Astana – bas qala

Prezıdent merzimi shekteldi

Jıynǵa Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev, Májilis Tóraǵasy Erlan Qoshanov, Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylov, Memlekettik keńesshi Erlan Qarın, Prezıdent Ákimshiliginiń basshysy, sondaı-aq Konstıtýsııalyq keńes­tiń, Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Joǵary sot keńesiniń tóraǵalary, Úkimet músheleri qatysty.

Birlesken otyrysta depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstı­týsııasyna ózgerister men tolyqtyrý engizý týraly» zań jobasyn qarady. Bul másele jóninde Ádilet mınıstri Qanat Mýsın baıandama jasady. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, qujat Memleket basshysynyń saıası bastamalaryna sáıkes, sondaı-aq Parlament depýtattarynyń usynysy boıynsha ázirlengen.

«Zań jobasy arqyly bes bapqa ózgeris jáne bir bapqa tolyqtyrý engiziledi. Túzetýler úsh bloktan turady. Birinshi, Memleket basshysy bıylǵy 1 qyrkúıekte jasaǵan «Ádiletti memleket. Birtutas Ult. Berekeli qoǵam» atty Qazaqstan halqy­na Joldaýynda  Prezıdent ókilettiginiń merzimi jáne uzaqtyǵyn qaıta qaraý qajettigi týyndaǵanyn atap ótti. Prezıdent mandatyna shekteý qoıýdy usyndy.

Depýtattar tıisti túzetýlerdi engizýdi jedeldetip, olardy prezıdenttik saılaý­ǵa deıin qabyldaýdy usyndy. Áıtpese, olardyń paıymdaýynsha, bıylǵy kúzde prezıdenttikke saılanatyn adamǵa Kons­tı­týsııanyń qoldanystaǵy redaksııa­synyń erejeleri boıynsha jeti jyldyq merzimge qaıta saılaýǵa múmkindik bere­tin zańdy jaǵdaı týyndaýy múmkin. Osyǵan baılanysty zań jobasy keıinnen qaıta saılaý quqyǵynsyz uzaqtyǵy jeti jyl bir prezıdenttik merzim týraly erejelerdi qamtıdy», dedi Q.Mýsın.

Mınıstrdiń aıtýynsha, usynylǵan Konstıtýsııalyq jańashyldyq bıliktiń monopolııalaný táýekelderin edáýir tómendetedi. Bılikti qalyptastyrý men jumys isteýiniń órkenıetti qaǵıdattaryn belgilep, saıası turaqtylyqty, qoǵamdyq qurylystyń qazaqstandyq modeliniń ornyqtylyǵyn nyǵaıtady.

«Depýtattar usynǵandaı, Prezı­dent­tiń mandatyn qaıta saılaný múmkin­diginsiz bir merzimge shekteý osy zań jobasy kúshine engennen keıin jeti jyl merzimge Prezıdent bolyp saılanǵan adam­darǵa qoldanylady. Sondaı-aq Kons­tıtýsııanyń Prezıdenttiń ókilettik merzimine jáne ony qaıta saılaý jónin­degi shekteýlerge qatysty erejeleriniń ózgermeıtinin belgileıtin túzetý kóz­delgen. Bul bolashaqta Prezıdent ókilet­tiginiń eseligin nemese merzimin ulǵaıtýǵa jol bermeıdi. Osylaısha, Prezıdenttiń mandatyn qaıta saılaný múmkindiginsiz bir merzimge shekteý týraly norma Kons­tıtýsııanyń ajyramas bóligine aınalady jáne keıinnen qaıta qaralmaıdy», dedi Q.Mýsın.

Qujattyń ekinshi baǵyty Kons­tıtýsııalyq sot sýdıalarynyń ókilettik merzimine baılanysty. Álemdik tájirıbege súıensek, Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń ókilettik merzimi olardy taǵaıyndaıtyn adamdardyń óki­lettik merziminen uzaq bolýy kerek. Mysaly, Germanııa, Italııa, Ispanııa, Portý­galııa jáne basqa da birqatar eldiń kons­tıtýsııalyq sottary osylaı qalyptasady.

«Bul – Konstıtýsııalyq sot sýdıa­larynyń ártúrli saıası kúshterdiń yqpalyna túspeýiniń negizgi kepili. Osyǵan baılanysty zań jobasynda Konstıtýsııalyq sottyń sýdıalary qaıta taǵaıyndalýyna shekteý qoıa otyryp, Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń ókilettik merzimderin segiz jylǵa deıin ulǵaıtý kózdelgen.

