Jańa odaqtyń máni jáne múmkindikteri

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baev TMD keńistiginde jańa ıntegrasııalyq joba – Eýrazııalyq odaq qurý ıdeıasyn 1994 jyly usynǵany málim. Osy ıdeıanyń pisip-jetilgenine de kóz jetki­zip otyrmyz. Elbasynyń M.V.Lomo­nosov atyndaǵy Máskeý memle­kettik ýnıversıtetinde oqyǵan leksııasynda atalmysh odaqtyń túpkilikti maqsaty taǵy bir márte aıqyndaldy. Bul kúnde elimizde saýda-ekonomıkalyq aınalym aıtarlyqtaı joǵarylady jáne halyqaralyq saıasat, qaýipsizdik, qorǵanys salalaryndaǵy ynty­maqtastyq arta tústi. Eýrazııalyq odaqtyń Qazaqstan úshin yqpaly zor bolady, sondyqtan biz ekono­mı­ka­lyq odaq qura otyryp esh nárseden utyl­maımyz dep esepteımin. Álemdik sharýashylyq tájirı­be­sinde damyp, qazir oryn alyp otyrǵan memleketaralyq eko­no­mıkalyq ıntegrasııa syrtqy ján­e ishki faktorlardyń áseri­nen qalyptasqany belgili. Nátı­je­sin­de qazirgi ekonomıkasy ozyq da­myǵan memleketter qadamy ashyq ekonomıka qaǵıdalary boıynsha uıymdastyrylyp, alǵa basýda. О́rkenıetti elderde mem­leketaralyq ekonomıkalyq ın­tegrasııanyń kóptegen nysandary men modelderi bar. Sonyń ishinde Eýropa elderin biriktiretin Eýropalyq odaqty (EO) jáne Eýropa erkin saýda assosıasııasyn (ESEA), Soltústik Amerıkadaǵy Soltústikamerıkalyq erkin saýda assosıasııasyn (NAFTA), Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elderdiń Azııa-Tynyq muhıty ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy assosıasııasyn (ATES), Azııa­da­ǵy Ońtústik-Shyǵys Azııa el­deriniń assosıasııasyn (ASEAN), Latyn Amerıkasyndaǵy Latyn­a­me­rıkalyq ıntegrasııa asso­sıasııasyn (LAI) jáne «Mer­kesýr» sııaqty t.b. ozyq ınte­gra­sııalyq qurylymdardy ataý­ǵa bolady. Qazirgi kezde bul eko­nomıkadaǵy ıntegrasııalar zaman talabyndaǵy memleket arasyndaǵy yntymaqtastyqtardy álemdik deńgeıde tereńdete damytyp otyr. Osyndaı halyqaralyq tenden­sııa baǵytynda eýrazııalyq ke­ńistikte ekonomıkalyq odaq qurý týraly Elbasynyń ıdeıasy bola­shaqty kóregendikpen boljaýynan jáne elimizdiń jahandaný jaǵ­daılaryndaǵy damýynyń obek­tıvti qajettilikterin eske­rýi­nen týyndap otyr. Onyń ne­giz­­­gi sebepterine álemdegi óndi­ris nysandarynyń ózgerip, álem­­­dik ishki jıyntyq ónimdegi trans­ulttyq korporasııalardyń orny men róliniń arta bas­ta­ǵandy­ǵyn, jahandaný barysynda ult­tyq ekonomıkanyń halyq­ara­lyq standarttarǵa beıim­delýi­nen, halyqaralyq basqarý or­­­ta­­lyqtary, birlesken kásip­oryn­­dar men halyqaralyq standart­tar júıesindegi (Tarıfter men saýda jónindegi bas kelisim, Ha­lyq­aralyq valıýta qory, Birik­ken Ulttar Uıymynyń organdary jáne taǵy basqa) ózgeristerdi aıtýǵa bolady. Jalpy, burynǵy Keńes Odaǵy­nyń ornyndaǵy jeke memle­ketter arasynda alǵashqy ret ekonomıkalyq maqsatta quryl­ǵan qurylymdardyń biri Reseı, Belarýs jáne Qazaqstan arasyn­daǵy Keden odaǵy bolyp tabylady. Ol atalǵan úsh memleket arasyndaǵy ózara syrtqy saý­da boıynsha qatynastaryn oń­taı­landyryp, jeńildetti. Sta­tıstıkalyq derekterge