Aýyz sýǵa jarıtyn kún bola ma?

Bul joly aýyz sýǵa baılanysty shý oblys ortalyǵynyń irgesindegi Zastan­sıonnyı kentinen shyqty. Osy mańda turatyn zeınetkerler, úıinde sý tasıtyn adamy joq otbasylar ókpelerin aıta bastady. О́kpe-nazdyń týyndaý sebebi, kent kóshelerindegi sýaǵarlardy eshkim­ge eskertpesten kesip ákete bastaǵanda shyqqan. Ile turǵyndar aıdyń-kúnniń amanynda aýyz sýsyz qaldyq dep tıisti oryndarǵa janaıqaıyn jetkizgenimen, uzaq jyldardan beri qordalanyp qalǵan kúrdeli másele sheshilmegen. Jaýapty mekeme basshylary qubyr arqyly kele­tin sýdy jeke qarajatqa úıge tartqy­zyp alý jóninde keńes beripti. Alaıda qala syrtyndaǵy bul kentte negizinen áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylar turady. Olardyń qubyrdan úıge deıingi qashyqtyqqa baılanysty shamamen 300-350 myń teńgelik shyǵyndy jabatyn qarajaty joq. 9 myńnan astam turǵyny bar kentti qonystanýshylardyń kúni 4 sýaǵarǵa ǵana qarap qalǵan. Endi amal joq, zeınetkerler men múmkindigi shekteýli adamdar áldeneshe shaqyrym jerden sýdy tasýǵa májbúr.

– Bul másele burynnan kele jatyr, – deıdi «Kókshetaý sý arnasy» kásip­ornynyń basshysy Ermek О́mirǵalıev, – keıbir úıler erterekte sý qubyryna ruqsatsyz qosylǵan. Negizinen qaryzdyń qordalanyp qalǵanyn aıtý kerek. Qystygúni sý qubyry jıi qatyp, apatty jaǵdaı oryn alady. Onyń bárin jónge keltirý úshin kóp qarajat qajet.

Buryn kentte 20 sýaǵar bolǵan eken. Keıbiriniń ornatylǵanyna keminde – 40 jyl. Tozyǵy jetkendikten, esil sý aıdalaǵa aǵyp jatatyn da kezi bolady. Bálkim, shyǵynnyń kóp qordalaný sebebin osy aradan izdegen jón bolar.

– Bizdiń janymyzǵa batatyny, kúni buryn eskertip, kópshiliktiń kelisimin almaýy, – deıdi kent turǵyny Abzal Qonysbaev, – sýaǵarlardy bir kúnde kelip jınap alyp ketken. Qalǵanyn buzdyrmaý úshin kúzetip otyrmyz. Turǵyndardyń qaryzy 11 mln teńgeden astam delin­genimen, qubyr boıyndaǵy bosqa rásýa bolǵan sýdy nege eseptemeıdi?!

Qazir júzge jýyq otbasy tehnıkalyq qujat alyp, sýdy úıine tartyp almaq. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, sýaǵar­dan sý tasý ótken ǵasyrdyń enshi­sinde qalǵan sharýa. Olar aldaǵy ýaqytta barlyǵyn retke keltirmek.

Biraq bar másele alaqandaı kenttegi sý qubyryn bútindep, sýaǵarlardy retke keltirýmen sheshile qoımaıdy. Eń aldymen Buqpa taýynyń eteginde ornalasqan sý tazalaý stansasyn jańǵyrtý qajet. 2011 jyly Kókshetaý qalasy ákimdigi­niń qurylys bólimi táýligine 60 myń tekshe metr sý tazalaýǵa qýaty jetetin jańa qurylǵy salý jóninde «Aegis ins» seriktestigimen kelisimshart jasaǵan. Memlekettik satyp alý tártibimen 1,623 mlrd teńgeniń kelisimsharty jasalǵan. 2011 jyly 583,1 mln teńgesi ıgerilgen. Seriktestik birneshe ǵımarat salǵanymen, is aıaqsyz qalǵan. 2012-2013 jyldary qaıtadan konkýrs ótkizilip, bul joly «AP Impeks» merdigerlik uıymy úzilgen jumysty jalǵastyryp, 181,24 mln teńgeni ıgergen. Bul ýaqytta joba quny ózgerip, stansa qurylysy toqtap qalǵan. Barlyǵy 719 mln teńge ıgerilgenimen, taza sýǵa zárý bolyp otyrǵan el úmiti aq­talmady. 2014 jyly memlekettik saraptama jasalyp, Kókshetaý qalasynyń sý tazalaý qurylǵysyn keńeıtý jáne jańǵyrtýǵa qajetti joba qolǵa alynǵan. Bul joly 2 mlrd 397,7 mln teńge qaras­tyrylǵan. 2016 jyly saǵyzdaı sozylǵan jobaǵa taǵy da 3,3 mlrd teńge qajet dep esep­telingen. Osylaısha, qyrýar qarjy jum­­salǵanymen, sý tazalaıtyn quryl­ǵy­ǵa arnalǵan talpynys nátıjesin bergen joq.

