Otanshyl rýhtyń aqyny

Búginde bireý bilip, bireý bilmes. О́tken ǵasyrda Sálimǵazy Ábeev degen aqyn ótti. Bizden úsh-tórt jas úlkendigi bar edi. Baıaǵy Kóktuma sııazynda Abaımen sóz jarystyrǵan ataqty – ári bı, ári sheshen Otynshynyń úrim-butaǵy. Qyrǵı tildi, qyrypsalma aqyn edi, marqum. О́leńderin baspasózde jarııalaǵany bolmasa, pyshaqtyń qyryndaı kitabyn da shyǵara almaı, ómirden erte ketti. Bul kúnde qara tanıtyn qalyń qazaqqa máshhúr Járken aqynnyń – Járken jyraýdyń atyn osydan qyryq jyl buryn sol Sálimǵazydan estigen edim. «Kókshetaýdan bir keremet aqyn kelipti, óleńderi birinen-biri ótedi, ózi qurylysshylar jataqhanasynda menimen birge turady» dedi Sálimǵazy, bizdiń úıde qonaqta otyryp. Men eleń ettim de qoıdym. Arada aı ótpeı burynǵy «Lenınshil jas» gazetiniń betinde Járkenniń «Kógildir álem ishinde» atty óleńi jarq ete qaldy. О́leńdi oqyǵan sátte Sálimǵazynyń manaǵy «keremet aqyn» degen sózine anyq kózim jetti. Kóksheniń kórkem tabıǵatyndaı túrlene qulpyryp tógilip túsken, kesteli de kelisti jyrdyń jan dúnıemdi erekshe bir ystyq sezimge bólegeni áli esimde. Meni Sálimǵazydan góri Járkenmen shynaıy tanystyrǵan da, tabystyrǵan da osy óleń edi. Kókshetaýdyń ǵana emes, Járkenniń de kórkemdik boıaýy kózdi arbaǵan, syrly da nurly, qupııasy mol kógildir álemine oqyrman kóńilin yntyqtyra túsken osy óleń onyń aqyndyq tólqujaty desek te bolady. Shóp shyqqan jerine shyǵady. Kıeli Kókshe jerinen kezinde kim shyqpaǵan! Án men jyrdyń Arqaǵa týyn tikken Aqan, Birjan, Úkili Ybyraı, Balýan Sholaqtardy aıtsaq ta jetkilikti. Deı tursaqta, tyńǵa túsken qalyń túrennen topyraǵy tozyp, irgeden úńgip, tóbeden tóngen qıly taýqymetten qaıran týǵan tildiń súti suıylyp, qaımaǵy buzylyp, óksigen óńirden Járkendeı týasy qasqa, turpaty basqa aqyn qalaı shyǵa qaldy eken dep áý basynda kóńilime kúdik uıalaǵany ras edi. Oıym aldamapty. Sóıt­sem, Kókshetaýǵa Járken Allanyń ámiri­men qosa zamannyń zábirinen japa shegip barǵan kórinedi. Járkenniń týǵan jerinen, ósken ortasynan, áke-sheshesinen, aǵa-baýyrlarynan eriksiz bólinip, aq qar, kók muzda aq boranmen alysyp, ash bórimen aıqasyp, taý asyp, taý basyp, atajurtyn adaspaı tapqan aýyr azabyn kóldeneń jurt bile bermeıdi. Qazir ony táptishtep, taratyp aıtyp jatýdyń qajeti de shamaly. Járkenniń Qytaıda qıyndyq pen qyspaqqa túsip, órt sharpyǵan ómirin, kúrmeýi qıyn kúrdeli taǵdyryn shyn túsingisi kelgen adam aldymen onyń ókinish pen saǵynyshqa toly óleńderiniń tarıhı tamyryna tereń boılaı alýy kerek. «Tekege teńdep teńderin, Qoshqarǵa artyp qorjynyn, Altaıdyń asyp belderin, Taǵdyrdyń kórip qorlyǵyn – Rýly el tutas aýǵanda, Ulardaı malyn shýlatyp. Qaıyńnyń bezin saýǵanda, Ańyzaq ernin qurǵatyp. Kósh bastaǵan Maýqara, Qaraıdy basyp artyna. Jan baspaǵan taý, dala, Kezikken eken qartyńa». Iá, alys qalǵan alasapyran zamanda Maýqara babasy kósh bastap baryp qorda salyp, qonys qylǵan: «Jýsany bitik saılary, Seńseńnen tikken tulyptaı. Úıirge túsken saıǵaǵy, Úıirilip jaýǵan bulttaı», – Jáıir