jú­ginsek, 2012 jyly Keden odaǵyna múshe memleketter arasyndaǵy syrtqy saýda boıynsha taýar aınalymy 383,6 mlrd. amerıkan dollaryn, onyń ishinde eksport boıynsha 254,7mlrd. dollardy, ımport 128,9 mlrd. dollardy qurapty. Sonymen birge, Qazaqstan, Belarýs, Re­seı arasyndaǵy tolyqqandy Keden odaǵynyń qurylýy osy memleketter úshin geosaıası jáne ekonomıkalyq tıimdi baǵyt bolyp, bıznes birlikter men turǵyndar úshin sıpaty men merzimi jáne qoljetimdiligi tartymdy bolyp otyrǵanyn ómir kórsetýde. Al, qazirgi Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaq qurýdyń alǵy­shart­tary Keden odaǵynyń damýyna baılanysty qalyptasýda jáne onyń nátıjesinde biryńǵaı keden­dik aýmaq, úshinshi eldermen biryńǵaı saýda rejimi, Keden oda­ǵyna kirgen memleketter arasynda ózara saýdany kedendik resimdeýdiń joıylýy, kedendik baqylaýdy syrtqy shekaraǵa shyǵarý, kedendik tarıf jáne tarıftik emes júıeniń biryńǵaı rettelinýi syndy tıimdi jaǵy sheshilýde. Osy negizde Eýrazııalyq ekono­mıkalyq keńistikte áleýmettik-eko­nomıkalyq damýǵa yqpal ete­tin halyqaralyq sharýashylyq baılanystardyń tereńdeýi, elder arasyndaǵy taýar aınalymy men jumys kúshi, kapıtal aǵylymy jáne t.b. jańa sandyq jáne sapa­lyq deńgeıge kóterilmek. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy oǵan enetin mem­leketter arasyndaǵy eko­no­mıkalyq ıntegrasııalyq úde­risterdiń álemdik deńgeıde da­mýyn bildiredi. Sonymen bir­ge, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­tyń qarqyndy damýyna tarıhı jaǵynan alǵanda eýrazııalyq keńistiktegi ózgerister (skıfter, ǵundar, hazar, mońǵoldar, slavıan) keńestik kommýna bılik­terimen birde birigip, birde tara­ǵanyna qaramastan, álemdik sharýashylyq júıesinde orny birshama saqtaldy. Eýrazııalyq keńistiktegi elder óziniń tabıǵı-geografııalyq, demo­­­grafııalyq jáne ekonomıka­lyq sharttary boıynsha, onyń ishin­de baı resýrstyq jáne ekono­mı­ka­lyq qýatymen osy aımaqty damy­typ qana qoımaı, álemdik ekono­mıka ilgerileýiniń basty faktory bola alady. Túrik jáne slavıan elderimen birge osy ke­ńis­tik­ti mekendegen basqa da kóp­te­gen eýropalyq jáne azııalyq etnos­tardyń baı tájirıbesin óz boıyna jınaǵan jáne sol arqyly álemdik órkenıettiń damýyna yqpal etken eýrazııalyq mádenıet ornyqty. Sonymen birge, Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaqtaǵy memleket­ter álemdik ónerkásip óniminiń 10%-yn óndirip, óz qýattaryn biri­k­tirgen jaǵdaıda 10-15 makro­tehnologııalyq, onyń ishinde álemge áıgili 55 ónim túrlerin, kosmostyq, avıasııalyq, ıadrolyq, mashına jasaý, keme qurylysy men bıo-nanotehnologııa jáne t.b. óndirýi yqtımal. Osyndaı ekonomıkalyq yqpaldasý jaǵdaıynda Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaq elderindegi resýrstar jıyn­tyǵy men demografııalyq áleýeti keńistiktegi ornyqty ekonomıkalyq ósimniń negizi bolyp, halyqtyń turmys deńgeıin turaqty damytýǵa múmkindik týdyrady. Balqııa ShOMShEKOVA, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent. TALDYQORǴAN.