Qazaq sportqa, onyń ishinde jekpe-jek túrlerine ıkemdi halyq. Ásirese kúres dese ishken asymyzdy jerge qoıatynymyz jasyryn emes. Abaı oblysynyń Úrjar aýdanyna qarasty Qarabulaq aýylynda balýandyq ónerdi serik etken jastar kóp. Ereksheligi sol, aıdyndy Alakóldiń mańynda ornalasqan bul aýylda zamanaýı sport ınfraqurylymy joq bolǵanymen buqaralyq sporttaǵy kórsetkishteri kóz qýantarlyqtaı.
Jaýyngerlik rýh daryǵan ólke
Qarabulaq – Qytaı elimen shekaralas qıyrda jatqan eldi meken. Baǵzy zamanda bul ólkeni elimizdiń dańqty qolbasshysy Qarakereı Qabanbaı jaılap, jaýdyń kóleńkesi de túspegen desedi. Sodan bolsa kerek, jaýyngerlik rýh keıingi urpaqtyń boıyna da daryp, qanmen berilgen qasıet salamatty ómir saltynan kórinis taýyp otyr.
Álbette, árbir jetistik belgili bir tulǵalardyń esimimen baılanysty. Bul oraıda atalǵan aýylda jas urpaqty jaman ádetke jolatpaı, kúrestiń álippesine baýlýda Aıt Qorǵanbaevtyń orny bólek. Bilikti mamannyń áke-sheshesi 1963 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasynan Qazaqstanǵa ótip, qoldarynda Keńes Odaǵynyń tólqujaty bolǵandyqtan Qorǵas beketinen olardy birneshe otbasymen birge Qyzylorda oblysynyń Bozkól keńsharyna jiberedi. Ol jerde 5-6 aı turǵannan keıin ákesi týǵan jeri Maqanshy aýylyna kóshýdi uıǵarady. Sol jyly ol Sáken Seıfýllın atyndaǵy mektepke bardy.
«Eńbekke 7-8 synyptan bastap erte aralastym. Ákem Maqabaı Maqanshyǵa kelip ornalasqannan keıin jyl ótken soń ómirden ozdy. Jazǵy demalysta aýyldaǵy balalarmen Mıchýrın atyndaǵy jemis-jıdek ósiretin keńsharda jumys istep, ýaqytty kóńildi ári paıdaly ótkizetinbiz», dep eske aldy sol kezdi kúres maıtalmany.
Aıt Qorǵanbaev sportqa 8-synyptan bastap den qoıa bastapty. Sol kezde Maqanshy men Úrjar óńirinde Rysbek Berikbolovtyń dańqy asqaqtap turǵan. Erkin kúresten Qazaqstan men odaq kólemindegi jarystarda tuǵyrdan túspeı júrgen balýandy jastardyń kóbi úlgi tutyp, chempıon bolýǵa tyrysatyn. Osy mamannyń qoldaýymen Aıt aǵamyz da alǵash ret kúres mektebiniń tabaldyryǵyn attap, balýandyq ónerdiń qyr-syryna qanyǵa bastasa kerek.
«Minezi aqkóńil aǵamyz túrli ádis-aılany balalarǵa ońaı túsindirip, jattyǵýlardy birge oryndaıtyn. Jattyǵatyn sport zalymyz tastan soǵylǵan burynǵy elektr stansasynyń orny edi. Tas edenge saban men qamysty jaıyp, onyń ústine matras tósep, betin matamen jabatynbyz. Balalar qoldan jasalǵan kilemdi kezekpen jýyp, taza ustap júrdik. Sol kezde osy zalda Turlan Safınov, Orynjan Nuǵymanov, Rıfhat Kereıev, Bolat Áldebaev, Taıyr Zakırov syndy azamattar daıyndalyp, oblystyq dodalarda qarsylas shydatpaı Maqanshy kúres mektebiniń dańqyn asqaqtatyp júrdi. Biz solarǵa qarap eliktep óstik», dedi ol.
Balýannan – bapkerlikke
Jeke sporttyq mansabynda alǵashqy jarysy Úrjar aýylynda ótip, R.Berikbolovtyń demeýimen sol saıysta 1-shi oryn alǵannan keıin bapkerdiń «áleýetiń zor, senen myqty sportshy shyǵady», degen sózi qanat bitirip, qarqyndy eseleýge jiger bergen-di.
