Asyl tuqymdy mal basy qaıtse kóbeıedi?

Atalǵan qujat jóninde Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev baıan­dama jasady. Zań jobasy qolda­nystaǵy zańnamany jetildirýdi jáne asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salasynda qazirgi zamanǵy normatıvtik baza qalyptastyrýdy kózdeıdi. Atap aıtqanda, jańa normalar agroónerkásiptik keshendi odan ári jańǵyrtýǵa jáne sıfrlandyrýǵa, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyndaǵy tıimdilik pen básekege qabilettilikti arttyrýǵa, bıoetanoldy paıdalaný salasyn keńeıtýge jáne osy baǵyttaǵy basqa da máselelerdi oń sheshýge arnalǵan.

«Birinshiden, ýákiletti organnyń quzyretin keńeıtý eskerilgen. Atap aıtqanda, 13-bapta ókiletti organnyń quzy­reti tıisti mindettermen tolyqtyrylady. Iаǵnı janýarlarǵa qatysty ındekstik baǵalaýdy júrgizý erejelerin ázirleý jáne bekitý, janýarlarǵa molekýlıarlyq gene­tıkalyq saraptama júrgizý qaǵıda­laryn ázirleý, genomdyq baǵalaý júrgizý qaǵıdalaryn ázirleý jáne bekitý qamtylady. Baǵalaýdyń bul ádis­teri damyǵan elderde asyldandyrý isin­degi keńinen qoldanylatyn jańa baǵyt­tarǵa jatqyzylady. Biz olardy mal sharýa­shy­lyǵynyń genetıkalyq áleýetin jedel arttyrý máselelerinde jumystyń sapaly jańa deńgeıine kóshý maqsatynda damytýymyz kerek», dedi E.Qarashókeev.

Vedomstvo basshysynyń sózine súıensek, aýyl sharýashylyǵy baǵy­tyn­daǵy ǵylymı-zertteý uıymdarynyń ókilettikterin kúsheıtý qarastyrylǵan. Máselen, seleksııalyq jáne ónimdilikti arttyrý jumysynyń aqparattyq bazasyn júrgizý fýnksııalary beriledi, sondaı-aq atalǵan uıymdar ókiletti organmen birlesip jańa normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ázirleýge qatysady.

«Molekýlıarlyq genetıkalyq saraptama» jańa baby engizildi. Onda atalǵan saraptamany júrgizý kezindegi negizgi erejeler, tapsyrys berýshiniń (janýar ıesiniń) jáne mamandandyrylǵan zerthananyń quqyqtary men mindetteri kórsetiledi», dedi mınıstr.

Sonymen qatar qujatta asyl tuqym­dy mal ósiretin ortalyqtarǵa uryq satyp alý múm­kin­digin berý eskerilgen. Zań jobasy «Agro­ónerkásiptik keshendi jáne aýyldyq aý­maqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly» jáne «Bıootyn óndirisin jáne aınalymyn memlekettik retteý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý bo­ıynsha jańa tarmaqtarmen tolyqtyrylǵan.

«Jalpy, qarastyrylyp jatqan Zań jo­basyndaǵy barlyq qabyldanyp jatqan túzetý ósirilip otyrǵan mal tuqym­da­rynyń genetıkalyq áleýetiniń dengeıin art­tyrýǵa, asyl tuqymdy seleksııalyq jumys­tardyń sapasyn jetildirýge, asyl tuqymdy mal basy sanynyń ósimin jedeldetýge, sondaı-aq bıootyn óndirisin qoldaý men damytýǵa baǵyttalǵan», dedi E.Qarashókeev.

Sonymen qatar senatorlar Parlament Reglamentine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi birlesken komıssııanyń quramyna Senat depýtattaryn saılaý týraly máseleni qarady. Talqylaý nátı­jesinde senatorlar Vladımır Volkov, Aqylbek Kúrishbaev, Aqmaral Álnazarova jáne Erik Sultanov komıssııa quramyna saılandy.

Otyrys kezinde senatorlar depýtattyq saýaldaryn da joldady. Bul joly senatorlar saýalynyń bári Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylovqa baǵyttaldy. Jeńis Nurǵalıev pen Sergeı Karplıýk Qostanaı oblysyndaǵy órttiń sebepteri men saldaryn joıýǵa qatysty birqatar problemany kóterdi. Depýtattar tótenshe jaǵdaı kezinde shyǵyndy azaıtýǵa múmkindik beretin usynystaryn da aıtty.

