalǵa­nyn málimdedi. Kollın Bek Solo­mon araldary búginde ishki qıyn­dyqtarmen betpe-bet kelip turǵanyn jetkizdi, onyń ishinde halyq sanynyń ósýi ekonomıkaǵa áser etip otyrǵanyn aıtty. «Bizde ju­myssyzdyq deńgeıi ózekti máse­le, elde jastar sany kóp, jyl saıyn 18 myńǵa jýyq jas jumys izdep sabylady. Al olar­dyń barlyǵyn jumyspen qamtý­ǵa múmkindik joq», dedi ol suh­batynda. Sonymen qatar ol byltyr Honıar qalasynda úsh adam­nyń ólimine ákelgen jappaı tár­tipsizdik jumyssyzdyq pen el premer-mınıstri Manas­se So­gaverdiń saıasaty men basshy­ly­ǵy­na halyqtyń kóńili tolmaýy­nyń nátıjesinde oryn alǵanyn aıtty.

Solomon araldarynyń turaq­ty syrtqy ister mınıstri Kollın Bektiń aıtýynsha, eki eldiń kelisimi «qoǵamdyq tártipti saqtaý» jáne «adamdardyń ómirin qorǵaý» maqsatynda Solomon araldaryna Qytaıdan «polısııa, qarýly kúshter, áskerı qyzmetkerler jáne basqa da quqyq qorǵaý organdaryn» shaqyrýǵa múmkindik beredi. Al oppozısııalyq saıa­sat­kerler Solomon araldary Qytaı­dyń qarýly polısııasy men áskerı qyzmetkerlerin demokratııalyq narazylyqty basyp-janshyp, bılikti ustap turý úshin paıdalanýy múmkin dep alańdaýshylyq bildirip otyr. Biraq Kollın Bek muny boldyrmaıtynyn málimdedi. Ol halyqaralyq qaýymdastyqqa alańdaýǵa negiz joq ekenin aıtyp, Solomon araldary Qytaıdyń elde turaqty áskerlerin kirgizýge ruqsat bermeıtinin qaıtalady. «Bul kelisimniń áskerı baza qurý­ǵa esh qatysy joq», dedi ol. Alaıda Solomon araldarynyń oppozısııa jetekshisi Metıý Ýel ekijaqty mámile jobasynda Qytaıǵa «kemelerge kirýge, materıaldyq-tehnıkalyq bazany tolyqtyrýǵa jáne qytaılyq áskerı kemelerdiń Solomon araldarynda aıaldap, ári qaraı ótýge» múmkindik beretin ereje bolǵannan keıin halyqaralyq qaýymdastyq alańdaýshylyq bildiredi dedi. Al Kollın Bek «Máselen, tabıǵı apat bola qalsa, onyń saldaryn izdestirgennen góri qaı «órt sóndirý bólimine» júginetini mańyzdy, osyǵan nazar aýdarý qajet. Biz shyndyǵyna kelgende el betpe-bet keletin máse­lelerdiń aldyn alý sharalaryn qarastyrýymyz kerek», dedi. Sondaı-aq ol Solo­mon araldary sońǵy jyldary teńiz deńgeıiniń kóterilýine baı­la­nysty bes aralynan aıyryl­ǵanyn aıtyp, «Búginde biz 2,7-3 gradýsqa (jahandyq jyly­ný) jaqyndap qaldyq. Bul neni bil­diredi? Bul kóptegen araly­myz­­dy sý astynda qaldyrý, eko­no­mıkaǵa, týrızmge, balyq sha­rýa­shylyǵyna áser etý degen­di bil­diredi. Mundaı tabıǵı ózgeris­ter­men kúresý bir ǵana araldyń qolynan kelmeıdi. О́zge elderdiń kómegi aýadaı qajet. Seriktes, tileýles elderdiń kóp bolǵany jaqsy», dedi.

Sondaı-aq Qytaı syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Van Venbınniń aıtýynsha, kelisim «teńdik pen ózara tıimdilik» prınsıpine negizdelgen. Qytaı men Solomon araldarynyń qaýipsizdik yntymaqtastyǵynyń maqsaty Solomon araldary men Ońtústik Tynyq muhıty aımaǵynyń ortaq múddesine saı keletin Solomon araldarynda áleýmettik turaqtylyq pen uzaq merzimdi turaqtylyqqa qol jetkizý bolyp tabylady.

Múmkin, AQSh kemesiniń Solo­mon araldaryna kirýine QHR-nyń qatysy joq ta shyǵar. Alaıda atalǵan eki keme áli shekaradan óte almaı tur. О́tken aptada bol­ǵan bul jaǵdaıǵa Solomon aral­dary­nyń bıligi jaýap bermeı otyr.