Ol dúrbeleń ǵumyr keshti

Bul – Serikboldyń 2002 jyly 3 tamyz kúni ózine qamqorshy bolǵan bir janashyr aǵasyna jazǵan hatynyń úzindisi. Elsizdegi qıraǵan obadaı jalǵyzdyq kúı keshken jas jigittiń ishki alasapyrany.

Sóıtip, ol 1996-nyń sońyn óz ǵumy­rynyń sońǵy núktesi etip belgilep qoı­dy. Sol kúnge degen daıyndyǵyn bastap ta ketti. Tipti sol kúnge jetý – oǵan jum­baqqa toly motıvasııalyq jańa trend sııaq­tandy ma eken? Áıteýir, kúl-par­shasy shyqqan nebir jastyq armanda­ryn tistenip otyryp zyndanǵa qaraı ózi-aq laqtyryp jiberdi.

Ne boldy sonsha deısiz be? Poıyz­dan keshigip qalyp, tún ishinde 30 shaqy­rymdaı jerdegi aýylyna jaıaý tart­qan. Qarańǵyda temir joldy boılaı kete bersem, adaspaspyn dep kele jatqanda, artqy jaqtan poıyz kelip qalyp, joldan shyǵa berem degende, aıaǵy taıyp ketip, bıiktigi 3 metrlik kópirden qulap ketken. Sol joly Serikboldy kópir astyndaǵy qara sý óziniń qarasha aıyndaǵy muz­daı alaqanymen qaǵyp alǵan-dy. Qaǵyp aldy da, qara túnde ózi de tońyp jatqan álgi qara sý Serikboldyń dene qyzýyn jandármen ózine juta bastady. «Ma­ǵan-maǵan!» dep jylýlyqqa talasqan sol sýdyń mıllıardtaǵan tamshylary ne degen ótkir edi. Sansyz ıne buǵan jabyla ketkendeı edi. Onyń boıyndaǵy jylý­dyń sońǵy kletkalarynyń jań­ǵyz tamyzyq­taı ǵana kúshi qalǵan kezde áldekimniń «Áı, bala, tirimisiń?» degen ­daýsy dúnıe­ni selt etkizdi. Oqys daýys! Dál ýaqy­tyn­da kelip jetken daýys! Mine, osy daýys jas jigittiń áli de sónip bolma­ǵan túpsanasyn dúr sil­kin­dirip, shoshyndyra es jıǵyzdy. Sýda jatqanyna tórt saǵattaı ýaqyt ótipti. Álgi qoıshy aǵaı baǵyp júrgen qoıyn tastaı salyp, muny súırelep jaǵalaýǵa shyǵardy. Tirshiliktiń jaǵalaýyna. Serik­bol sol túngi qara po­ıyz ben qara sýdyń orta­syndaǵy ózin budan keıingi toǵyz jyl ǵumyrynda bir sátte esinen shyǵarǵan emes.

Ras, bel ketti! Jıyrma altyǵa endi ǵana kelgen qylshyldap turǵan jigit­tik shaq úshin bul óte aýyr soqqy edi. Aýyr­­lyǵy sonshalyq, belin omyryp, biraq ózine qol salmaǵan ajalǵa, osy kúı­de myna ómirge tastap ketken ajal­ǵa sol joly da, keıingi jyldary da alǵys aıt­paǵany anyq. Sol 1997-niń bastalýyn kútpeımin degenin eskersek, birjyldyq qana ǵumyr qaldy. Buǵan deıin az-muz bas­tap, biraz jerin jazyp, shaǵyn kitaptyń kólemindeı etip qoıǵan qoljazbasynyń kitap bolyp shyqqanyn kórip keteıin degen armany – eń uly armanyna aınaldy.

