Brazılııada ótken prezıdent saılaýynda solshyl baǵyttaǵy Lýıs Inasıý Lýla da Sılva jeńiske jetti. Aıta keterligi, ol buǵan deıin 2003-2010 jyldary memleket basqarǵan edi. Kópshilikke Lýla esimimen jaqsy tanys saıasatkerdiń el tizginin qolyna ustaýyn halyqaralyq qoǵamdastyq jyly qabyldady.
Eldegi saılaý júıesine sáıkes prezıdentti anyqtaý eki kezeń arqyly ótedi. Birinshi týrda elektorattyń 50 paıyz qoldaýyn ıelengen úmitker memleket basshysy bolyp saılanady. Kandıdattardyń eshqaısysy bul mejeni baǵyndyra almasa, ekinshi týr ótkizilip, oǵan eń kóp daýys jınaǵan úmitker jiberiledi.
Brazılııadaǵy bıylǵy saılaýǵa 11 úmitker qatysty. Saıası doda bastalmaı turyp-aq saýalnama nátıjesi negizgi báseke prezıdent Jaır Bolsonarý men Lýla da Sılva arasynda ótetinin kórsetken. Boljam dál shyqty. Alǵashqy týrda Bolsonarý 43,20 paıyz qoldaýǵa ıe boldy. Al Lýlany jaqtaǵandar 48,43 paıyzdy qurady. Qalǵan 9 úmitker shań qaýyp qaldy. Osylaısha, ekinshi kezeńge Bolsonarý men Lýla da Sılva ótken-di. 30 qazanda ótken ekinshi týrda sál ǵana basymdyqpen Lýıs Inasıý Lýla da Sılva jeńiske jetti. Oǵan halyqtyń 60,3 mıllıony, ıaǵnı 50,9 paıyzy daýys berdi. Al Jaır Bolsonarýdy qoldaǵandar sany 49,1 paıyzdy (58,2 mıllıon adam) qurady.
Saılaý nátıjesi jarııalanǵannan keıin J.Bolsonarý kópshilik aldyna shyǵyp, ózine daýys bergenderge alǵysyn bildirdi. Halyq arasynda prezıdent óz jeńilisin moıyndamaýy múmkin degen qaýip bolǵan edi. Biraq ol óz sózinde buǵan qatysty eshteńe aıtqan joq. Onyń ústine, Brazılııanyń Joǵarǵy soty bılik aýys-túıiske kiriskenin, J.Bolsonarýdyń saılaý nátıjesin moıyndaıtynyn málimdedi.
Lýlanyń eńbek jolyna kóz tastasańyz, talaı qyzyqqa kýá bolasyz. Onyń buǵan deıin el basqarǵanyn joǵaryda aıttyq. Degenmen 2003 jylǵa deıin prezıdenttikke birneshe ret talasyp, aqyrǵy sátte joly bolmaǵan edi. Máselen, 1989 jylǵy saılaýda ekinshi týrǵa ótip, Fernando Kollorǵa ese jiberdi.
1994 jylǵy saıası básekede 27,04 paıyz daýys jınap, ekinshi orynǵa turaqtady. El tizgini Fernando Kardosaǵa buıyrǵan edi. Sol jaǵdaı 1999 jyly taǵy qaıtalandy. Lýla 31,71 paıyz qoldaýǵa ıe bolsa da, F.Kardosa oq boıy ozyp shyqty.
Aqyry tórtinshi márte talpynysynda Lýla da Sılva 2002 jylǵy saılaýda Brazılııa prezıdenti bolyp saılandy. Oǵan birinshi týrda elektorattyń 46,44 paıyzy daýys berse de, ekinshi kezeńde bul kórsetkish 61,27 paıyzǵa birden sekirdi. 2006 jylǵy básekede Lýla taǵy da osyǵan uqsas nátıje kórsetip, ekinshi márte prezıdent laýazymyn atqardy. Brazılııa zańy boıynsha bir adam qatarynan eki retten artyq prezıdent saılaýyna qatysa almaıdy. Sondyqtan 2010 jyly Lýla dodaǵa túsken joq. Esesine aldaǵy eki saılaýda onyń partııalyq áriptesi Dılma Rýsef el tizginin qolynda ustady.