«Aýdandyq qurama sapynda Semeıde oqýshylar arasyndaǵy oblystyq spartakıadada jeńiske jettim. 1970 jyly mektepti támamdap, Almatydaǵy dene shynyqtyrý ınstıtýtyna oqýǵa tapsyrý úshin baǵymdy synap kórdim. О́kinishke qaraı, oqý ornyna qabyldanbaı, sol jyly Maqanshydaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy mektepte dene shynyqtyrý pániniń muǵalimi bolyp, eńbek jolymdy bastadym. Alaıda kóp uzamaı ásker qataryna shaqyrylyp, Qıyr shyǵystaǵy Tynyq muhıty flotyna qarasty súńgýir kemeler dıvızııasynyń quramynda Otan aldyndaǵy boryshymdy ótedim. Kúnniń kózin 2-3 aıdaı kórmegen kezimiz boldy», dep eske alady jastyq shaǵyn Aıt Qorǵanbaev.
Qarýly kúshter sapynan aýylǵa oralǵan boıda ol Maqanshy mektep-ınternatynda dene tárbıesi páni muǵalimimen qatar aýdandyq sport mektebinde erkin kúresten jattyqtyrýshy retinde jumysqa kirisken. Osy jyldary mektepti basqarǵan Saparbek Ońǵarbaevtyń ustaz retinde qalyptasýyna kóp kómegi tıedi. Bul kezeńde aýdandyq sport mektebinde birge eńbek etken Rıfhat Kereıev, Tasbolat Jamanov, Ashat Temirjanov jáne Tóleýbek Shákenov Maqanshy óńirinde kúres ónerin damytýǵa kóp úles qosty. Olar respýblıkalyq ári halyqaralyq deńgeıde elimizdiń abyroıyn laıyqty qorǵaǵan sportshylardy tárbıelep, daıyndaýǵa kúsh-qaırattaryn jumsady. Rysbek Berikbolov negizin qalaǵan kúres mektebin qalyptastyrdy.
«Sol jyldary ózim de erkin kúres, sambo jáne qazaq kúresinen oblystyq, respýblıkalyq saıystarǵa qatysyp, júldeger atandym. Rysbek aǵanyń «senen úlken sportshy shyǵady» degen armanyn oryndaı almadym. Ol ómirden erte ketti. Áskerde úsh jyldaı bolyp, sporttan qol úzip qaldym», dedi A.Qorǵanbaev.
Qarymdy balýandardy tárbıeledi
Áıtse de sport mektebinde bapkerlikti qolǵa alǵan boıda Aıt Maqabaıuly respýblıkalyq deńgeıde biraz belesti baǵyndyrǵan shákirtterdi daıarlady. Olar – Aqan Ankejanov, Ardaq Qorǵanbaev, Juman Bakıev, Erlan Sydyqov jáne Nurlan Ábseıitov. Barlyǵy birdeı álemde top jarmasa da sport arqyly erinbeı eńbek etýdiń joldaryn taýyp, túrli salada tabysty qyzmet etip júr. Eń bastysy, jaman ádetke jolaǵan joq deıdi boz kilem sheberi. Mundaıda sport pen eńbek egiz uǵym dep beker aıtylmasa kerek.
Egemendiktiń eleń-alań shaǵynda A.Qorǵanbaev Qarabulaq aýylyna kóship, aýyl jastarymen jumys istep, kúres mektebiniń ashylýyna kúsh salǵanyn aıta ketken oryndy. Bul kezde aýdandyq sport mektepteri jabylýdyń az-aq aldynda turǵan. Soǵan qaramastan aýyl azamattarymen aqyldasyp, ata-analar komıteti arqyly Qarabulaqta qańyrap bos turǵan ǵımaratty sport zalǵa aınaldyrdy. Ata-analardyń qarajaty esebinen jóndeý jumystary júrgizildi.
Dáýlettiń márttigi
Sol ýaqytta Parlament Májilisiniń depýtaty bolǵan dańqty balýan Dáýlet Turlyhanov grek-rım kúresinen ulttyq qurama komandanyń oqý-jattyǵý jıynyn Alakólde ótkizip, áıgili sportshylarmen kezdesýdi Qarabulaqta uıymdastyrýǵa muryndyq boldy. Olardyń qatarynda Iýrıı Melnıchenko, Baqtııar Baıseıitov syndy Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynyń jeńimpazdary boldy. Dál osy jyly Dáýlet Bolatuly aýyldaǵy kúres mektebine jańa bozkilemdi syıǵa tartty. Bul da óz kezeginde aýyldaǵy buqaralyq sporttyń damýyna septigin tıgizdi.
«90-shy jyldary elimizde qıyn kezeń bolǵany belgili. Balalardy jarysqa aparýǵa qarajat tabý qıynǵa soǵatyn. Aýyl turǵyndary 100-200 teńgeden aqsha jınap, balalardy jarysqa jiberetin. Qarabulaqtan 10 shaqyrym jerdegi Jarbulaq aýylynda ótetin saıystardan keıde kómirge baratyn traktordyń tirkemesine otyryp, keıde jaıaý qaıtqan kezderimiz bolǵan. Osyndaı eńbek arqyly aýyldaǵy «Dáýlet» kúres mektebiniń oqýshylary aýdandyq, oblystyq jáne respýblıkalyq dodalarda oq boıy ozyp júrdi.
«Kenje ulyma Dáýlet Turlyhanovtaı myqty balýan bolsyn degen nıetpen Dáýlet esimin berdik. Qazir ol dzıýdo jáne qazaq kúresinen birneshe respýblıkalyq jarysta júldeger atanyp, halyqaralyq saıystarda baǵyn synap júr. Dzıýdo, qazaq jáne sambo kúresinen sport sheberi. Sol sekildi aǵaıyndy Dýlat jáne Saıat Shámshıev, Nurlan Dáldirbaev, Erjan Qulseıitov, Jaqsylyq pen Jandos Tursynǵalıev, Eldos Turabaev, Shalqar Tursynqanov, Rınat Baıanbaev, Qurmanǵazy Dıqanbaev, Erkebulan Alpysbaev jáne Ádilet Rambaev syndy shákirtterim jaqsy nátıjeler kórsete bildi. Qazir bul azamattar sportta, kásipkerlikte jáne taǵy da basqa salalarda tabysty eńbek etip, jastarǵa salamatty ómir saltyn nasıhattap keledi.
Al Saıat Shámshıev esimdi oqýshymnyń qazaq kúresinen álem chempıony atanýy úkili úmitti aqtaǵannyń aıqyn dáleli dep bilemin. Ol jastaıynan alǵyr, namysshyl bolyp ósti. Almatydaǵy Qajymuqan Muńaıtpasuly atyndaǵy sport-ınternatyna túsip, tájirıbeli aǵa jattyqtyrýshylardyń qoldaýymen álemdik arenada aıtarlyqtaı jetistikterge jetti. «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnırlerinde de jaqsy qyrynan tanyldy», dedi A.Qorǵanbaev.
«Dáýlet» kúres mektebi qazir de jumys istep tur. Aldyńǵy aǵa býynnyń izgi jolyn jalǵap, jas urpaqty salamatty ómir saltyna búginde jas jattyqtyrýshy Jandos Tursynǵalıev baptap keledi. Aýdan ortalyqtary men oblys ortalyqtaryndaǵy syqyldy záýlim sport kesheni bolmasa da qarabulaqtyq órenderdiń jetistigi jetkilikti.
Qyzyǵy sol, jekpe-jek túrlerinen bólek Qarabulaq aýylynyń jastary sporttyń barlyq túrinen aýdandyq spartakıadalarda tuǵyrdyń bıiginen kórinip-aq júr. Onyń ishinde ulttyq at sporty túrlerin, qazaq kúresin, voleıbol, fýtbol syndy komandalyq oıyndardy da aıtýǵa bolady. Soǵan qaramastan aýylda zamanaýı sporttyq ınfraqurylym atymen joq. Talaı tolaǵaı azamattyń qalyptasýyna úles qosqan sport ardageriniń osy bir olqylyqtyń orny tolsa eken tilegi bar. Taǵy bir aıta keterligi, respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi sańlaqtardy daıyndap shyqqanyna qaramastan Aıt Qorǵanbaevqa osy kúnge deıin Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy ataǵy berilmepti. Bul da óńirdegi sport salasy mamandaryna syn. Sonymen qatar kánigi maman aýyldaǵy jattyqtyrýshylardyń jalaqysyn kóterý qajet dep sanaıdy. О́ıtkeni mardymsyz jalaqyǵa jas mamandardy ustap turý qıynǵa soǵady.
Abaı oblysy,
Úrjar aýdany