1996-nyń kúzi de kelip jetti. Bir kúni Balsulý apasy onyń osy qoljazbasyn Saıyn Nazarbek degen qurylysshy kisige kórsetkenin, ol kisiniń bul qoljazbany kitapsha etip shyǵaryp berýge ýáde bergenin aıtyp keldi. Bul – Serikbol úshin eń ulyq jańalyq edi. Tap osy sóz Serikboldy ómirden ketýge bel baılaǵan sheshiminiń temir shynjyryn úzip jibergendeı boldy. Ol kún sanap kishkene ǵana kitapshasynyń jaryqqa shyǵýyn kútti. Kúnderdiń kúni bolǵanda «Mańǵystaý geografııasy» degen 50-60 bettik qana eńbegi kitap bolyp 1997 jyldyń naýryz aıynda qolyna tıdi. Kitapsha qolyna tıgen boıda, ol óz ómi­riniń qap-qarańǵy buryshynan bir úmit sáýlesi ıneniń kózindeı ǵana jaryq bolyp júrip ótkenin baıqady. Onyń jan dúnıesi sol jaryqqa qaraı jandármen umtyldy. Ol Serikboldyń ómirden ketý týraly sheshimine shyńǵyra qarsylasyp jatty. «Ne qurǵan otaý joq, ne artta qalar urpaq ta joq. Dert dertimen ǵoı, al sonda...men endi osylaısha bul jal­ǵannan jatyp-jatyp kete bermekpin be?» dep jazdy ózine ózi. Álgi kitapsha oǵan óziniń tuńǵysh balasyndaı, onyń byldyrlaǵan tili bardaı, táı-táı basqan qylyǵy bardaı kórine berdi. Mıfologııa áleminiń esigine qaraı qaz-qaz basyp ketip bara jatqandaı boldy sol «sábı». Sosyn ózine ózi taǵy da bylaı dep jazdy: «О́mirimdi osy azappen, qorlyq­pen aıaqtaıtynymdy bildim. О́ıtkeni ózdi­ginen qozǵala almaıtyn adamnyń, iship-jeýi bylaı tursyn, boıdyń basqa da qajettilikterine baqylaý jasaı al­maıtyn adamnyń, qarapaıym ǵana nárse úshin basqaǵa táýeldi bolǵan men sııaqty múgedekterdiń ómiriniń sońǵy sátteri birdeı bolady». Osylaı dep jazýyn jazdy. Biraq tap osylaı jazsa da, «ómiriniń sońǵy sátteriniń birdeı bolǵanyn» qalamady. Sonda sońǵy sát qandaı bolýy kerek?

1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinde ustalyp, 10 kún túrmede otyrǵanda bir milısanyń «qatelestim deı salshy, aınalaıyn» dep jalynǵany esinde. «Jańǵyz shesheń bar eken. Ákeń joq eken. Ylǵı qyzdyń ortasyndaǵy jańǵyz ul ekensiń, stýdent ekensiń» degen edi taǵy da buǵan suraýly júzben qarap. Bul úndemep edi, amaly quryp: «keshirim surady dep jazam, sosyn zyt bul jerden» dep sy­byr­laı zildengeni de esinde. Sonda ǵoı, ol kisi bul balanyń bolashaǵyn oılap tur­dy. Sondaǵy bolashaǵynyń túri osy ma?

Sózden de ótken sóz bolady. Tujy­rym­­nan da ótken tujyrym bolady. Bul jas ǵalym 15 tomdyq mıfologııalyq ulan-ǵaıyr eńbeginde talaı sózdi jazyp, talaı tujyrym jasady. Degenmen onyń 15 kitapqa tatyrlyq eń uly tujyrymy – «ómir súrý kerek!» degen tujyrymy boldy.

