Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda tek adamnyń, azamattyń, memlekettik jáne qoǵamdyq qurylystyń mártebesi ǵana emes, strategııalyq quqyqtyq ıdeıalar da aıqyndaldy. Atap aıtqanda, Qazaqstan ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket dep, al onyń eń basty qundylyǵy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep jarııalandy.
Elimizdiń Ata Zańy adamzat balasynyń júzdegen jyldar boıy qalyptasqan jalpy qundylyqtaryn boıyna sińirdi. Konstıtýsııa – babalardyń danalyǵy men qazirgi zamannyń rýhyn birlestirip, úılestirgen, júzden asa ult pen ulystyń teńdigin tegine qaramastan bekitken uly qujat boldy.
Konstıtýsııany qabyldaý qarsańynda uzaq merzimdi qyzý jumystar atqaryldy. Kóptegen konstıtýsııa, ásirese HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qabyldanǵandary muqııat saraptaýdan ótkizildi. 1995 jylǵy Konstıtýsııa taqyr jerde paıda bolǵan joq. Egemen Qazaqstanda Konstıtýsııalyq qurylys ornatý úshin burynnan jınaqtalǵan, sondaı-aq bizdiń jaǵdaıymyzǵa sáıkes keletin eń progresshil sheteldik tájirıbeler barynsha tolyq paıdalanylǵan edi.
Ata Zańymyz – memlekettiliktiń barlyq arman-múddesin tolyq qamtyǵan, elimizde júzege asqan jáne júzege asatyn saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jańarýlar men jetistikterdiń quqyqtyq tuǵyry boldy. Ol Qazaqstannyń táýelsizdigin túbegeıli aıqyndap, memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń qalyptasýy men bekýiniń nyq negizin qalady.
Qazaqstan Konstıtýsııasy kúshine engennen keıin keńestik sıpattaǵy jalǵan demokratııa men jalań bıliktiń beleń alýyna jol bermeı, álemdik órkenıetke tán rýhanı qundylyqtar men saıası-áleýmettik jáne ekonomıkalyq ózgeristerge jol ashty. Sonymen qatar erkindik pen teńdik sezimderi tereń, tarıhı, mádenı, rýhanı dástúri baı ejelgi qazaq halqynyń ózindik ulttyq damý erekshelikteri de eskerildi.
Ulttyq rýhymyzdyń adastyrmas temirqazyǵyna aınalǵan Konstıtýsııa aıasynda 27 jyl ishinde qabyldanǵan 2800-den astam zań qoǵamdyq ómirdiń ár salasynda tıimdi qoldanylyp, el tynyshtyǵy men ult birliginiń bekýine yqpal etti, ekonomıkanyń órleýi men halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýyna jol ashty. Konstıtýsııadaǵy «Adam jáne azamat» dep atalatyn bólim eldiń eń asyl qazynasy – adam jáne onyń quqyqtary men bostandyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan. Atap aıtqanda, 30-bap adamnyń quqyǵy men bostandyǵy ómirge kelgen sátinen bastap, oǵan tıesili ekenin jáne oǵan eshkimniń qol suǵýyna jol berilmeıtinin bekitedi.
Al Qazaqstan azamattarynyń Konstıtýsııamen kepildendirilgen quqyqtary men bostandyqtarynyń aıasy keń, aýqymy zor. Atap aıtqanda, ulty, tegi, túsi, tili, dini, áleýmettik jaǵdaıy, saıası kózqarasy boıynsha eshkim qýǵyndalmaýy; sóz jáne shyǵarmashylyq bostandyǵy; eńbek etý, qyzmet túri men mamandyq tańdaý bostandyǵy; bilim alý, otbasy qundylyqtaryn qorǵaý, jekemenshigin qorǵaý quqyqtary; jıyndarǵa jáne sherýlerge qatysý, qoǵamdyq birlestikter men uıymdarǵa múshe bolý, memlekettik basqarýǵa qatysý, memlekettik basqarý organdaryn saılaý, saılaný jáne taǵy basqa quqyqtary halyqaralyq quqyq normalaryna tolyq sáıkes qorǵalady. Iаǵnı bizdiń negizgi zańymyz myńjyldyq tarıhy men dástúri bar órkenıetti memleketterdiń zańdarymen tuspaldas.
Konstıtýsııa, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jetistikterdiń jańa belesine quqyqtyq negiz bergen Ata Zańymyz bolyp tabylady. Sebebi elimizdegi barlyq bolyp jatqan saıası, ekonomıkalyq, quqyqtyq sharalar osy Ata Zańymyz negizinen týyndaıdy. О́ıtkeni barlyq qoǵamdyq qatynas tıisinshe zańdarmen retteledi. «Konstıtýsııa – eldegi qoǵamdyq kúshterdiń shyn mánindegi araqatynasy», dep Ferdınand Lassal osydan 160 jyl buryn aıtqan eken. Osy qanatty sózdiń aqıqatyna derbes ómirge joldama alǵan ár memlekettiń kózi jetkeni anyq. Endeshe, erkin halyqtyń sanasynda máńgi ornaǵan bostandyq ıdeıasynyń júzege asa bastaýynyń negizi bolyp otyrǵan Konstıtýsııanyń Qazaq eli úshin orny bólek.
Ata Zańymyzǵa ózgeristerdi qabyldaı otyryp, biz óz táýelsizdigimizdi odan ári naqtylaı tústik. Memleket óz aýmaǵynyń tutastyǵyn, qol suǵylmaýyn jáne bólinbeýin qadaǵalaıdy. Mine, osy syndy jańa quqyqtyq normalar eldiń táýelsizdigin tolyqtaı quqyqtyq turǵyda qamtamasyz etýde.
Qoǵamnyń oń damýy Negizgi Zańnyń tabıǵaty boıynsha qanshalyqty progressıvti jáne demokratııalyq ekenine tyǵyz baılanys. Osy oraıda konstıtýsııalyq reforma arqyly kún tártibine shyǵarylǵan – Konstıtýsııalyq sotty qaıta jasaqtaý, Joǵary aýdıtorlyq palata qurý, Senattyń zań shyǵarý prosesinen ishinara shettetilýi, qoǵamda abyroı-bedeli bar azamattardyń Parlament Májilisi men máslıhattarda depýtat bolý múmkindigi, ólim jazasynyń alynyp tastalýy, Prezıdenttiń tek oblys deńgeıinde, onda da shektelgen formatta bıliginiń qalýy – tutastaı alǵanda jaǵymdy ózgerister ekeni daýsyz.
Konstıtýsııada kórsetilgen saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq mindetterdi júzege asyrýǵa baǵyttalǵan maqsattar táýelsizdiktiń arqasynda eńsesin tiktegen Qazaq elinde qaı salada bolsyn jemisti júzege asyrylýda. Búgingi tańda saıasaty salmaqty, ekonomıkasy eńseli, áleýmettik jaǵdaıy áldi, halqy tatý, qorǵanysy bekem, bolashaǵy jarqyn elimiz Ata Zańnyń aıasynda órkenıetti eldermen terezesi teń bolýdy kózdep otyr. Kúlli halyqtyń talqysynan ótip, el ıgiligine aınalǵan Ata Zańymyz bizdiń memleketimizdiń basty tólqujaty bolyp sanalady. Konstıtýsııa – araıly azattyǵymyzdyń aıǵaǵy, jarqyn bolashaǵymyzdyń buljymas baǵdary. Ol eldigimizdiń altyn arqaýy, tolaǵaı tabystarymyzdyń bastaý qaınary bolatyndyǵy aqıqat!
Aıdar SABYROV,
H. Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń dosenti