Úshinshi, Qazaqstan Respýblıkasy astanasynyń ataýyn «Astana» dep ózgertý. Elorda ataýyn ózgertý máselesin azamattar uzaq ýaqyt boıy keńinen talqylady. Kezdesýler barysynda jáne referendým kezinde azamattar úndeý jasady. Sondyqtan qoǵamdyq pikirdi eskere otyryp, depýtattardyń bul usynysy zań jobasyna engizildi. Elordany qaıta ataý boıynsha bastamany «Ádiletti Qazaqstan» depýtattyq toby usyndy», dedi mınıstr.

Vedomstvo basshysynyń sózine súıensek, qujat sheńberinde kózdelgen konstıtýsııalyq novellalar Memleket basshysynyń saıası bastamalary men depýtattardyń usynystaryn tolyq kólemde iske asyrýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, saıası júıeniń múldem jańa standarttary belgilenbek.

Ataýdy qaıtarýdyń shyǵyny qansha?

Depýtattar zań jobasyn talqylaý barysynda prezıdenttik ókilettik mer­zimi nelikten 7 jyl dep belgilengenin surady. Ádilet mınıstri munyń sebebin saıası básekelestikti arttyrý­ǵa múmkindik beretinimen túsindirdi. Vedomstvo basshysynyń paıymdaýynsha, 7 jyl –Memleket basshysynyń baǵdarlamasyn iske asyrý jáne Jalpyulttyq damýdyń strategııalyq mindetterin sheshý úshin jetkilikti merzim.

Májilis depýtaty Natalıa De­menteva­nyń aıtýynsha, Nur-Sultan ataýy halyqqa sińisip ketken joq. Tur­ǵyn­dar kúndelikti ómirde elimizdiń bas qa­lasyn áli kúnge deıin Astana dep atap júr. Sondaı-aq ol Parla­mentke elordanyń Astana ataýyn qaıtarý týraly kóptegen ótinish túskenin aıtyp ótti.

«Qazirgi tańda muny qoǵam talap etip otyr. Depýtattardyń bastamasy da durys qabyldandy. Alaıda qalanyń ataýyn qaıta ataý qazaqstandyqtardy ábigerge salmaýǵa tıis. Osyǵan baılanysty, mynandaı suraq týyndaıdy. Azamattardyń qu­jat­taryn jańa ataýmen sáıkestendirý sekildi qandaı da bir qosymsha sharalar qajet pe? Bul qala turǵyndarynyń kúndelikti ómirine qalaı áser etedi? Astanaǵa burynǵy ataýyn qaıtarý úshin qanshalyqty qarjylyq shyǵyn qajet?» dedi N.Dementeva.

Ádilet mınıstriniń sózine súıensek, elordanyń ataýy ózgergennen keıin turǵyndarǵa qujattaryn aýystyrý qajet emes. Buryn alynǵan qujattardyń zańdy kúshi saqtalady.

«Azamattarǵa qujattaryn shuǵyl túrde aýystyrý qajet emes. Astananyń burynǵy ataýy kórsetilgen qujattar jaramsyz emes. Sondyqtan qazirgi qoldanystaǵy qujattar jaramdy. Budan basqa, Azamattarǵa arnalǵan úkimet memlekettik korporasııasynyń fılıaldary, sondaı-aq memlekettik organdar men uıymdar memlekettik qyzmet kórsetý kezinde qujattardy burynǵy rejimde qabyldaıdy. 

Qarajat jaǵyna kelsek, qalalyq máslıhat qosymsha shyǵyn kóp bolmaıtynyn aıtyp otyr. О́ıtkeni kóshelerdegi taqtaıshalardy shuǵyl aýystyrý qajet emes. Bul josparly túrde, bólingen bıýdjet qarajaty esebinde júrgiziledi. Qazirgi tańda qujat aınalymy sıfrly túrde júrgiziletindikten, oǵan qosymsha shyǵynnyń keregi joq», dedi Q.Mýsın.

Májilis depýtaty Qazybek Isa bir­lesken otyrysta elimizdiń bolashaǵyn aıqyndaıtyn asa mańyzdy, tarıhı sheshim qabyldanatynyn jetkizdi. Onyń sózine súıensek, jańa saıası júıe arqyly memleket pen qoǵamdaǵy barlyq jańarýǵa jol ashylatyny anyq.

«Prezıdenttiń jalpy ókilettigi eki merzimnen bir merzimge qysqarady. Bul jańa normalardy bıylǵy Prezıdent saılaýyna deıin qabyldaǵan jón. Áıtpese, Konstıtýsııanyń qazirgi erejeleri bo­ıynsha bıyl prezıdent bolyp saılanatyn adamǵa jańa normalar boıynsha jetijyldyq merzimge qaıta saılanýǵa múmkindik beretin zań týyndaıdy.