Ergizde birikpesteı bolyp, mıftik ǵalamda shashylǵan tarydaı bytyrap jatqan derekter men qısyndar álemi – Serikbol úshin alyp zerthana sııaqty kóringeni anyq. Batyrlar jyry jas adamǵa erlik rýhyn beretin batyldyq «vak­sınasy» ispettes qoı. Serikbol ózi zert­tep otyrǵan keıipkerleriniń taban­daǵan qaısarlyǵyn óz boıynan da tap­ty. Sóıtip, mıftik keıipkerleri onyń qand­y­balaq dostaryna aınaldy. Myna ja­ryq dúnııada óz týystarynan basqa eshkim iz­dep kelmeıtin, eshkim «qaıdasyń?» demeı­tin meńireý bólmesindegi jansyz derlik tirshilikti endi mıfter álemindegi sansyz derlik jura­ǵaty ózderiniń ulaǵatymen buǵan ke­lip, kirip-shyǵyp júrgendeı jaǵdaı ornyqty.

Kitaptan kitap aqtaryp, sol kitap­tar­daǵy qyryq tańbaly Qyrymnyń, on tań­baly Urymnyń jerin kókteı ótti. Mu­ryn jyraý muralarynyń o jaq bu jaǵy tutasyp turǵan derekter kesheni eken. Bul muranyń ishindegi árbir jer-sý attary Serikbol úshin – tek ataý ǵana emes, naǵyz kóne dáýirdiń kórkem keıipkerleri bolyp jolyqty. Taýmen tildestirip, darııa-sýmen dildestirip, saı-salasymen syrlas qylyp, talaı gıpotezalarǵa tıek taýyp berdi olar. Odan shyǵyp, baıaǵy Qorqyt babadan 300 jyl keıin Syr bo­ıynda ǵumyr keshken Baıat degen taıpadan shyqqan, «Qylyshymdy sýarýǵa qudyq qazdym» dep jyrlaıtyn О́girshektiń handyq qurǵan dáýirin barlaı, Nızamı shaıyrdyń jyrlaryna bas qoıdy. Endi birde Iran mıfologııasynda jer júzin qorshap jatatyn ǵalamdyq taý delinetin Táńirlerdiń turaǵy – Garonmanaǵa qaraı bet túzep ketip bara jatty. Jaı ketip bara jatpady, onyń mıftik Qyrymnyń dál Garonmananikindeı «kartasyn» qalpyna keltirýge bolady eken-aý degen oı túzip bara jatty. Bul onyń eýropalyq mıftaný salasynda úndieýropalyq paradıgmanyń astam pıǵylynan paı­da bol­ǵan «ásirearııshyldyq kesel­diń» zardabyn joıýǵa umtylýy edi. B.Gýd­mýnds­son degen ǵalymnyń asstar týraly mıfti Islandııaǵa alyp kelýshilerdi gerýl taıpasy dep esepteıtindigine sil­teme jasaı otyryp, Serikbol osy gerýl­dyqtardyń ejelgi arǵyqazaq taıpasy ekendigine gıpoteza usyndy. Jalpy, neni dáleldegisi kelse de, Serikbol gıpo­te­zasy, ádette, tek birli-ekili mysal­men shektelmeıdi. Tek qana osyny dáleldeý úshin ol «Azııa kórgen» got taıpasy­nyń tarıhyna saparǵa «attanyp» ketti. Sóı­tip, gottar týraly málimetterdi jınaý úshin Strabonǵa (b.z.d. I ǵ.) «jolyǵyp», Plınıımen (I ǵ.) «pikirlesip», Tasıtpen (I-II ǵ.) «sóı­le­sip», Ptolomeıge (II ǵ.) arnaıy bas bu­ryp, «pikir almasyp» qaıtady. Bul «jo­ryǵy» bosqa ketpeı, gerýl, got taı­palarynyń túbin, tilin qazyp ketip, kónetúrkilik-arǵyqazaqtyq negizderdi tapty. Osynyń bárindegi maqsaty – eýro­­sentrıstik tujyrymdardyń mıf­tik-rýhanı basqynshylyq áreketine «otan qor­ǵaý» maqsatyndaǵy «shabýyl» jasaý edi. Sondaı «shabýylyndaǵy» eńbek­teriniń jemisiniń biri – Apollon!          