taý­dan endi Járken taban aýdaryp, jylap qoshtasqan ýaqytqa kýá bolyp otyrmyz. Qudirettiń myna keremetin qarańyzshy: «Maı betege, buıyrǵyn, Ton tozdyrmas, at aryp. Qaıteıin, jatqa buıyrdyń, Qaıran, Jáıir – atajurt!» – dep, ashy zary jıyrmasynshy ǵasyrdan jıyrma birinshi ǵasyrǵa aýysqan Járken ańyrasa; Balyǵy taıdaı týlaǵan, Baqasy qoıdaı shýlaǵan, Shyrmaýyǵy shókken túıe taptyrmas, Balyǵy kólge jylqy japtyrmas, Qaıran meniń Edilim, Men salmadym, sen saldyń, Qaıyrly bolsyn sizderge, Menen qalǵan mynaý Edil jurt!» – dep sonaý on besinshi ǵasyrdan Qaztýǵan kúńirenedi. Ekeýiniń de zamany basqa demeseń, zary bir. Járkenniń sóz saptaýy da, saryny da Qaztýǵan babasynan aýmaıdy. Tap bir Qaztýǵannyń saptaıaǵynan sarqyt ishken sekildi. Osydan keıin Járkendi qalaı «Járken jyraý» demeısiń. Kóz jiberip qarasaq, oshaǵynyń oty óshpegen qazaqtyń qulazyǵan jurtyn tas­tap údere kóshpegen kezi joq eken. Este joq eski zamandardan bastalyp, Qaztýǵanǵa jetken, odan beri jeli tartyp, «Aq taban shubyryndy, alqakól sulamaǵa» ulasqan, odan beri quldılap, Maýqara babasynan Járkenge jalǵasqan... Járken – besigin jyr terbegen, júregin muń terbegen aqyn. Jáıir taýdyń tósinde kózin ashyp, tabany qara jerdi basqannan bergi kórgeni – halyq basyna túsken qıynshylyq pen qııanat. Ol zorlyq pen zombylyqty kóre júrip, kóndige júrip, ata-babalarynyń asyl sózine uıyp ósti, ózinen burynǵylardyń zar-muńyn kókirek aıasyna quıyp ósti. Talaıdyń inine sý quıyp, tuqymyn tuzdaı qurtqan ımperııalyq surqııa saıasat aldyńǵy aǵalary Tańjaryq pen Omarǵazylar kıgen kepti Járkenge de jastaı kıdirdi, qııanat otyna kúıdirdi. Ony ajal tyrnaǵynan alyp qalǵan alys­tan – atameken tórinen jyltyraǵan úmit shamynyń sáýlesi ǵana edi. Sol úmit shamynyń sáýlesiniń jetegimen atameken qushaǵyna aman-esen oralǵan Járkenniń jyrdaǵy baq juldyzy birden jarqyrap jandy. Qapastan bosaǵan bulbuldaı saırady, kóktem shýaǵynan qýat alǵan gúldeı jaınady. «Jońǵarııa oıpatynan – óli qum, Saryarqaǵa deıin jortqan bórimin. Tórt qubylasy turǵan temir qursaýda, Anaý shyǵys Túrkistanda týsam da, Atajurtqa jetti meniń ómirim. Samaı shashy qýdaı bolǵan qart ana, Jer jete me salqyn Saryarqaǵa. Emenimdi osynda ákep egermin, Kindik qanym ózge jurtqa tamsa da», – dep kósile jyrlady, sheshile jyrlady, emirene jyrlady, tebirene jyrlady. О́z taǵdyryn tilge tıek ete otyryp, týǵan eliniń tutas taǵdyryn keń tolǵaıtyn halyq aqynyna aınala bildi. Járken úshin álemdegi bar qazaq – bir qazaq. Sondyqtan da onyń qasiret-qaıǵysy da, qýanysh-shattyǵy da, arman-muraty da baıtaq ultqa ortaq. Járken sol úshin kúıinedi, sol úshin súıinedi. Súıingen sátinde kók aspany móldirep, kók baıraǵy jelbirep turǵan, bostandyq shýaǵyna bólengen baıtaq eliniń ıigen ýyzyna jarıdy, kúıingen sátinde qaq jarylǵan taǵdyryna nalıdy, júregin yzǵar qarıdy. Qaıyr joq qý taǵdyrǵa jaýyqqannan, Shyndyqtyń betin biraq jaýyp qalman. Nesine jasyraıyn, Jáıir saǵan, Ákem de osy Arqadan aýyp barǵan. Semirgen jan emespin sýǵa, Máńgilik serik bolmas jan – ashýǵa. Bir áýlet kúni búgin sandalyp júr, Jáıir men Saryarqanyń arasynda, – deıdi. Aıtqanynyń bári aıdaı anyq. О́ıtkeni, Járken ómirde de, óleńde de jalǵan sóılep kórgen emes. Qaısy taqyrypty jyrlasa da jerine jetkize, jeti yqylymnan ótkize jyrlaıdy. Qudaı bergen darqan daryn, qýatty oı, ótkir til alyp ta jyǵady, shalyp ta jyǵady. Til demekshi, Járkenniń qazirgi oqyrman kópten kóz jazyp qalǵan, qara óleńniń qara sabasynan quıylǵan qymyzdaı, kóktemgi alǵashqy ýyzdaı, óli sózge jan bitiretin qordaly da qunarly tili búgingi poezııaǵa qazaqy minez, qazaqy qısyn, qazaqy oıý-órnekti, jyraýlyq saryndy qaıta ákelgen aqjoltaı til boldy. Sondyqtan da onyń óleńderi sulýdyń burymyndaı ásem, qamshynyń órimindeı ádemi óriledi, qoltańbasy ózgelerden dara, aınalasyna aıshyqty kórinedi. Járken – qanshama óleńder men poemalardan turatyn jıyrmaǵa tarta kitaptyń avtory, respýblıkalyq jyr músháıralarynda talaı ret top jarǵan, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń jáne Túrkitildes elder poe­zııasy II festıvaliniń laýreaty Járken aqyn óleńnen-óleńge, kitaptan-kitapqa kóshken saıyn tosyn burylystar, kórkem qubylystar jasap, tereńnen tolǵaıdy, alystan qozǵaıdy, kókiregi qobyzdaı bozdaıdy. Ásirese, aqyn júregi táýelsiz eliniń búgingi baqytyna qýana lúpildep, erteńgi bolashaǵyna da alańdap alasurady. Sol shaqta: Kókirektegi ottaı ystyq júrekti, Bir japyraq tiri etti – Soqpasa ultym dep, jurtym dep, Laqtyrdym ıtime esigimdi kúzetken, Itim artyq emes pe ondaı máńgúrt júrekten! – deıdi. Bulaı dep Otanshyl rýhtyń aqyny ǵana aıta alady. Mine, aqyn armanynyń altyn qazyǵy – el birligi, ult múddesi, Memleket muraty. Zady, ómir de, óner de – kúres. О́resi bıik, zerdesi tunyq, taza júrekti talanttar ǵana ýaqytpen úzeńgi qaǵystyra, taǵdyrmen taıtalasa júrip, ómirsheń óner týdyra alady. Onyń birden-bir úlgisi – Abaı. Asanqaıǵydan – Abaıǵa deıin, odan keıin de talaı oıshyldar ótken. Barlyǵy da Asansha qaıǵyryp, Abaısha tebirengen, Abaısha kúńirengen. Sebebi, ulylardyń qam-qaıǵysy da – uly! Solardan ushqyn alǵan Járken de: «Ish-syrtymdy kórseter Abaı – altyn sharaınam, Sharaınasyz kúrkeden kóńilim bek qaraıǵan. Aıyrylsam da ákemnen, Aıyrylsam da sheshemnen, Aıyrylsam da baýyrdan, Aıyrylmaımyn óleńnen, Aıyrylmaımyn Abaıdan!». – deıdi aqyndyq súıegine bitken jampoz Járken, aǵynan jarylyp. Iin qandyryp aıtqan sózge ılanbasqa bolmaıdy. Bul jalǵanda Abaıdaı alyp emenniń búrlegen búrshigi bolǵanǵa ne jetsin?! Shyn aqynǵa budan asqan baqyt joq... Jazbasań bul óleńdi ash qalardaı, Ýa, Jáke, júgirmeısiń basqalardaı. Sarqyty jyraýlardyń jalǵyz óziń, Ár sóziń alynbaıtyn tas qamaldaı.   Jasaýrap eki kóziń tostaǵandaı, Janyńdy qyraý shala bastaǵandaı. Kóriner topqa tússeń kúndik jerden, Sendegi jyrǵa bitken qasqa mańdaı.   Aqynnyń baǵy da óleń, sory da óleń, Taǵdyrdyń ózi jazǵan qolymenen. Tarta ber, adamzatty adastyrmas, Abaıdyń salyp ketken jolymenen!.. Nesipbek AITULY, aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.