Bul qurǵaq sóz emes. Mysaly, demo­kratııanyń atasy deıtin Amerıka Qurama Shtattarynda kezinde sondaı jaǵdaı zańdy dep tanylǵan. AQSh Konstı­týsııasyna 1947 jyly engizilgen 22-shi tolyqtyrýda: «Bir adam eki merzimnen tys prezıdent bola almaıdy» degen talabymen qosa «bul talaptyń engizilgen kezdegi prezıdent bolyp turǵan tulǵaǵa qatysy joq» dep aıqyn jazylǵan.

Osy halyqaralyq dástúrge saı eger bul Konstıtýsııalyq ózgerister prezıdent saılaýynan keıin engizilse, Qasym-Jomart Kemeluly bıyl 2022 jyly 5 jylǵa saılansa, onda jańa saılaý zańyna baılanysty taǵy da 7 jyldyq prezıdent saılaýyna qatysý quqy bolady. Onda úshinshi ret saılaýǵa túsip, ótken jaǵdaıda, Qasym-Jomart Kemeluly aldaǵy 7 jyldyq merzimi 12 jylǵa sozylyp, 2029 jyly emes, 2034 jyly aıaqtalar edi. Al buǵan halyqaralyq zańdylyq bo­ıynsha eshqandaı kúmán joq. Osy 5 jyl aıyr­mashylyq, artyq merzimdi Q.Toqaev aza­mattyq erik-jigermen bir merzimdik prezıdenttikti usy­nyp, de­mo­kratııalyq qadamǵa jol ashyp otyr.

Iаǵnı Konstıtýsııaǵa túzetýler al­daǵy saılaýǵa jáne Prezıdent jetijyl­­dyq merzimge saılanǵanǵa deıin qabyldansa, osy jolǵy Prezıdentke jáne odan keıingi barlyq memleket basshysyna Prezıdent saılaýyna qaıta qatysýǵa zańmen tyıym salynady. Birden aıtarymyz, Prezıdentti bir rettik merzimge saılaý demokratııalyq alǵa basýdyń aıqyn qadamy jáne saıası reformalardyń jalǵasy», dedi Q.Isa.

Demokratııaǵa nyq qadam

Budan keıin pikir bildirgen Janarbek Áshimjan Memleket basshysynyń Joldaýda aıtqan Prezıdent ókilettigine baılanysty usynysy el arasynda, sarapshylar ortasynda jáne áleýmettik jelilerde qyzý talqylanǵanyna nazar aýdardy.

«Respýblıka jurtshylyǵy bul usy­nysty negizinen izgilikti demokratııalyq qadam dep baǵalap, qoldady. Jasyratyny joq, «bul ózgerister taıaý merzimde júzege aspaıdy» deýshiler de boldy. Kúdik pen senimniń taıtalasy bolǵandyqtan, Parlament Májilisiniń depýtattary Prezıdent saılaýyn merziminen buryn ótkizý týraly usynys engizdi. Bul jańa úlgi boıynsha, Prezıdentti ekinshi mer­zimge qaıta saılaý quqyǵynsyz, 7 jyl­dyq bir merzimge saılaý tásilimen ótedi.

Sol sebepti, Konstıtýsııaǵa Prezıdent saılaýy ótkennen keıin emes, oǵan deıin tıisti ózgerister engizý usynylyp otyr. Bul óz kezeginde joǵaryda aıtylǵan máseleni quqyqtyq jolmen retteıdi. Osylaısha, prezıdenttik ókilettiktiń jalpy merzimi eki merzimnen bir merzimge, ıaǵnı 10 jyldan 7 jylǵa deıin qysqarady. Bul bıliktiń jańa jáne ádil tepe-teńdigin ornatady», dedi J.Áshimjan.

Depýtat óz sózinde Memleket basshysy búkil saıası júıeni ózgertýdi ózinen bastap otyrǵanyn alǵa tartty. Soǵan baılanysty memlekettik qurylymdaǵy reformalar jańa erejeler boıynsha júrgiziledi.

«Atalǵan ózgeris Ádiletti Qazaq­stannyń bolashaǵyna jol ashar quqyqtyq norma. Bul norma el tizginin ustar jańa saıasatkerler men jańa saıası lıderlerdiń, sondaı-aq beti ashyq, júzi jarqyn, ary men alaqany taza, elmen etene aralasa jumys isteıtin, halyqty tyńdatatyn, ózi de tyńdaı biletin jańa býynnyń kelýine múmkindik beredi. Quqyqtyq demokratııanyń bul úlgisi jańa saıası tulǵalardyń joǵary laýazymdy bılikke qol jetkizýin qamtamasyz etedi. Hakim Abaıdyń sózimen aıtqanda, «eńbegin satyp» el tizginin ustar ustanymy berik jas­­tar saıasat arenasyna shyǵady. Sony­men qatar bul – eldiń ishin alataıdaı búl­dirip, kósh sońynda «úrıt-soqtap» júretin emes, ár salada kóshti bastaıtyn jańa tulǵalar qalyptastyrýǵa jasalǵan naqty qadam. Bul ózgerister barlyq saıası júıeniń jańa tártip boıynsha jańarýyna bastaıtyn jol», dedi J.Áshimjan.

Osy oraıda, bılik som altyn sekildi, kózdi de, kóńildi de arbaıtynyn jetkizgen depýtat bıliktiń maıly jiliginen aıy­ryl­maýdy ańsaıtyndardyń endigi tańda joly kesiletinine ekpin berdi. Budan bólek, J.Áshimjan jurt nazarynda turǵan taǵy bir másele – elordanyń burynǵy ataýyn qaıtarý jóninde áńgime qozǵady.

«Qazaqstan tuńǵysh Prezıdenttiń memleket irgesin bekitýdegi tarıhı eńbegin joqqa shyǵarmaıdy. Elordanyń ózinde halyqaralyq áýejaıdyń, bir­ne­she eskertkishtiń, saıabaqtyń, oqý ornynyń ol kisiniń esimimen atalýynyń ózi qurmettiń belgisi. Al halyqtyń negizgi talaby – kezinde óziniń pármenimen elordaǵa berilgen Astana ataýyn qaıtarý. Depýtattar sol sebepti saılaýshylardyń ótinishteriniń negizinde arnaıy bastama jasady.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly «Pikir san alýan, biraq memleket jalǵyz» degen oıdy aıtqan edi. Sondyqtan el – ortaq, jer – ortaq, elorda – ortaq. «Búgin – erte bolsa, erteń – kesh. Asyǵý zııan bolsa, keshigý – qaýipti». Adamzat tarıhy osyndaı aldy-artyn boljap bolmas saıası-áleýmettik, týrbýlentti qubylystardy bastan keshýde. Qazaq qoǵamynyń da basynan alaǵaı da bulaǵaı kezeńder kóship jatyr. Sondaı kezeńderde eldiń kóshin – er túzese, ádiletti erdiń isin – el jaqtasa kerek. Búgingi qoǵam talqysyna salynyp, alýan pikirdiń kórigin qyzdyrǵan máse­leler­diń quqyqtyq turǵydan baǵasy beri­lý úshin osy zań jobasyn qoldaýǵa barsha áriptesimdi shaqyramyn», dedi depýtat.

Birlesken otyrys barysynda Májilis Tóraǵasy Erlan Qoshanov ta pikir bildirdi. Spıkerdiń aıtýynsha, elimizdiń bolashaǵyn aıqyndaıtyn, memlekettik qurylymdy jańasha qalyptastyratyn óte mańyzdy sheshim qabyldandy. Qazaqstan – jańa saıa­sı dáýirge qadam basqaly tur.

«Biz sol uzaq joldyń alǵashqy qadamyn bastadyq. Buǵan deıin búkilhalyqtyq referendým arqyly qabyldanǵan kons­tıtýsııalyq reforma saıası jańǵyrýdyń negizin qalady. Al búgingi qabyldanǵan sheshim sol reformalardyń núktesin qoıyp, memleketimizdiń jańa saıası modelge kóshýine jol ashady. Elimiz demo­­kratııaǵa qaraı nyq baǵyt aldy. Mem­lekettik qurylym túbegeıli ózgeredi.

Osylaısha, biz Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń mańaıyna toptasyp, ádiletti qoǵam quryp, el baılyǵynyń halyqqa teńdeı bólinýine jaǵ­daı jasap, azamattarymyzdyń ál-aýqa­tyn arttyryp, beıbit te berekeli ómir­diń ornyǵýyn qamtamasyz etip otyr­­myz. Barshańyzdyń el ıgiligi, urpaq kele­­shegi jolynda atqaryp jatqan jumys­­taryńyzǵa tabys tileımin», dedi E.Qoshanov.

Tal­qylaý men pikirtalas aıaqtal­ǵan soń Senat jáne Májilis depýtattary usynylǵan zań jobasyn qa­byldady. Jıyn sońynda Parlament pala­talarynyń reglamenti boıynsha birlesken komıssııa qurylyp, onyń músheleri saılandy.