Apol­lon – kúlli álemdik mıftik keıip­ker­lerdiń ishindegi eń juldyzdysy. Al álem bolsa, juldyzǵa talasady. Oǵan ózi ıe bolyp, sol arqyly ózi de jul­dyz bolǵysy keledi. Bul tabıǵı qajet­tilik. Sondaı deńgeıdegi Apollon grek mı­fologııasy arqyly tanylyp, sol grek­terdiń tól týmasy, tól keıipkeri eken­digi daý týdyrmaı kelgen edi. Biraq ol Serikbol Qondybaıǵa deıin solaı bolǵan. Serikbol zertteýlerinen keıin Apollonnyń grek tektiligine degen kú­dik paıda boldy. Osy ǵylymı kúdik ar­qyly Apollonnyń grek tektiligi týraly tujyrymdar qaqyrap synyp ketpese de, ap-aıqyn jiktiń paıda bol­ǵany jaqynda ǵana. Solaı-aq bol­syn! Sonda onyń grektik nemese arǵy­qazaqtyq tegin aıqyndaýdyń ne qajeti bar edi? Tipti Gomerdiń Apol­londy jeti shekti kıfaramen bite qaınas­qandaı etip baıandaýynyń bizdiń sıfr­lanyp ketken kózqarastarymyz ben usta­nymdarymyzǵa ne keler-keteri bar? Onsyz da myna asyǵys zamanda «Apollon bizdiki!» dep bas qatyryp otyramyz ba? Iá, «Tık-Toktanyp» bara jatqan qazirgi sıpatymyz ben jaǵdaılarymyz dál osylaı oılaýy múmkin. Biraq bul – qazaqtyń óte erte kezeńderdegi rýhanı qundylyqtaryn tabý arqyly ulttyq ımıdjimizdi álem aldynda tanytý ádisi ǵoı. Rýhanı alpaýyttardyń aldynda «az halyqpyz» dep júni jyǵylyp otyratyn emes, basqalardy mysy basyp otyrýǵa laıyqty halyq ekendigimizdi tanytý. Tegiń men tegińdegi myqtylyqty bilý – adamdy ishten kóterip turady. Ol bizge sol úshin kerek. Tek Serikbol eńbegi ǵana emes, jalpy arǵy tekti, tarıhty zertteý ǵylymynyń maqsaty da osy. Ol bylaı dep jazdy: «Meniń jaǵdaıymda eki alternatıva kútip turǵan edi: biri – artyńa óz atyńdy qaldyrý, ekinshisi – dala tósindegi bir úıik bolyp, ǵaıyp bolý. Men, árıne, birinshi joldy tańdadym. ...Qazaqqa tańsyq bolǵan taqyryp – mıfologııaǵa túren sala otyryp: a) qazaqqa óziniń ótken murasyn jańa qyrynan qaıta tabystaýdy maqsat tutsam. ...Dástúrdi qalpyna keltirý qazaqtyń rýhanııatynyń damýyna úles qosa alady, jańa ulttyq ıdeıanyń irgetasy bola alady» deıdi. Ahmet Baıtursynuly aıtqan «bizdiń qoǵamnyń syrqaty bir jerinde emes, ol onyń barlyq jerinde» ekendigin Serikbol da sezindi. Ol sony aıtyp otyr.

