Respýblıka boıynsha Atyraý men Mańǵystaý oblystarynan basqa óńirlerdiń bári jylytý maýsymyna kómirdi paıdalanady. Atalǵan eki óńir gazdy qoldanady. Batys Qazaqstan men Aqtóbe oblystary da gazben qamtylǵan. Biraq bul óńirlerde de kómir tutynatyn birneshe aýdan bar. Qostanaı, Pavlodar, Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Abaı, Qaraǵandy oblystary men Nur-Sultan qalasyndaǵy ár otbasyǵa jylytý maýsymynda 5 tonna jáne odan da kóp kómir qajet. Ońtústik óńirlerde bul kórsetkish tómen – qysqy maýsymda ár otbasyǵa shamamen 2 tonna kómir jetkilikti. Alaıda bul óńirde halyq kóp bolǵandyqtan, tutyný kólemi de joǵary.
Demalystaǵy dúrbeleń
«Qarajyra» AQ marketıng jónindegi dırektory Áset Sydyqovtyń pikirinshe, kómirdi ótkizý ári halyqty qatty otynmen qamtý – ujymdyq másele. Bul birinshi kezekte jergilikti atqarýshy organdardyń moınyndaǵy júk.
– Kómirmen qamtý isinde birneshe faktordy eskerý kerek. Birinshiden, kómirdi saqtaý merzimi shekteýli. Ol uzaq tursa totyǵady, búlinedi. Ony saqtaýdyń óz talaptary bar. Sondyqtan ony der kezinde ákelý mańyzdy. Ekinshiden, kómir jyldyń tórt-bes aıyna ǵana kerek. Bul kezde kenishter ónimdilikti shamadan tys arttyra almaıdy. Mysaly, bir kenish kúnine qalypty jaǵdaıda kommýnaldyq-turmystyq baǵytqa dep 100 tonna kómir óndiredi delik. Al suranys kóbeıetin tórt-bes aıda kenish atalǵan ónimdilikti odan ári arttyra almaıdy. Sol sekildi «Qazaqstan temir jolynyń» da bul aralyqta tasymaldanatyn kómirdiń kólemin shamadan tys arttyrýǵa múmkindigi joq, – deıdi Áset Sydyqov.
Onyń aıtýynsha, jaǵdaıdy retteýge bolady. Onyń birneshe tetigi bar.
– Jylý elektr ortalyqtary jyl saıyn mamyr-maýsym aılarynda jóndeýge jabylady. Sóıtip, shildeden bastap kómir qabyldaýǵa kóshedi. Buǵan halyqtyń suranysy qosylady da, júkteme artyp ketedi. Sondyqtan biz birneshe jylý elektr ortalyǵymen kelissóz júrgizip, ózara kelisimge keldik. Endigi jerde olar kómirdi jóndeýge jabylmaı turyp nemese jóndeý ýaqytynda qabyldap alady. Sonda ortalyqtar halyq tarapynan týyndaıtyn dúrbeleńge qosylmaıdy. Bizdińshe, bul qadam suranysty retteýge kómektesedi. Sonda áleýmettik nysandardy kómirmen qamtýda da kidiris bolmaıdy. Mundaı qadam kenishterge de, tasymaldaýshylarǵa da tıimdi. 1 qyrkúıekke deıin kómirdi bıýdjettik mekemelerdiń qoımalaryna syıǵansha tasymaldaý kerek. Al qajetti kómirdiń qalǵan kólemin qyrkúıek-qazandaǵy halyq tarapynan týyndaıtyn suranysty ótegen soń da tasymaldaýǵa múmkindik bar. Mine, sonda dúrbeleń de týyndamas edi, – deıdi «Qarajyra» AQ marketıng jónindegi dırektory.
Uqqanymyz, kenishter de, tasymaldaýshy kompanııa da birinshi kezekte óz mindettemelerin oryndaýǵa tyrysady. Al halyqty kómirmen qamtý qomaqty kelisimsharttardyń qasynda túk emes. Iаǵnı osy isten tabys taýyp otyrǵan kompanııalar úshin halyqty qamtý –ekinshi plandaǵy másele.
– Ádette halyq tarapynan kómirge degen suranys senbi jáne jeksenbi kúnderi artady. Sebebi túsinikti. Úı ıeleri aptanyń basqa kúnderinde jumysta bolady da, tek demalysta ǵana kómir qamyna kirisedi. Osylaısha, kómir satatyn núktelerge jappaı aǵylady. Dúrbeleń de osy eki kúnde týyndaıdy. Sondyqtan biz arnaıy mobıldi qosymsha oılap shyǵardyq. Onyń kómegimen qaı kúni, qansha kólem kómir qajet ekenine aldyna ala tapsyrys berýge bolady. Sonda úı ıeleri senbi men jeksenbini kútpeı-aq jumys kúnderi de qajetti kómirdi túsirip ala alady. Senbi-jeksenbiniń júktemesin basqa kúnderge bólip tastaý arqyly dúrbeleńniń aldyn alamyz, – deıdi Á.Sydyqov.
Onyń aıtýynsha, jazǵy ýaqytta óndiriletin kómirdiń sapasy qysta shyǵarylatynmen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary bolady.
– Jazda aýa qurǵaq bolady ári kómir ashyq-jaryqta óndiriledi. Al qyrkúıek-qarashada kún erte batady da, kómir óndirý keshki ýaqytta jalǵasady. Bul ýaqytta óndirilgen kómir jyly bolǵanymen, aýa salqyn. Sol sebepti kómirden bý shyǵady. Jumys kezinde tehnıkalardyń jáne basqa da qurylǵylardyń jaryǵynan kóleńke paıda bolady. Atalǵan kóleńke sol jerde jumys istep júrgen mamandardy keı jaǵdaıda shatastyryp jatady. Sondyqtan kúzgi ýaqytta kómir alǵandardyń úıine kómirdiń usaqtary da qosa keledi. Osyny da eskerý kerek. Bul bir. Ekinshiden, halyqty jazǵy ýaqytta kómir alýǵa jumyldyrý úshin jergilikti atqarýshy organdar qala quraýshy kásiporyndarmen jáne bıýdjettik sala kásiporyndarymen birlesip jumys isteýi mańyzdy. Mysaly, bir kásiporynda jer úıde turatyn 100 adam jumys istese, olarǵa 500 tonna kómir kerek. Kompanııa óz qyzmetkerlerine aqysyz 5-6 tonna kómir túsirip berýi kerek. Aqysyn kásiporyn óz qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn birneshe aıǵa bólip ustap qalady da, jetkizýshi tarapqa bir ǵana tólemmen aýdara salady. Sonda qyzmetkerler kómirdi bólip tóleý tetigi arqyly alǵan bolady ári dúrbeleń de syrt qalady, – deıdi ol.
Á.Sydyqovtyń aıtýynsha, mundaı jańashyldyq osydan tórt-bes jyl buryn engizilgen. Sonyń nátıjesinde Shyǵys Qazaqstan jáne Abaı oblystarynda kómirmen qamtýda kidiris azaıǵan. Ásirese mundaı qadamdy atalǵan eki óńirdegi temirjolshylar, taý-ken kompanııalary men ózge de óndiris oryndarynyń ókilderi, bıýdjettik sala qyzmetkerleri tıimdi paıdalanady eken. Osylaısha, olar jazǵy ýaqytta óndiriletin sapaly kómirge qol jetkizip otyr. «Qarajyra» ókili mundaı tájirıbeni ózge de óńirlerde qoldanýǵa bolatynyn jetkizdi.
Mamyrdaǵy maıshelpek
Kommýnaldyq-turmystyq baǵyttaǵy kómirdiń bir bóligi taýarlyq bırja arqyly satylatyny belgili. Sonyń nátıjesinde óńirlik operatorlar deldalsyz, óndirýshiniń ózinen tikeleı ónim ala alady. Biraq munda da azdy-kópti másele bar.
– О́ńirlik operatorlar halyqpen tikeleı jumys isteıdi. Mamyr aıynan kómir satý naýqany bastalady. Biz jyl on eki aı jumys isteýge ázirmiz. Biraq óńirlik operatordyń barlyǵynda kómirge degen qoljetimdilik joq. Áıtpese, taýarlyq bırja arqyly «Qarajyra» men «Shubarkól» kómiri satylady. Sapasy óte jaqsy. Biraq kólemi óte az. Maýsym aıynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginde ótken jıynda kenishter óndiriletin jalpy kólemniń 20 paıyzyn emes, 40 paıyzyn halyqqa baǵyttasa degen usynys aıttyq. «Shubarkól kómir» osyǵan kelisken sekildi edi. Biraq is júzinde olaı bolmady. Qyrkúıek-qazan aılarynda óndirilgen kómir kóleminiń 20 paıyzy halyqqa azdyq etedi. Sondyqtan atalǵan kórsetkishti arttyrǵan abzal, – deıdi Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha óńirlik operator «KomirTau KZ» JShS-nyń dırektory Samat Nurmaǵanov.
Onyń aıtýynsha, kómir satylymy mamyrda bastalǵanymen, halyq tarapynan belsendilik bolmaıdy. Áıtpese, óńirlik operatorlar jurtshylyqty tartý úshin dál osy ýaqytta kómirdiń baǵasyn arzandatýǵa tyrysady.
– Soltústik Qazaqstan agrarlyq óńir bolǵandyqtan, biz agro-qurylymdarǵa arzandatylǵan baǵa usyndyq. Alysta turatyn sharýashylyqtar osyny tıimdi paıdalandy. Sodan keıin ákimdikpen birlesip halyqpen de jumys júrgizdik. Sonyń nátıjesinde memlekettik satyp alýlardy da erte aıaqtaýǵa jol ashyldy. Biz konkýrs jarııalaý úderisin 1 tamyzǵa deıin tolyq aıaqtadyq. Osylaısha, budan soń barlyq yntany tek halyqpen jumys isteýge buramyz. Bul qadam óz jemisin berip keledi. О́ńirde dúrbeleń tyıyldy, – deıdi S.Nurmaǵanov.
Osy oraıda basyn ashyp alatyn bir másele bar. Kómir óndirisi de, ótkizilimi de tolyqtaı bıznestiń qolynda. Bul jerde mınıstrliktiń mindeti bıznes ókilderiniń jumysyn tıimdi úılestirý, ıaǵnı baǵa men jetkizilimdi qadaǵalaý ǵana. Sondyqtan memleket bıznestiń oıynyna aralasa almaıdy.
Baǵaǵa qatysty birer sóz. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Indýstrııalyq damý komıtetiniń tóraǵasy Ilııas Ospanovtyń aıtýynsha, óńirlik operatorlardyń baǵasy ózgermeıdi. Alaıda naryqtyq qatynas bolǵandyqtan, óńirlik operatordan alynǵan kómir odan ári basqa baǵaǵa satylady. О́ıtkeni deldaldar iske kirisedi. Buǵan mınıstrlik te, jergilikti atqarýshy organdar da kirise almaıdy. Ony retteıtin tetik joq. Bul árkimniń óz aýmaǵy sanalady. Sondyqtan suranys kóbeıgen shaqta deldaldarǵa urynbas úshin kómirdi dúrbeleń bastalmaı turyp meılinshe erterek satyp alǵan jón.
– О́ńirlik operatorlardan kómir alýǵa keletinder arasynda kezegin satatyndar da bar. Byltyr osyndaı jaǵdaı oryn aldy. Muny óz betimizshe rettedik. Áleýmettik jeliler arqyly halyqtan tapsyrys qabyldap, óz kólikterimizben kúni-túni tasymaldadyq. Árıne, kómir bir-eki kúnge keshigip jetedi. Esesine keleńsiz jaǵdaılar oryn almaıdy, – deıdi S.Nurmaǵanov.