Jahandyq qarjy daǵdarysynyń bastalǵanyna alty jyl ótse de álemniń kóptegen bólikterinde onyń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik zardaptary áli de sezilýde. Shyndyǵynda da, AQSh-ta «ıpotekalyq daǵdarys» retinde bastalǵan qubylystyń zardaptaryn jumsartý úshin kóptegen jumystar atqaryldy: jahandyq bank júıesi turaqtandyryldy, Eýropa valıýta odaǵy quldyraýyna jol berilgen joq jáne sońǵy boljamdar álemniń kóptegen elderinde senimdi ósimge qaıta oralýdyń oryn alyp jatqandyǵyn bildirýde. Degenmen, daǵdarys ákelgen qıyndyqtardy jete baǵalamaýǵa da bolmaıdy. Kóptegen ónerkásiptik memleketterde úkimettik boryshtar qaýipti kórsetkishterge jetti, mıllıondaǵan adamdar, ásirese, jas urpaq jumystarynan aıyryldy. Jetekshi ortalyq bankterdiń kommersııalyq nesıeleýdi yntalandyrý jáne ekonomıkany ósirý maqsatyndaǵy belsendi ıntervensııalary damýshy elderde qasaqana bolmasa da, aıtarlyqtaı eleýli problemalar týyndatty.
Osy oraıda bir qýanarlyǵy, Astana ekonomıkalyq forýmynyń shaqyrýy boıynsha álemdik jetekshi sarapshylar jalpylaı qamtıtyn daǵdarysqa qarsy jospar ázirleýde. Onda ótkenniń sabaqtary eskerilip, neǵurlym turaqty jáne ádil ósim úshin negiz qalanatyn bolady. Mundaǵy nusqaýlardyń dál ortasynda halyqaralyq ınstıtýttardy, eń aldymen, HVQ men Dúnıejúzilik bankti reformalaýǵa degen úndeýler tur. Bul – shynymen de aıqyn másele. Azyq-túliktiń, ındýstrııalar men rynoktardyń jahandanýynyń jedel alǵa basý aıasynda solarǵa sáıkes quqyqtyq jáne rettegish sharalardy ázirlep, júzege asyrýǵa qabiletti tıimdi de jahandyq basqarý ınstıtýttary júıesiniń aıtarlyqtaı dárejede mesheýlep qalýy baıqalýda. Damýshy memleketter halyqaralyq ınstıtýttar men tuǵyrnamalarda tıisti deńgeıde kórinis tappaıynsha, olar is-qımyldar úshin qajet bolatyn jetkilikti ókilettilikterge qol jetkize almaıdy. Sonymen birge, Daǵdarysqa qarsy jospar avtorlary jahandyq saýdany keńeıtýdiń, birinshi kezekte DSU kelissózderindegi Doha raýndynyń daýly máselelerin sheshý jolymen keńeıtýdiń mańyzdylyǵyn attap kórsetip, AQSh-ty, Qytaı men Eýropany qaýipti jahandyq tepe-teńsizdiktermen kúreste sharalar qabyldaýǵa belsendi túrde shaqyrady.
Sonymen birge, bul salada jedel progress bolady dep úmittený asyǵystyqqa jatar edi. Qalyptasqan múddeler men jahandyq basqarý reformasynyń kúrdeliligi edáýir ýaqyttar jumsaýdy qajet etedi. Al «buıyrǵanyn kórermiz» sııaqty halyqaralyq deńgeıdegi progreske ǵana baǵdar ustanatyn artyn kútý qaǵıdaty ánsheıin ýaqytty bosqa shyǵyndaý bolyp tabylmaq.
Sondyqtan, máselen, klımattyń ózgerýi sııaqty jahandyq sıpattaǵy sheshýshi syn-qaterlerge ár el óz kúsh-jigerimen qarsy turý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaǵany oryndy bolmaq. Kez kelgen «Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik jospar» halyqaralyq deńgeıdegi bastamalardyń júıeli jıyntyǵy men ulttyq deńgeıdegi tıimdi basqarý arasynda salamatty tepe-teńdik ornaǵan jaǵdaıda ǵana óz jemisin beredi.
Bir urpaq ómiri sheńberinde óz ekonomıkalaryn keń aýqymdy jańǵyrtýǵa qol jetkizgen elderdiń, meıli ol Kanada, Avstralııa, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa nemese Izraıl bolsyn, «tabystarynyń tarıhyn» muqııat oqyp, zerttegen adam onyń tabysty qaıtalaý úshin paıdaly resepter jıyntyǵyn anyqtaı bilýge qabiletti. Olardyń kóbin Qazaqstan sııaqty elde de op-ońaı qoldanýǵa bolady.
Eń aldymen, paıdaly qazbalar qory baı elder zertteý men damý salasyna memlekettik jáne jeke ınvestısııalardy tartý negizinde ekonomıkany ártaraptandyrý jáne jańǵyrtý arqyly tabıǵı resýrstarǵa degen táýeldilikti qysqartýy kerek. Shaǵyn jáne orta kásiporyndardyń ósýi jáne eksportqa shyǵýy úshin jaǵdaılar jasaǵan jón. Qajet degen jerdiń bárinde kommersııalyq bankterdiń balanstyq vedomstvolaryn tazartyp, salamatty nesıelik belsendilikti qamtamasyz etý úshin tıimdi ınstıtýttyq qarjy ınfraqurylymyn qalyptastyrý qajet. Sondaı-aq, halyqtyń álemdegi qazirgi ósimi yrǵaqty ósip kele jatqan suranysty qamtamasyz etetin aýyl sharýashylyǵy sııaqty strategııalyq mańyzdy salalarǵa baǵdar ustana otyryp, memleket pen jekemenshiktiń birlesken is-qımyldarynyń josparyn ázirleýdiń de mańyzy zor. Sýdy qosa alǵanda, energııa men resýrstardyń barlyq túrleriniń shyǵyndaryn qysqartý qajet, onyń ózi ekonomıkada aýqymdy qarjyny únemdeýge, aqshany úı sharýashylyǵy úshin saqtap qalýǵa jáne klımattyń ózgerý táýekelin jáne basqa da kókeıkesti tabıǵı kataklızmderdi tómendetýge úles qosýǵa jaǵdaı jasaıdy. Onyń syrtynda bilim berýge jáne biliktilikti arttyrýǵa ınvestısııalar salý jahandyq bilim ekonomıkasyn damytý úshin neǵurlym qundy resýrs bolyp tabylady.
Aqyr sońynda, biz burynǵy jáne qazirgi daǵdarystardan turaqty ósý men ornyqty damý úshin memleket pen onyń ınstıtýttary tarapynan tıimdi basqarýdyń meılinshe mańyzdy ekendigi týraly paıdaly sabaq alamyz. Zań ústemdik qurǵan jerde ınvestorlar uzaq merzimdi kapıtal sııaqty shekteýli, sondyqtan da qundy resýrstar salýǵa, sonymen birge zııatkerlik menshikterimen bólisýge daıyn bolady. Talantty adamdar start-aptardy ınvestısııalaý tıimdi dep tapsa, jergilikti kásipkerler óz kompanııalaryn damytýǵa múddeli bolmaq. Sybaılas jemqorlyqpen jáne paraqorlyqpen únemi kúres júrip jatqan jerde iskerlik ahýal da órkendeı túsetin bolady. Elde salyq salý júıesi men zeınetaqymen qamtamasyz etýdiń senimdi, tıimdi jáne móldir júıesi qalyptasqan jaǵdaıda bılik ýnıversıtetter, mektepter, qazirgi zamanǵy ınfraqurylym sııaqty qoǵamdyq ıgilikterge ınvestısııalar salýǵa qajetti qarjylarǵa qol jetkizse, jergilikti kapıtal rynogy jeke sektordy damytýdy resýrstarmen qamtamasyz ete otyryp, damýǵa jol ashady.
Men úshin myna tómendegiler bizdiń ýaqyttyń sheshýshi syn-qaterleri bolyp tabylady. Olar: buljymas jahandanýdyń únemi jedel týyndap otyratyn syn-qaterleriniń tıimdi aldyn alýǵa jaǵdaı jasaıtyn kópjaqty jáne halyqaralyq kózqarastar turǵysynda toqtaýsyz jumys isteý jáne sonymen birge, tek órkendegen elder men tabysty ulttardyń ǵana múmkindikter men saıası kúshke ıe bola alatynyn, osylaısha jahandyq basqarý qurylymyn jetildirýge, sol arqyly jańa jáne úzdik álem qurýǵa óz úlesin qosa alatyndyǵyn túsiný.
Tomas MIROV,
Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankiniń burynǵy prezıdenti.