Jýrnalıst, akademık Baýyrjan Omarovqa 2006 jyly «Aıqyn» gaze­tinde bergen suhbatynda Aqseleý Seıdim­bek «Teńdesi joq talant Serikbol Qondy­baevtyń shyǵarmalarynyń jaryqqa shyǵýyna sebepshi boldym» deı kelip, «Adamnyń mıynda bazalyq dástúrli aqparat bar. Ol álemdik akademııalyq aqparatpen ushtasqanda ǵalamat jańǵy­ryqtar beredi. Serikboldyń qabileti osylaı ashylǵan» dep baǵa bergen edi.

О́ziniń etbettep qana jatyp jazatyn aýyr jaǵdaıy oǵan tipti kedergi bola almady desek pe eken? Olaı aıtsaq, ol óp-ótirik bolyp shyǵady. Kedergi bolǵanda qandaı! Aýrýdyń qara daýylymen sát saıyn arpalysyp jatýdyń ózi – mıdyń qýatyn taýysyp bitpeı me. Jara-jara bop ár jerden oıylyp, kún saıyn oq tıip jatqandaı tesilip, qansha tepsinse de zat almasý prosesi ózinen ózi jańylyp, kúlli denede mıftegi adasyp júrgen keıipkerlerdeı, onsyz da «bir kem dúnıeniń» ózin buryshqa tyqqandaı etti. Qanymen de, janymen de jazdy degen jaǵdaıda boldy. Sonyń bárin ózi jáne jan anasy kórdi. Ekeýlep tózdi. Tózdi deý, aıtýǵa qandaı jep-jeńil. Adam denesinde 630-dan astam irili-usaqty bulshyq et bolady eken. Serikboldyń sol bulshyq etteri jaraly jaýyngerlerdeı bolyp, biraq «jaraly qasqyr jandaı shabady» kúıge kelip, jarty denesi óziniń uly kúresin jalǵanǵa sezdirmesten júrgizip-aq jatty.

Serikboldyń osy janqııarlyq eńbegin baǵalaǵan onyń aınalasynda taǵy da adamdar boldy. Olar da naǵyz otanshylar edi. О́zderi jasaı almaıtyn dúnıeni jasap jatqan buǵan kómekteskenderdiń biri – kásipker Ermuhan Medaǵulov degen jigit. Ol Serikbolǵa dúnıeden ótkenge deıin eńbekaqy retinde aı saıyn 30 myń teńge jiberip turdy. Bul qazirgi aqshamen 400-500 myń teńgedeı edi. Ermuhanǵa eshkim mundaı tapsyrma bergen joq. Bul onyń otanshyldyq qasıetiniń bir kórinisi edi. Taǵy bir tulǵa – Meıirhan Aqdáýlet edi. Meıirhan sol kezde Aqtóbeden shyǵyp turatyn «Altyn orda» gazetiniń bas redaktory edi. Qazaqstandyq gazet-jýrnaldardyń eshqaısysy Serikboldyń zertteýlerine kúmánmen qarady ma, álde, aýylda jatqan bir múgedek bala erigip birdeńe jazdy eken dep, jarııalap neǵylamyz dedi me, kim bilsin, onyń zertteýleri jaryq kórmedi. Sol kezde jas ǵalymnyń jibergenderiniń bárin úzdiksiz jarııalaǵan osy basylym boldy.

Osyndaı otanshyldyq qasıettiń belgi­sin kórsetkender – onyń anasy Tárbıe men apasy Balsulý. Balsulý Serikbolǵa qajet kitap izdep, kitaphanalardy aralap, Almatydan Aqtaýǵa kitap ákelip, bireýde birdeńe degen kitap bar dese, satyp ta aldy, surap ta aldy. Qysqasy ol ekeýi Serikboldyń «aıaǵy» qyzmetin atqardy. Al Serikbol jarty denedegi juqanaqtaı úmit juqara-juqara qaǵazdaı bolǵanda da, tirshilikke jarmasyp, aıy­rylmady. Tipti Serikboldyń jarty denesi dene aýmaǵynan shyǵyp, mıftik aýraǵa enip, mıfologııany zertteý meha­nızmine aınalǵandaı. 3D degen ólshem bar ǵoı qazir. Ol mıfologııadaǵy mıftik ustanymdar men aqparattardy sol úsh ólshemdik, ıaǵnı, 3D effektimen kóre aldy. Onyń taǵdyryna qarap otyrsaq, qazirgi adam óziniń denesinen de kúshti, óziniń ýaqytynan da shapshań bolýy kerek sııaqty. «Men aýylda qalýǵa máj­búr boldym. Otbasylyq jaǵdaı (densaý­lyq jaǵdaıy dep túsinińiz) oqý biti­rer kezdegi Ǵylym akademııasynyń Geo­grafııa ınstıtýtyndaǵy kishi ǵylymı qyzmetkerlik orynnan da, Qaraǵandy ýnıversıtetiniń geografııa fakýltetinde ashylǵan qazaq bóliminde usynylǵan oqytýshylyq orynnan da bas tartýǵa májbúr etti» deıdi ol. О́kinishi órtteı, árıne! Biraq onyń aýylda jatyp-aq jasaǵan is-qımyly úlginiń de úlgisi. Onyń jazǵandaryn oqysańyz, mıfter áleminiń ishinde migir tappaı, árbir mıftik keıipkerge ashqaraqtyqpen jarmasyp, qazaqqa kerek bir aýyz aıtary bar ma dep, bir túıir tarydaı bolsa da tańbasy bar ma eken dep, bolsa boldy, bolmasa, qaıdan taýyp alýǵa bolatynyn odan «surap bilip», taǵy da bir qıyrlardy betke alyp, qyr-qyrdy, saı-saıdy kezip bara jatqan dúrbeleń ǵumyr keshti. Mıfter áleminiń typ-tynysh jatqan dalasyn aıqaılaı oıatty. Til qatýdan qalǵandarymen tilsiz-aq «sóılesti». Kórden turǵyzyp alǵandaı silkilep, seldir-seldir boljamdardan seńgir-seńgir túıin jasady. Sóıtip, bárin óz dúrbeleńine qosyp aldy.

