Ekonomıkadaǵy ósim jáne ınflıasııany tómendetý

Taqyryp boıynsha Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev, Ulttyq ekonomıka mınıstri Áli­bek Qýantyrov jáne Ulttyq bank tór­aǵasynyń orynbasary Aqyl­jan Baımaǵambetov baıandama ja­sady.

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy 2021 jyly ekonomıkanyń ósýi boıynsha qorytyndy derekter, Halyqaralyq qarjy uıym­darynyń álemdik ekonomıkanyń ósýi men eksporttyq taýarlar baǵasy boıynsha kútýleri eskerile otyryp qalyptastyrylǵanyn aıtyp ótti. Osy boıynsha bıýdjettik josparlaý úshin negiz retinde paıdalanylatyn bazalyq ssenarııde munaıdyń ortasha baǵasyn barreline 85 dollar deńgeıinde jáne AQSh dollarynyń eseptik baǵamyn 470 teńge deńgeıinde paıdalaný usynylady. Osy ssenarıı boıynsha jalpy ishki ónimniń ortasha jyldyq naqty ósýi 3,9%-dy quraıdy, onyń ishinde 2023 jyly – 4%. Bul rette eksporttyń jáne ekonomıkanyń barlyq negizgi salalarynyń ósýi kútilýde.

Ekonomıkany damytýdyń úsh ssenarııi ázirlendi

Halyqaralyq qarjy uıym­dary­nyń konsensýs-boljamyna sáı­kes 2022 jyly munaıdyń álem­dik baǵasy barreline 104,2 dollar deń­geıinde kútilýde. 2023 jyly álemdik ekonomıkanyń ósýi 3%-dy quraıdy.

Syrtqy jáne ishki para­metrlerdiń ózgerýine baılanys­ty Qazaqstan ekonomıkasyn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan úsh ssenarııi (bazalyq, optımıstik jáne pessımıstik) ázirlendi. «Bazalyq ssenarıı kezinde munaıdyń ortasha baǵasyn barreline 85 dollar deńgeıinde jáne dollardyń eseptik baǵamyn 470 teńge deńgeıinde paıdalaný usynylady. Osy ssenarıı bo­ıynsha ishki jalpy ónimniń ortasha jyldyq naqty ósýi 3,9%-dy quraıdy, onyń ishinde 2023 jyly – 4%. Optımıstik ssenarıı kezinde munaıdyń boljamdy baǵasy barreline 110 dollar bolady (AQSh dollarynyń baǵamy – 440 teńge deńgeıinde anyqtaldy). Ekonomıkanyń ortasha jyldyq ósýi 4,2 % deńgeıinde boljanýda. Pessımıstik ssenarııde munaı baǵasy barreline 60 dollar bolyp,  IJО́-niń boljamdy naqty ósýi orta eseppen 3,5%-dy quraıdy», dep túsindirdi Ulttyq ekonomıka mınıstri.

Inflıasııa barlyq ssenarııde 2023 jyly 7,5-9,5% deń­geıinde, 2024 jyly – 4-5% deń­geı­inde, keıinnen 2025-2027 jyldary 3-4%-ǵa deıin tómendeıdi dep bel­gilendi.

Mınıstrdiń aıtýynsha, bıýdjet­tik josparlaý úshin negiz retinde bazalyq ssenarııdi paıdalaný usynylady. Osy ssenarııge sáıkes IJО́-niń naqty ósýi 2023 jylǵy 4%-dan 2027 jyly 4,2%-ǵa deıin jedeldeıdi. No­mınaldy IJО́ 120,7 trln teńgeden 177 trln teńgege deıin ósedi. Ekonomıkanyń barlyq bazalyq salalarynda oń ósý kútilýde.

Máselen, ónerkásipte ortasha jyldyq ósý qarqyny 3,1%-dy, onyń ishinde óńdeý ónerkásibinde – 3,5%-dy, taý-ken óndirý óner­kásibinde – 2,9%-dy quraıdy. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kóleminiń ortasha jyldyq ósýi – 3,9%. Qurylys salasynyń boljamdy ósýi orta eseppen 3,8%-dy, saýda – 5,7% bolady. «Munaı óndirý 2023 jyly 92,6 mln tonnany qurap, 2027 jyly 100 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady. Ulttyq banktiń boljamy boıynsha eksport 81 mlrd dollardan 84,6 mlrd dollarǵa deıin, ımport 45,7 mlrd dollardan 53,5 mlrd dollarǵa deıin ósedi», dedi Ulttyq ekonomıka mınıstri.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan 2023-2025 jyl­darǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» Zań jobasy Bıýdjet kodeksiniń jańa talaptaryn eskere otyryp ázirlendi. Ulttyq qordan kepildendirilgen transferttiń mólsheri bıýdjet qaǵıdalaryna sáıkes munaıdyń kesimdi baǵasyn eskere otyryp aıqyndaldy. Osylaısha, zań jobasynda munaıdyń kesimdi baǵasy 2023 jyly barreline 48,9 dollar, 2024-2025 jyldary barreline 42,2-40,3 dollar deńgeıinde bel­gi­lendi. Osyny eskere otyryp, res­pýblıkalyq bıýdjetke kepilden­dirilgen transferttiń mólsheri 2023 jyly 2,2 trln teńge, 2024 jyly 2 trln teńge, 2025 jyly 1,9 trln teńge kóleminde belgilendi.

Jalpy sıpattaǵy trans­fertterdiń kólemi óńirlerdiń qar­jylyq derbestigin keńeıtý jáne áleýmettik ıgilikter men mem­lekettik kórsetiletin qyzmet­terdiń qoljetimdi bolýyn teńes­tirý, sondaı-aq ortalyq pen óńirler arasyndaǵy transfertter kólemin birtindep qysqartý jónindegi jańa tásilder eskerilip esepteldi. Osyny eskere otyryp, úsh donor óńir – Nur-Sultan jáne Almaty qalalary, Atyraý oblysy aıqyndaldy, olar boıynsha bıýdjettik alyp qoıýlar mynadaı kólemde aıqyndaldy: 2023 jyly – 487 mlrd teńge, 2024 jyly – 536 mlrd teńge, 2025 jyly – 577 mlrd teńge.

Ulttyq ekonomıka mınıstr­liginiń basshysy atap ótkendeı, qal­ǵan 17 óńir boıynsha bıýd­jettik sýbvensııalar kólemi 2023 jyly – 4,9 trln teńge, 2024 jyly – 5,2 trln teńge, 2025 jyly – 5,7 trln teńgeni qurady. Jalpy sıpat­taǵy transfertterdiń kólemi res­pýblıkalyq bıýdjettiń para­metrinde eskerildi.

Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev «2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýd­jettiń jobasy týraly» zań jobasy týraly baıandady. Zań jobasy Bıýdjet kodeksine sáıkes, eli­mizdiń 2027 jylǵa deıingi áleý­mettik-ekonomıkalyq damý boljamy negizinde ázirlendi.

2023 jyly túsimder 17,8 trln teńge deńgeıinde boljanyp otyr.

Kelesi jyly Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert aǵym­daǵy jylmen salystyrǵanda 1,8 esege azaıa otyryp, 2,2 trln teńge mólsherinde tartylady. «Bıýd­jet tapshylyǵy 2023 jyly jal­py ishki ónimniń 2,7%-ynan kezeń-kezeńimen 2025 jyly jalpy ishki ónimniń 2,5%-yna deıin tómen­deýimen josparlanǵan. 2023 jyly shyǵystar kirister men tap­shylyqty eskere otyryp, 2022 jyldyń josparynan 2,2 trln teń­gege ulǵaıady jáne 21 trln teńgeni quraıdy», dedi E.Ja­maýbaev.

Bıýdjet parametrleri bıýdjet­tik zańnamamen ornatylǵan ke­pil­dendirilgen transfert, shy­ǵys­­tardyń ósý qarqyny jáne bıýd­­jet tapshylyǵy boıynsha ereje­­lerge sáıkes keledi. «2023 jyly áleý­mettik salaǵa 8 trln teńge kóle­minde qarajat josparlandy. Shyǵystar zeınetaqy men járdem­aqy tóleýge, bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryn, máde­nıet jáne sportty damytýǵa, jastardy yntalandyrýǵa baǵyt­talatyn bolady», dedi Qarjy mınıstri.

Ekonomıkanyń naqty sektoryn damytýdy qoldaýǵa 2023 jylǵa 2,1 trln teńge kózdeldi.

О́z kezeginde Ulttyq bank tóra­ǵasynyń orynbasary Aqyl­jan Baımaǵambetov Ulttyq bank­tiń eldiń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan makroekonomıkalyq damý boljamdaryn ázirleýge qatysqanyn aıtty. «Bizdiń bol­ja­mymyz boıynsha, ınflıasııa 2023 jyldyń sońyna qaraı ba­zalyq mólsherlemege qatysty qabyldanatyn sheshimder, kontr­sıkldyq bıýdjet qaǵıdalaryn iske asyrýdy josparlaý, syrtqy ınflıasııalyq qysymdy ret-retimen tómendetý jáne osy jylǵy joǵary baza esep aıyrysýlarynan shyǵý aıasynda qazirgi deńgeıden 7,5-9,5%-ǵa deıin baıaý­laıdy. Qazirgi ýaqytta Ulttyq bankte kezekti boljamdy raýnd ótkizilip jatqanyn, onyń nátıjesi osy jylǵy 5 qyrkúıekte jarııa­lanatynyn atap ótemin. Orta merzimdi kezeńde jańa kútpegen ózgerister oryn almasa, ınflıasııa 2024 jyldyń sońyna qaraı nysanaly dálizge jýyqtaıtyn bolady», dedi A.Baımaǵambetov.

2023 jyly tólem balansynyń ádisnamasy boıynsha, taýarlar eksporty Úkimet belgilegen shıki­zat­tyń joǵary baǵasyn ssenarıılik túzetýge baılanysty 80,9 mlrd dol­larǵa deıin qalyptasyp, 0,9%-ǵa azdap tómendeıdi.

Ulttyq bank tóraǵasy oryn­basarynyń aıtýynsha, taýar ım­porty joǵary deńgeıde qalyp, 45,7 mlrd dollar bolady. She­teldik ónimge ósip kele jatqan suranys halyq pen bıznes­tiń qajettilikterin óteý úshin qa­zaq­standyq óndiristiń jetispeý­shi­ligine, sondaı-aq fıskaldyq shyǵys­tardyń úlken kólemine baıla­nysty bolyp otyr.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Áleýmettik mindettemeler tolyq oryndalady

Baıandamashylardy tyńdaǵan Premer-Mınıstr úshjyldyq kezeńge arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jobasy, eń aldymen, memlekettiń barlyq áleýmettik mindettemesin tolyq jáne ýaq­tyly oryndaýǵa, sondaı-aq aǵym­daǵy jaǵdaıda ekonomıkany sapaly jáne ornyqty damytýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵanyn atap ótti. «2023-2025 jyldary jalpy ishki ónimniń ósimi 4-4,1% deńgeıinde bolady dep boljanyp otyr. Inflıasııanyń ortasha jyldyq deńgeıi 2025 jylǵa qaraı 3-4%-ǵa tómendeıdi dep jos­parlanýda. Respýblıkalyq bıýdjet kiristeri 2023 jyly 3 trln teńgege ulǵaıady. Osylaısha, res­pýb­lıkalyq bıýdjet kiristeriniń joǵary deńgeıde ósý qarqynyn qamta­masyz etemiz», dedi Á.Smaıy­lov.

Úkimet basshysy Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke bólinetin transfertter edáýir tómendeıtinin atap ótti. Olar 2023 jyly 1,4 trln teńgege, 2024 jyly taǵy 800 mlrd jáne 2025 jy­ly taǵy 500 mlrd teńgege azaıady. «Bul – óte mańyzdy aspekt. Ke­pildendirilgen transfert Ult­tyq qorǵa munaı sektorynan túsetin túsimderdiń kóleminen aspaı­tyn bolady. Al bıýdjet shyǵys­tarynyń ósýi ınflıasııa meje­sin eskergende, uzaq merzimdi eko­nomıkalyq ósýdiń ortasha deń­geıinen aspaıdy. Jalpy alǵanda, bıýdjet jobasy teńgerimdi», dedi Premer-Mınıstr.

Á.Smaıylovtyń aıtýynsha, bıýdjet áleýmettik sıpatqa ıe. Áleý­mettik salaǵa 2023 jyly 8 trln teńge kózdelgen. Ekonomı­kanyń naqty sektorynda óńdeý ónerkásibin damytý, bıznesti qoldaý, kólik ınfraqurylymyn damytý jáne gazdandyrý basym baǵyttar bolyp tabylady. «Bizdiń mindetimiz – bıýdjet qarajatyn tıimdi paıdalaný», dedi Premer-Mınıstr.

Usynylǵan zań jobalary úshin daýys berý prosedýrasynan keıin Úkimet basshysy Ulttyq ekonomıka jáne Qarjy mınıstrlikterine Premer-Mınıstr Keńsesimen birge zań jobalary men áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyn Parlamentke engizýdi qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

Qant ımportynyń úlesi 17%-ǵa deıin qysqarýǵa tıis

Úkimet otyrysynda aldaǵy jyldary qant salasyn damytý jóninde másele qaralyp, Premer-Mınıstr birqatar tapsyrma berdi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıs­triniń mindetin atqarýshy Ábil­haıyr Tamabek Memleket bas­shysynyń tapsyrmasyna sáıkes, Qant salasyn damytýdyń 2026 jylǵa deıingi keshendi jospary ázirlengenin málimdedi. Ol qant qyzylshasynyń egis alańdaryn keńeıtý arqyly shıkizat bazasyn ulǵaıtýdy, jańa sýarmaly jerlerdi iske qosýdy, sýarýdyń sý únemdeý tehnologııalaryn engizýdi, tuqym sharýashylyǵyn damytýdy, qant qyzylshasyn qaıta óńdeý bo­ıynsha zaýyttardyń qýattylyǵyn tehnıkalyq jáne tehnologııalyq qaıta jaraqtandyrýdy, son­daı-aq jańa ınnovasııalyq zaýyt salýdy kózdeıdi.

Jospardy iske asyrý 2026 jylǵa qaraı qant ımportynyń úlesin 58-den 17%-ǵa deıin azaı­týǵa múmkindik beredi. Atalǵan sala boıynsha Jetisý oblysynyń ákimi Beıbit Isabaev pen Pavlodar oblysynyń ákimi Ábilqaıyr Sqaqov baıandama jasady.

Talqylaýdy qorytyndylaı kele, Á.Smaıylov azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý men naryqty otandyq ónimdermen tolyq­­tyrýdyń Úkimettiń strategııa­lyq mindeti ekenin aıtyp ótti. «Qa­lyptasqan jaǵdaı keıbir taýar­lyq pozısııalar boıynsha, ási­rese qant naryǵynda proble­malardyń bar ekenin kórsetti. Biz qant tapshylyǵy men onyń qym­battaýyna qatysty halyqtyń narazylyǵyn kórip otyrmyz. Bul jóninde Memleket basshysy tara­pynan da ádil syn aıtyldy. Osy­ǵan baılanysty salany damy­tý boıynsha keshendi jospar ázir­lendi», dedi Premer-Mınıstr.

Á.Smaıylov birinshi kezekte qant zaýyttaryn otandyq shıki­zatpen qamtamasyz etý mindeti turǵanyn aıtty. Ol úshin egis alqap­taryn 11,5 myńnan 38 myń gektarǵa deıin, ıaǵnı 3 ese arttyrý josparlanyp otyr. «Bul aldaǵy bes jylda otandyq shıkizattan qant óndirý kólemin jyl saıyn 250 myń tonnaǵa deıin jetkizýge múmkindik beredi», dedi Úkimet basshysy.

Premer-Mınıstrdiń aıtýynsha, qant zaýyttaryn barynsha jańǵyrtyp, óndiristik qýatyn arttyrý qajet. «Jalpy, qantpen qamtamasyz etý jaǵdaıy turaqtaldy. Qanttyń qajetti qory bar. Dúrligýge jol bermeý úshin qant baǵasyna qatysty túrli keleńsizdiktiń aldyn alyp, alypsatarlyq áreketter men qajetsiz deldaldardy anyqtaý qajet», dedi Á.Smaıylov.

Sóz sońynda Premer-Mı­nıstr Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­trligine Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligimen jáne óńir ákimdikterimen birlesip, qant salasyn damytý boıynsha keshendi jospardy tolyq kólemde oryndaýdy tapsyrdy.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligine Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıstrligimen, «Báıterek» hol­dıngimen birlesip, qant zaýyttaryn jańǵyrtý jáne shıkizat satyp alýǵa aınalym qarajatyn tolyq­tyrý úshin jeńildikpen kredıt berý máselesin pysyqtaý júkteldi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligine Pavlodar oblysynyń ákim­digimen, «Báıterek» holdıngimen birlesip, óńirde qant qyzylshasy óndirisiniń kólemin keńeıtý sharalaryn qabyldap, Pavlodar oblysynda jańa qant zaýytyn salý máselesin pysyqtaý tapsyryldy.

Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıstr­ligine ishki naryqty dempıng­ten qorǵaý úshin qantqa eń tómengi bólshek saýda baǵasyn belgileý máselesin pysyqtaý mindetteldi.