Jańa qurylǵy salynbaǵandyqtan, Kókshetaý qalasynyń turǵyndary sapasyz sý ishýge májbúr. Joǵaryda oblys ortalyǵy sýdy Sergeev jáne Shaǵalaly sý qoımalarynan alatynyn aıttyq. Qaladan 12 shaqyrym jer­degi Shaǵalaly ózeniniń boıyndaǵy sý qoımasy 1969 jyly paıdalanýǵa berilgen. Jalpy syıymdylyǵy – 28 mln tekshe metr. Osy arada aıta ketetin bir jaıt, sý qoıma­synyń janyn­daǵy tártipsizdik. Qala turǵyndary sý qoımasy irgede turǵan­dyqtan, jaz boıy ózderi sýyn ishetin jerge kelip sýǵa túsedi. Jaǵalaýda shashy­lyp jatqan turmystyq qaldyq atkópir. О́zderi shomylǵany bylaı tur­syn, kóligin jýyp, ıtin shomyldyra­dy. Shaǵala­ly ózeniniń boıyna qonystanǵan eldi mekenderdiń mal qoralarynyń qaısy­biri jaǵalaýǵa jaqyn salynǵandyqtan, kóktemgi qyzyl sý júrgen kezde bar qaldyq lyqsyp ózenge quıylady. Sý tazalaıtyn stansanyń jaıy belgili bolǵandyqtan, dál osy arada tazalyq týraly tis jarýdyń ózi artyqtaý.

– Kóktemde páterge keletin sýdy ishý múlde múmkin emes, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Bolat Sársenbaev, – amal joq tasymaldap ishýge týra keledi. Biraq oblys ortalyǵynda taza sý ala qoıatyn jer de tapshy. Áýezov kóshesiniń boıyndaǵy Buqpanyń baýraıynan aǵatyn bulaq ta bitelip qalǵan. Buryn aýyz sýdy sol jerden alyp ishetin edik. Qazir aýyz sýdy tegin beretin Týmgoevtardyń úıinen jarty Kókshetaý sý alyp iship otyr. Atam qazaq «aýrý – astan» dep tegin aıtpaǵan. Kimdi kórseń de, ótimizge tas baılanyp, búıregimizge qum jınaldy dep aryzyn aıtyp jatady. Sonyń barlyǵy osy súzgiden durys ótkizilmegen laı sýdyń kesiri emes dep kim aıta alady. Biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, sýdaǵy zııandy zat hlor arqyly joıylady eken. Onyń ózi densaýlyqqa zııan emes pe?

Qazir kópqabatty úılerdiń janyndaǵy súzgiden ótkizilgen sýdy satatyn jańa kásip óristep tur. Lıtri – 10-15 teńge. Másele tipti qarjysynda da emes, bul sý da ortalyq qubyr arqyly keletin sý ǵoı. Súzgiden ótkizilgenimen, tolyq tazartýǵa qaýmeti jetpeıdi. Qala turǵyndary soń­ǵy kezde ortalyq sý qubyry arqyly kóp­qabatty úılerge keletin sýda áldebir jaǵymsyz ıis paıda boldy desip júr. Kópshilik qazir bul sýdy tek turmystyq qajettilikke qana paıdalanýda. Aýyz sýdy tasymaldaıtyn kóligi, adamy joq múmkindigi shekteýli adamdar men zeınetkerlerge adam aıtqysyz qıyn bolyp tur.

«Kókshetaý sý arnasy» mekemesine tıesili 344,882 shaqyrymdy quraıtyn qubyr jelisi bar. Onyń 295,5 shaqyrymy Kókshetaý qalasyna tıesili bolsa, 25,3 shaqyrymy Stansıonnyı jáne 24,065 shaqyrymy Krasnoıar kentinde. Osy sý júıesiniń 37,72 paıyzynyń tozyǵy jetken.

Ázirge jaǵdaıdyń túzeletin túri kórin­beıdi. Eldiń endigi úmiti – halyq únine qulaq asatyn memlekette. San jyldar boıy sapasyz sary sýdy iship otyrǵan bútin bir oblys ortalyǵynyń ókpe-nazyna kóńil aýdaratyn ýaqyt jetti emes pe?!

KО́KShETAÝ