Serikbolǵa tán taǵy bir qasıet – kóp sóı­lemeıtindiginde. Ádette, ǵalym adam sóı­legish keledi ǵoı. «Árıne, men aldyma kelgen adammen sóılesýge shorqaqpyn, – deıdi Serikbol. – Jurt meni jazǵanyma qarap, solaı sóıleıdi ǵoı dep oılaıtyn shyǵar. Biraq men bul ómirde sóıleı almaıtyn, aıtaıyn degenin jetkize de almaıtyn úndemester qatarynanmyn. Ata-babam da sózýar, dilmar sheshen bolmapty. Naǵashylarymnyń áńgime aıtqyshtyǵy buıyrmaı, tuttyqpa, saqaýlyǵy buıyrypty». Dese de, shyn mánisinde, Serikbol tuttyqpa bolǵan joq, ol uzaq ýaqyttan beri (9 jyl) úıde ózimen ózi otyryp, aınalasynda sóılesetindeı adamnyń bolmaǵandyǵynan ba eken, tuıyqtalyp qalǵandyǵyn aıtqan bolar. Men oǵan sońǵy ret 2002 jyly 30 qarashada baryppyn. Sonda ol maǵan óziniń jańadan ǵana jaryqqa shyqqan «Esen-qazaq» zertteý kitabyn syılaǵan. Onyń alǵashqy betine «Astanadaǵy sharýalarymnyń basy-qasynda júrip kómek bergenińiz úshin rızashylyǵymdy bildiremin» dep jazyp qoıypty. Sol joly onyń qasynda otyryp eki saǵattaı áńgimelestim. Tárbıe apa úsheýmiz otyryp shaı ishtik. Sonda taǵy da baıqaǵanym – onyń shabyt alyp, bir sóılep ketse, qara sózge Qarataýdy syıǵyzyp sóıleıtin sheshendigi. Tańǵalasyń. Sózin baıtaqtan ozdyrǵan degenniń naǵyz ózi edi. Ony uıyp, únsiz tyńdaı bergiń keledi. Onyń sondaı qasıeti bar edi. Aýrasy myqty edi. Syrtynan qarasańyz, onyń bolmysy qasqyr alar qyran sııaqty edi. Ol arbada otyrǵan adam sııaqty emes, taqta otyrǵandaı otyratyn. О́ıtkeni ony ishten kóterip turǵan sheksiz bilimi onyń bolmysyn bolbyratpaı, jaraý attaı jaınatyp qoıatyn.

