Azııa men Eýropany baılanystyratyn altyn kópir – Qazaqstannyń logıstıkalyq áleýeti áý bastan joǵary. Alaıda sony tolyq paıdalana almaı otyrǵan jaıymyz bar. Endi, mine, álemde qalyptasqan geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty sol bir tamasha múmkindiktiń ıgiligin kóretin sát týyp tur. Daǵdarystyń bir aty – múmkindik degen, osy.
Toǵyz joldyń torabynda ornalasqan Qazaqstannyń logıstıkalyq áleýeti týraly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta jıi aıtyp júr. Alysqa barmaı-aq, jýyrda ǵana Astanada ótken «Ortalyq Azııa – Reseı» sammıtinde sóılegen sózin mysalǵa alýǵa bolady.
– Geografııalyq turǵydan tıimdi ornalasqan Ortalyq Azııa iri álemdik naryqtardy baılanystyryp otyr. Sondyqtan qazirgi kezde kúsh-jigerimizdi qoldanystaǵy jáne perspektıvaly kólik-tranzıttik baǵdarlardy damytýǵa jumyldyrý mańyzdy. Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýynsha, Ortalyq Azııadaǵy kólik kommýnıkasııalaryn damytý barlyq eldiń ishki jalpy óniminiń 15 paıyzǵa ósýin qamtamasyz ete alady. Dástúrli logıstıkalyq tizbek úzilgen jaǵdaıda aımaqtaǵy elder kólik-tranzıt áleýetin tolyqqandy paıdalanýy qajet. Ol úshin ınfraqurylymdy jańǵyrtý, ákimshilik rásimderdi jeńildetý, tranzıt úshin qolaıly orta qalyptastyrý, ıntegrasııalanǵan logıstıkalyq sıfrlyq sheshimderdi engizý mańyzdy, – degen bolatyn Qasym-Jomart Toqaev.
Ásirese Qazaqstan Prezıdenti qazir «orta dáliz» atanǵan Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty jańasha serpinmen damyp jatqanyn tilge tıek etti.
– Áleýeti mol sanalatyn «Soltústik-Ońtústik» dálizin odan ári damytýǵa erekshe nazar aýdarý qajet bolýy múmkin. Shyǵys Azııadan Parsy shyǵanaǵy elderine eń qysqa joldy ashatyn Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temirjolynyń áleýetin barynsha paıdalanýǵa bolady. Sondyqtan men reseılik seriktesterdiń osy baǵytty belsendi paıdalanýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn quptaǵym keledi. Bizdiń kólik magıstraldarymyzdan ózara paıda alý úshin ınfraqurylymdy jańǵyrtý jáne tranzıttik dálizderdiń ótkizý qabiletin arttyrý máselelerin ortaq kúsh-jigermen sheshý qajet. Áriptesterdi birlesken ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa shaqyramyz, – dedi Memleket basshysy.
Rasynda da, álemdegi geosaıası jaǵdaı shıelenise túskeli beri Prezıdent atap ótken Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyna degen suranys ósti. «Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty» halyqaralyq qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Gaıdar Ábdikerimovtiń málimetinshe, atalǵan baǵyt boıynsha júk tasymaldaý úsh ese ulǵaıǵan. Onyń ústine el prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasyn tranzıttik-logıstıkalyq korporasııa etip qaıta qurýdy tapsyrǵan bolatyn. Ol úshin Kaspııde birneshe aýqymdy ınvestısııalyq jobany júzege asyrý qajet. Túptep kelgende, osynyń bári Qazaqstannyń logıstıkalyq áleýetin jańa deńgeıge shyǵarmaq.
Ekonomıst Talǵat Demesinovtiń pikirinshe, Prezıdent belgilegen «Qazaqstan temir jolynyń» strategııalyq paıymy Kaspıı óńirimen tikeleı jáne tyǵyz baılanysty. О́ıtkeni Eýropa men Azııa elderi saýdasynyń ornyqty kólemi, teńiz tasymaldarynyń turaqsyzdyǵy jáne temir jol tasymaldaryna degen suranys Qazaqstan arqyly ótetin kólik dálizderiniń tranzıttik áleýetin arttyrdy.
– Geosaıası jaǵdaıdyń ózgerýi, dástúrli kólik-logıstıkalyq tizbekterdiń úzilýi balamaly tranzıttik marshrýttardy damytý jáne otandyq ónimniń qaýipsiz ári úzdiksiz eksportyn qamtamasyz etý qajettiligin týyndatty. Tranzıttik tasymaldardyń ósý qarqynyn saqtap, eksporttyq áleýetti iske asyrý úshin quzyretteriniń tolyq spektri bar transulttyq aýqymdaǵy logıstıkalyq korporasııany qalyptastyrý qajettiligi pisip-jetildi. Transformasııanyń negizgi ıdeıasy – kompanııanyń bıznes-modelin ózgertý. Onda barlyq logıstıkalyq fýnksııa shoǵyrlandyrylady ári kúsheıtiledi. Sonymen qatar úzdiksiz ári qaýipsiz temirjol qyzmetterin usynýǵa mán beriledi. Tranzıttik baǵyt ulttyq kompanııa úshin mańyzdy bolmaq, – deıdi T.Demesinov.
Máselen, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha «Qazaqstan temir joly» keıingi joldary turaqty ósim kórsetip otyr. 2021 jyly atalǵan baǵyt boıynsha temir jol konteınerlik tranzıti 81,5 paıyzǵa ulǵaıǵan. 2022 jyldyń 8 aıynda kórsetkish bir jyl burynǵy deńgeımen salystyrǵanda 3 paıyzǵa ósken. О́ıtkeni qazir sanksııa yqpalda turǵan barlyq júk aǵyny dál osy baǵytqa aýysqan. Gaıdar Ábdikerimovtiń dereginshe, ótken jylmen salystyrǵanda Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń tasymaldaý kólemi 2,7 ese ósip, 970 myń tonnadan asqan. Salystyrar bolsaq, byltyr bul baǵyt boıynsha 580 myń tonna júk tasymaldanǵan.
– О́zgermeli logıstıka jaǵdaıynda Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty úlken suranysqa ıe. Sondaı-aq bul Grýzııa, Túrkııa porttary baǵytynda jáne odan ári eýropalyq naryqtarǵa konteınerlik tasymaldardyń ósý núkteleriniń biri bolyp sanalady. Marshrýtta tranzıttik jáne eksporttyq qatynastardaǵy konteınerlik tasymaldarǵa jyldamdyq, qaýipsizdik jáne básekege qabiletti stavkalar qamtamasyz etiledi. Baǵyt qarqyndy damyp keledi jáne 2022 jyldyń 8 aıynda tasymaldardyń barlyq túri boıynsha konteınerlerdiń jalpy ósýi 32 paıyzdy qurady. Marshrýtty temir jol kóligin paıdalanatyn qazaqstandyq eksporttaýshylar paıdalanady. Olar – qara jáne tústi metaldar, hımııalyq zattar, munaı ónimderin óndirýshiler. 2022 jyldyń 8 aıynda baǵyt boıynsha eksporttyq tasymaldar 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 9 ese ósti, – deıdi G.Ábdikerimov.
Osy kóktemde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha seriktes elder úkimettik deńgeıinde marshrýtty damytý boıynsha birlesken kásiporyn qurý múmkindigin talqylaǵany esimizde. Birlesken kásiporyn ótpeli tarıf qurý jáne júkterdi deklarasııalaý máselelerin sheshýge, sondaı-aq biryńǵaı IT-quraldardy qoldanýǵa jáne marshrýtta tranzıttik júkterdi shoǵyrlandyrýǵa múmkindik bermek. G.Ábdikerimovtiń aıtýynsha, birlesken kásiporyn qurý jobasy ázirlenip jatyr, qatysýshy taraptarmen kelisilýde. Endi ózara árekettesý formaty anyqtalady. Eń aldymen, konseptýaldy túrde taraptardyń kelisimine qol jetkizý mańyzdy. Munyń bári tolyq sheshilmeıinshe, bul másele talqylaýǵa shyǵarylmaıdy.
Osy aıdyń basynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Almaz Ydyrysov Aqtaý portynda konteınerlik hab salý jobasy 2025 jylǵa deıin iske asyrylatynyn habarlady. Jobanyń quny – 13,7 mlrd teńge, qurylys bıýdjetten tys qarajat esebinen salynbaq. Qytaıdan Eýropaǵa keletin tranzıttik júkterdiń bir bóligin Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyna qaıta baǵdarlaý jáne Túrikmenbashy – Aqtaý – Qytaı konteınerlik jelisin damytý kózdelip otyr. Jobany iske asyrý nátıjesinde, 2025 jylǵa qaraı konteıner aǵynyn 40 myń jıyrma fýnttyq ekvıvalentten 133 myń jıyrma fýnttyq ekvıvalentke deıin óspek.