«2018-2021 jyldary jalpy kólemi 464 219 gektardy quraıtyn 2 438 órt shyǵyp, jalpy shyǵyn 9 167 108 myń teńgeni qura­dy. Iаǵnı biz jyl saıyn sol problemadan orasan zor qarjylyq, ekologııalyq, mate­rıa­ldyq shyǵynǵa ushyrap kelemiz. Osy jyldar boıy elimizde mundaı tabıǵı apat­tarmen kúresýdiń birtutas júıesi qalyp­taspaǵany anyq. Onyń ústine Úkimet áli kúnge deıin ormandy qorǵaý jáne mo­lyqtyrý boıynsha pármendi shara­lardy júzege asyrǵan joq», dedi J.Nur­ǵa­lıev.

Senatorlar jalaqynyń tómendigin orman sharýashylyqtaryn materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etilmegenin, tozǵan órt tehnıkasy jáne órt eseptoptarynda bilikti kadrlar jetispeıtinin atap ótti.

«Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine qarasty kásibı áskerılendirilgen avarııalyq-qutqarý qyzmetin qalpyna keltirý qajet, ol respýblıkadaǵy teh­no­gendik jaǵdaılarǵa jedel áreket ete alady. Kásiporynnyń 13 fılıaly elimiz­diń 12 óńirinde ornalastyryldy. Qut­qarý jumystaryna jumyldyrý jarııa­lan­ǵannan keıin kásiporyn 2 myńnan astam kásibı qutqarýshyny jiberýge múmkindigi bar», dedi senator.

Osyǵan baılanysty orman sharýa­shy­lyǵy úshin órt sóndirý tehnıkasyn da, arnaıy tehnıkany jańartýǵa da qara­jat bólýdi, orman sharýashylyǵy qyzmet­kerleriniń jalaqysyn kóbeıtýdi, órtterdi erte anyqtaýdyń aqparattyq júıelerin engizýdi usyndy.

Senator Aqylbek Kúrishbaev Úkimettiń depýtattyq saýaldarǵa bergen jaýaptaryn synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, 2 jyl ishinde ol Úkimetke 17 depýtattyq saýal daıyndaǵan. Biraq onda kóterilgen kóp­tegen suraqqa tolyqqandy nemese múlde jaýap almaǵan. Máselen, senator jaqynda Qostanaı oblysynda bolǵan órtti mysalǵa keltirdi. О́tken jyly Úkimetke orman alqap­taryn qorǵaý salasyndaǵy júıeli prob­lemalar, ony erte anyqtaý úshin órtke qarsy kúrestiń qazirgi zamanǵy aqpa­rat­tyq júıesiniń joqtyǵy jáne orman­shy­lardyń jalaqysynyń tómendigi týraly depýtattyq saýal joldanǵan. Alaıda Úkimet jalpylama jaýappen qutylǵan.

Sonymen qatar Aqylbek Kúrishbaev eki jyl burynǵy azyq-túlik baǵasynyń ósýine, sondaı-aq joǵary oqý oryndaryn basqarý júıesin demokratııalandyrý, bıýdjetti bólý jáne otandyq seleksııa men tuqym sharýashylyǵyn damytý jónindegi ýnıversıtetter ǵylymı keńesteriniń ókilettikterin keńeıtý týraly usynystary bar depýtattyq saýaldar joldaǵanyn eske saldy.

«Osydan týra eki jyl buryn biz «saýda obektilerin qarjylandyrýdyń aınalym shemasyn» qaıta qaraý qajettiligin aıt­tyq. Sebebi áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderine baǵany retteý úshin onyń tıimdiligi tómen. Degenmen osy usy­nysymyzdy qaraý úshin, 2 jyl ýaqyt jáne jańa Saýda mınıstriniń kelýi qajet bolǵan sııaqty. Aqyrynda jańa mı­nıstrimiz saýda obektilerin qarjylan­dyrýdyń osy aınalym júıesin ózgertý kerektigin moıyndap otyr», dedi senator.

Murat Baqtııaruly mektepterde oryn sany jetispeıtinine nazar aýdaryp, máseleni sheshý joldaryn usyndy. 2025 jylǵa qaraı mektepte 500 000 oryn jetispeýi múmkin. Senatordyń aıtýynsha, qazir elimizde 7500 mektep bolsa, onyń 169-y úsh aýysymdy, 5068-i eki aýysymdy mektep. Depýtat máseleni sheshý úshin, mektep qurylysyna tartylǵan ınvestorlarǵa jumys jaǵdaıyn jasaý mańyzdy ekenine toqtaldy.

«Ol úshin birinshiden, áli de bolsa memleket tarapynan bala basyna shaqqandaǵy qarjylandyrýdyń kólemin kóbeıtý kerek. Ekinshiden, úlken syıymdylyqty mek­tep salatyn ınvestorlarǵa jerdi tegin berip, mektep salatyn jerlerge kom­mý­nıkasııa jetkizý máselesin sheshý qajet. Úshinshiden, mektep máselesi túbe­geıli sheshilgenge deıin bankterden jeńil­detilgen nesıe berýdiń tetigin qarastyrý qajet. Aıtylǵan osy usynystar ınves­tor­lardy aqyly túrde emes, tegin oqytatyn mektepter salýǵa múddeli etetini sózsiz», dedi senator.

Depýtattyń aıtýynsha, búginde eli­mizdegi 378 jekemenshik mektepte 7900 muǵalim jumys istep, 144 myń oqýshy bilim alady. Biraq jan basyna shaqqandaǵy qar­jylandyrý júıesine qaramastan, memlekettik jáne jekemenshik oqý oryndary arasynda keıbir quqyqtyq teńsizdikke jol berilgen.

Ǵumar Dúısembaev dızel otynynyń tapshylyǵyna baılanysty jyl saıynǵy problemaǵa toqtaldy. Depýtattyń aıtýynsha, buǵan Batys Qazaqstan oblysynyń iri munaı óńdeý kásiporyndarynyń biri – «Kondensat» AQ júktemesiniń tómendigi sebep bolyp otyr. Ol K-5 ekologııalyq klasty otyn shyǵarýdy qamtamasyz etetin Qazaqstandaǵy jalǵyz zaýyt bolyp tabylady. Áıtse de 5 jyldan astam ýaqyt boıy kásiporyn naryqta suranysqa ıe benzın men dızel otynyn qaıta óńdeý jáne shyǵarý úshin rentabeldi shıkizatqa qol jetkize almaı keledi. Másele ár túrli memlekettik deńgeılerde bir jyldan astam ýaqyt boıy qaralyp keledi, biraq nátıje bolmaǵan.

Senator Andreı Lýkın depýtattyq saýalynda jerdi paıdalanýdyń túıtkildi máselelerine toqtaldy. Depýtattyń pikirinshe Jer kodeksindegi júıeli olqylyqtardyń qataryna zańsyz salyq salý jáne shartty jer úlesterin joǵaltý, úleskerlerdiń kásiporyndardan shyǵýyna kedergi jasaý, úlestik dıvıdendterdi tólemeý nemese jasandy túrde tómen túsirý, úleskerlerdiń jerlerin zańsyz shemalarda paıdalanýlar jatady. Onyń aıtýynsha, elimizde 81 623 aksıoneri bar 169 problemalyq kásiporyn bar.

«Bul uıymdardyń artynda 4 mıl­lıon gektardan astam aýyl sharýashylyǵy jerleri tirkelgen, onyń 860 myń gektardan astamy qarjy uıymdaryna zańsyz kepilge qoıylǵan, 800 myń gektarǵa jýyǵy úshinshi tulǵalardyń ıeligine berilgen. Komıtet usynatyn ýákiletti organ men jergilikti atqarýshy organdar belsendilik tanytpaıdy, keı jaǵdaıda ózderi problema týǵyzyp, úleskerlerdiń jerin úshinshi tulǵalarǵa zańsyz berip otyr», dedi senator.

Dınar Nóketaeva elimizdegi muǵalimder betpe-bet kelip otyrǵan problemalardy kóterdi. Senator jańa oqý jylynan bastap mınıstrliktiń sheshimimen keıbir pánder boıynsha aýdıtorııada oqýshylar topqa bóliný toqtatylǵanyn atap ótti. Pedagogıkalyq qaýym mundaı jańashyldyqpen kelispedi. Jaǵdaı buqa­ralyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde jarııalandy, qoǵamda qyzý tal­qylandy. Osyǵan baılanysty dene shy­nyqtyrý pániniń muǵalimderi joǵaryda atalǵan sheshimdi qaıta qaraýdy ótinip, el Prezıdentine ashyq hat jazýǵa májbúr bolsa, Qazaqstan salalyq bilim jáne ǵylym qyzmetkerleriniń kásipodaq uıymy bul sheshimge teris kózqarasyn bildirdi.

Saǵyndyq Luqpanov arnaıy ekono­mı­kalyq aımaqtardaǵy ónerkásiptik keshen­derdiń qurylysyna baılanysty týyn­daǵan problemalyq máselelerge nazar aýdardy.