Onyń on bes tomdyq jınaǵynyń tusaý­keserinde qoǵam qaıratkeri Qyrym­bek Kósherbaev bylaı dep jazyp edi: «Ańyzdyń shyndyq ekendigin dáleldeýge umtylǵan Serikbol ólketaný, týrızm, landshaft estetıkasymen aınalysa jú­rip, bilimniń san alýan kúrdeli salalary: tarıh, folklor, mıfogeografııa, lıngvıstıka, arheologııa, etnogenetıka, etnografııa, mıfologııa toǵystaryndaǵy kúlli adamzatqa ortaq mádenı-tanymdyq máselelerge ámbebap zertteýshi, tyń taldaýlar jasaýshy ǵalym bıigine shyqty. Álemdik ǵylymdaǵy tóńkeriske balaýǵa bolatyn S.Qondybaıdyń qalamynan shyǵyp, qoldaryńyzǵa tıgen on bes tom­dyq ǵylymı-zertteýler tolyqtaı der­lik «abaqtyda» jazyldy. Ras! Tar tósek­ke tańylǵan toǵyz jyldyń ár sátinde Serikbol ózi bekitken, saǵat-mınýty­na deıin qatań esepke alǵan kún tártibimen tek etbettep jatyp qana jumys istedi.

Ábish Kekilbaıuly ol týraly «Serik­bol Qondybaı – arýaqty adam. Onyń qaldyrǵan murasyna júıeli túrde barýymyz kerek. Bul bizdiń sanamyzǵa qajet. Serikboldyń shyǵarmashylyǵy HH-HHI ǵasyrdaǵy qazaq tirshiligimen bite qaınasqan. Bul – ulttyq sana-sezimniń úlken jeńisiniń bastaýy. Onyń birde-bir eńbegi kezdeısoq emes, birimen-biri baılanysty, bir júıe elementteri, birtutas dúnıe. Oǵan tııanaqty zertteýler arqyly barýymyz kerek, sonda ǵana jumbaǵyn ashamyz. Serikbol arqyly qazaq jańa ulttyq deńgeıge kóterilip jatyr. Ol adamzat mádenıetine úlken úles qosqan daýsyz uly azamat», dep jazypty.

Serikboldyń ómirden óter kezdegi sońǵy saǵattarynda bolǵan jaǵdaı adamdy tańǵaldyrady. Ol únsiz jatypty. Anasy Tárbıe qasyna kelip, tamyryn ustap, ábigerge túsip, «Serikbol! Serikbol!» dese, ol «apa, maǵan kedergi jasamashy, men sóılesip jatyrmyn ǵoı» depti. Bu dúnııadan ketip, arǵy dúnııaǵa ótý týraly sol arǵy dúnııamen kelisimshart jasasyp jatqandaı ma, qalaı ózi?! Dym bilmeımiz ǵoı biz! Ne túsinemiz osy biz? Onyń álgi sózderinen shoshynǵan anasy «kimmen?» depti? Sonda ol taǵy da «kedergi jasamashy maǵan, men keteıin dep jatyrmyn, men sóılesip jatyrmyn» depti kádimgideı salmaqty daýyspen. Úlken bir jıynda otyrǵandaı jaıbaraqttyqpen, biraq álsiz ǵana daýyspen. Kimmen sóılesip jatqany jumbaq, árıne! O dúnııa degen jumbaq álemge qadam basar tusta, adamnyń eshnársege alańdamaýy qajet ekendigin Serikboldyń sózine qarap boljaýǵa bolatyn shyǵar. Bul onyń arǵy jaqtyń tabaldyryǵyn­da turǵan sáti edi. Tabaldyryqta súrinip ketpeý úshin joldaǵy sóz kedergi, oı kedergi, qımyl kedergi, qııal kedergi, ata-ana, týǵan-týys kederginiń bárin alyp tastaý ári qaraı súrinbeı ótý mańyzdy eken-aý.

Serikbol Qondybaı 2004 jyly 36 jasynda bul ómirden júzin úıirdi.

Ońaıgúl TURJAN,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory