Memleket damýynyń tarıhyna nazar salsaq, álemdik tájirıbede joǵarǵy bılikti uıymdastyrýdy, ıaǵnı memlekettik basqarýdy iske asyrý úshin saılaý mańyzdy ról atqarǵan. Ejelgi Grekııa men Rımde erkin azamattar halyqtyq jınalystarǵa qatysyp, qoldaryna bıýlleten alyp, jerebe arqyly saıası ómirge belsene atsalysqan.
2020 jyldyń mamyr aıynda Memleket basshysynyń usynysymen azamattardyń beıbit jınalystardy ótkizýi týraly zań qabyldandy. Bul elimizde azamattyq demokratııany damytýǵa jasalǵan mańyzdy qadam edi. Zańda mıtıngiler men halyqtyq jınalystar ótkizý úshin arnaıy ruqsat alýdyń qajet emestigi kórsetilgen. Tek mıtıng ótetin jerdi bılik organdaryna eskertý kerek ekeni zańda jazylǵan. Beıbit sherýlerdi elimizdiń kez kelgen qalasynda ótkizýge bolady. Biraq ózin tym erkin sanaǵan keı azamattar bostandyqtyń maǵynasyn basqasha túsinetini qynjyltady.
2020 jyldyń kúzinde elimizdiń saıası ómirine jańa serpin ákelgen jańalyqtyń biri – praımerız. Qazaqstanda alǵash ret bolǵan partııaishilik praımerız shynaıy jáne myqty kóshbasshylardy partııa qataryna tartý arqyly belsendi jáne bastamashyl azamattar úshin «áleýmettik lıft» qurýǵa sep boldy. Partııaishilik irikteý erejesine saı daýys berý barysynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý tetikteri qarastyryldy. Praımerızdiń negizgi maqsaty – barlyq deńgeıdegi máslıhattar men Parlament Májilisindegi tıimdi depýtattyq korpýsty odan ári qalyptastyrý úshin básekelestik negizde jańa kóshbasshylardy aıqyndaý.
Kóp ýaqyt ótpeı taǵy da saıası batyl qadamdar jasala bastady. Halyqtyq referendým ótkizdik. Referendýmdaǵy basty maqsat– sýperprezıdenttik basqarýdan arylý boldy. Bul demokratııaǵa betburystyń naǵyz alǵysharty edi. Memleketimizdegi prezıdenttikke úmitker azamat, saılaý talaptaryna saı bolyp jatsa, óziniń konstıtýsııalyq quqyǵyn paıdalanýǵa múmkindigi bar. Sońǵy bolyp jatqan saıası ózgerister prezıdenttik jáne parlamentarızm ınstıtýtynyń damýyn arttyryp, legıtımdi demokratııalyq jolmen saıası azamattyq qoǵamnyń qaryshtap damýynyń naqty dáleli. Referendým arqyly qabyldanǵan Ata Zańymyzdaǵy ózgerister memleketimizdiń saıası damýyna jańa serpin berip otyr.
Memleket basshysy Q.Toqaev óziniń kezekti Joldaýynda prezıdent ókilettikteriniń uzaqtyǵy men saılaný retin qaıta qaraýdy, Prezıdent mandatynyń uzaqtyǵyn 7 jyldyq bir merzimmen shekteýdi usyndy. Bul sýperprezıdenttik basqarýdan arylý ıdeıasynyń jalǵasy dep túsinemin. Túzetýler qabyldanyp, ár jeti jyl saıyn elimizde qaıta saılaný quqyǵynsyz jańa adam saılaýǵa túse alady. Bul bılikti monopolııalaýǵa qarsy kúrestiń bir túri. Mysal retinde, Ońtústik Koreıany keltirýge bolady. Onda prezıdentti 1 ret qana saılaý tájirıbesi sátti júzege asqan. Olardyń qazirgi tańdaǵy ekonomıkasynyń qalaı qaryshtap damyǵandyǵy dáleldeýdi qajet etpeıdi.
Jeti jyldyń ishinde memleket úshin kóp nárseni isteýge bolady: saıası máselelerdi sheshý, keıbir tereń prosesterdi iske qosý, sonyń ishinde qazaqstandyq qoǵamdy demokratııalandyrý máseleleri. Iаǵnı, bılik tetikterin iske qosa otyryp, strategııalyq nyq qadamdar jasaýǵa bolady. Jetijyldyq saılaý tájirıbeleri bar elder qataryna Italııa, Armenııa men Izraıldi alýǵa bolady. Bul elder damýy jaǵynan aldyńǵy shepte.
Memlekettik baǵdarlamany nemese strategııalyq reformany júzege asyrý úshin jarııalanǵan jetijyldyq merzim jetkilikti. Al bul bılikke isker adamdardyń kelýi kerek degendi bildiredi. Saılaýshylar tarapynan senim mandatyn alǵan Májilis depýtaty retinde aıtarym, mundaı merzimdik ýaqytsha shekteýler bizdi jigerlendirip, «Amanat» partııasynyń saılaýaldy tuǵyrnamasyn júzege asyrýda belsendi jumys isteýge septigin tıgizedi.
Qaıta saılaý quqyǵynsyz jetijyldyq prezıdenttik merzim – bul jańa Qazaqstannyń shyndyǵy. Prezıdenttik saılaý – bul halyq pen bılik arasyndaǵy senim ınstıtýty qyzmetin atqarýy kerek. Bir sózben aıtqanda, saılaý halyq pen bılik arasyndaǵy senim kópiri bolyp, azamattardyń quqyqtyq tilekterin negizge ala otyryp, demokratııalyq qoǵamdy qalyptastyratyn senimdi qural deýge bolady. Bul jerde senim basty ról atqarady.
Ál-Farabı memlekettik bılik máselesine «Qaıyrymdy qala turǵyndary» traktatyn arnady. Uly ustazdyń eńbeginde qaıyrymdy qala, ıaǵnı memleket bolý úshin durys júıelengen ádiletti zańdar negizinde el basqarý isi qurylý kerek deı kele, «basqarý jolynda kezekpen aýysa basqaryp, keıingi kelgender aldyńǵy basshynyń isterin jalǵastyrady» degen. Myńdaǵan jyl buryn jazylǵan eńbek búgin de mańyzdylyǵyn joıǵan joq. Aldaǵy prezıdenttik saılaý ultymyzdy uıystyryp, demokratııalyq damýdy jańa kezeńge kóteretinine senimdimin.
Samat AQYShEV,
Májilis depýtaty