Elimizdiń basqa óńirlerinde de ınfraqurylymdy kúsheıtý qajet. Búginde Darbaza – Maqtaaral jańa temirjol jelisin salý jáne Dostyq – Moıynty ýchaskesin, Qytaı – Eýropa tranzıttik dáliziniń bir bóligin jańǵyrtý jobasy pysyqtalýda. Prezıdent málimdegen balamaly eksporttyq baǵyttardyń qýatyn arttyrý maqsaty jańa termınaldyq jáne kólik qýattaryn salý sııaqty mindetterdi de qamtıdy. Sondaı-aq Qazaqstan jeke parom flotyn salýdy josparlap otyr. Jańa port qýatymen birge 10 keme qurylysy qolǵa alynbaq. Bul Kaspıı teńizindegi Qazaqstannyń eksporttyq áleýetin ulǵaıtpaq. Qazaqstannyń Kaspııdegi jumys istep turǵan saýda flotyna tórt qurǵaq júk kiredi. Sondyqtan negizgi tasymaldardy ázerbaıjandyq operator ASCO júzege asyrady. Onda 54 keme, onyń ishinde 20 tanker, 18 parom jáne 15 ámbebap qurǵaq júk kemesi bar. Búginde teńiz kóligi salasy erekshe ózektilikke ıe. Sondyqtan jobalardy iske asyrý teńiz porttary men flottyń áleýetin tolyq ashýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstannyń temirjol kóligi jáne ınfraqurylym operatory PTC Holding kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Tımýr Qarabaevtyń pikirinshe, konteınerlik jáne mýltımodaldyq tasymaldardy damytý eldiń kólik salasyn damytýdyń negizgi trendine aınalýǵa tıis.
– Qazirgi ýaqytta búkil álemde konteınerlik tasymaldaý jetkizýdiń eń tanymal jáne senimdi túri bolyp sanalady. Onyń halyqaralyq tasymaldaý naryǵyndaǵy úlesi 90 paıyzǵa jetedi. Qazaqstanda konteınerlik tasymaldaý kólemi jyl saıyn artyp keledi. Mysaly, ótken jyly bul kórsetkish 22 paıyzǵa ósti. Alaıda 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha el ishindegi konteınerlik jetkizilimderdiń nemese eksporttyń úlesi 5,4 paıyzdan aspady. Mamandardyń pikirinshe, konteınerlik jáne mýltımodaldy tasymaldardy damytý qazaqstandyq kásiporyndardyń damýyna úlken serpin beredi. Biraq salanyń damýyn tejeıtin faktorlar bar. Bul tarıf máselesi. Qazaqstanda konteınerde bir tonna júkti tasymaldaý quny basqa elderge qaraǵanda 2,5-3 ese joǵary, – degen bolatyn Tımýr Qarabaev Almatyda ótken besinshi NEW SILK WAY halyqaralyq kóliktik-logıstıkalyq bıznes-forýmynda.
Onyń aıtýynsha, mýltımodaldy jáne konteınerlik tasymaldardy damytý úshin birqatar shara qabyldaý qajet jáne eń qajetti qadam júkterdi jetkizýdiń osy túrine tarıfterdi tómendetý bolyp sanalady.
– Jaqyn kórshilerimizdiń tájirıbesi kórsetkendeı, konteınerlik tasymaldarǵa jeńildikter berý, ıaǵnı tarıfterge degen aqylǵa qonymdy kózqaras júk tasymaly kóleminiń kúrt ósýine múmkindik berdi. Eger biz ındýstrııalandyrý jolymen júrip, qazaqstandyq óndirýshiler men eksporttaýshylardy qoldaý týraly aıtatyn bolsaq, onda kólik salasynyń ókilderi retinde júkterdi jetkizýdiń eń kóp nusqalaryn usyna otyryp, olarǵa kóbirek múmkindik berýimiz kerek. Búgingi tańda bizge qajet birinshi nárse – ámbebap parkke qatysty konteınerdi tasymaldaýdyń ádil tarıfin belgileý. Qazirgi ýaqytta bir tonna júkti tasymaldaý quny eki jarym ese joǵary jáne bul eń aldymen eksportqa baǵyttalǵan óndirýshiler úshin kedergi bolyp sanalady. Sondyqtan júkterdi konteınerlermen jetkizý tarıfterine 0,7 koeffısıentin qoldana otyryp, tarıfterdi teńestirý kerek. Nazar aýdarý kerek ekinshi nárse – mýltımodaldy tasymaldaýdy damytý. Onda kóliktiń birneshe túrimen tasymaldanatyn júkke tranzıttik tarıfter qoldanylady ári olar áldeqaıda joǵary, – deıdi PTC Holding basshysy.