Eń qyzyq jaǵdaı 2018 jylǵy saılaý qarsańynda bolǵanyn aıta ketken jón. Jumysshylar partııasy atynan dodaǵa Lýla da Sılva qatysatyny týraly áńgime shyǵa sala, onyń sońyna sham alyp túskender kóbeıdi. Sonyń aldynda ǵana burynǵy prezıdentke qatysty qylmystyq is qozǵalǵan-dy. Prokýrorlar Lýıs Inasıýdy iri kólemde para alyp, quzyretin asyra paıdalandy dep aıyptady. Aqyry 2017 jyly sýdıa Serdjo Moro ony 9 jarym jylǵa bas bostandyǵynan aıyrdy. Al 2018 jyly taǵy úsh jyl jamap berdi. Osylaısha, Lýla 12 jylyn túrmede ótkizýge tıis-tuǵyn.
Brazılııanyń burynǵy prezıdentiniń sottalýy halyqaralyq janjal týǵyzdy. Eldegi zańgerler ony saıası maqsatta qýdalanǵanyn aıtyp, halyq kóshege shyqty. Tipti, bul másele BUU-ǵa deıin jetip, bıik minberlerde talqyǵa tústi. The Intercept gazetiniń maqalasy bolmaǵanda Lýla qalǵan ómirin temir torda ótkizer me edi, kim bilsin?! 2019 jyly atalǵan basylym burynǵy prezıdentti sottaǵan sýdıa S.Moro men oǵan qatysty qylmystyq isti júrgizgen prokýrordyń telegramdaǵy ózara áńgimesin jarııalady. Onda prokýror men sýdıa Lýlany 2018 jylǵy saılaýǵa qatystyrmaý úshin sottap jiberýge kelisken kórinedi.
Osy oqıǵadan keıin da Sılvanyń isi qaıta qaralyp, ony Joǵarǵy sot óz baqylaýyna aldy. BUU Adam quqyǵy jónindegi komıteti de buǵan aralasyp, sot isiniń basy-qasynda júrdi. Sóıtip, 580 kún bas bostandyǵy shektelgen Lýla myrza aqtalyp shyqty. Keıinnen ol úshinshi márte prezıdenttikke talasatynyn málimdegen. Aqyry kózdegen maqsatyna jetti.
Lýıs Inasıý Lýla da Sılvanyń prezıdent bolyp saılanýyna zor úmitpen qarap otyrǵandar jeterlik. Ásirese onyń klımat ózgerýine qatysty bastamalaryn joǵary baǵalaıdy. Sondaı-aq Eýropalyq odaqta ózara saýda-ekonomıkalyq baılanystyń qaıta nyǵaıatynyna senim bildirip otyr.
«Qymbatty Lýla, Brazılııa tarıhynyń jańa betin ashqan saılaý úshin quttyqtaımyz. Biz birge kóptegen ortaq mindetti sheshý úshin kúsh biriktiremiz jáne eki el arasyndaǵy dostyq baılanysyn qalpyna keltiremiz», dedi Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron.
Ispanııanyń premer-mııstri Pedro Sanches te Lýlany quttyqtap: «Brazılııa progreske jáne úmitke bás tigýge sheshim qabyldady. Áleýmettik ádilettilik, teńdik jáne klımattyń ózgerýine qarsy birge jumys isteıik», dep jazdy.
«Men azyq-túlik qaýipsizdiginen saýda men klımattyń ózgerýine deıingi ózekti jahandyq syn-qaterlerdi sheshý úshin sizdermen jumys isteýdi asyǵa kútemin», dedi Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla fon der Leıen.
AQSh prezıdenti Djo Baıden de brazılııalyq áriptesin quttyqtady. «Men Lýıs Inasıo Lýla da Sılvany erkin, ádil jáne senimdi saılaýdan keıin Brazılııanyń kelesi prezıdenti bolyp saılanýymen quttyqtaımyn. Yntymaqtastyqty jalǵastyrý úshin birge jumys isteýdi asyǵa kútemin», dedi ol.
Da Sılva jeńiske jetkennen keıingi sózinde Amazonkadaǵy tropıkalyq ormandardyń joıylýyna toqtaý salýǵa ýáde berdi. О́zderińizge málim, tropıkalyq ormandar qorshaǵan orta úshin asa mańyzǵa ıe. О́ıtkeni ondaǵy aǵashtar kóp mólsherde kómirqyshqyl gazyn sińirip, ottegi bólip, Jerdiń tereń tynystaýyna múmkindik beredi.
«Brazılııa klımat daǵdarysyna qarsy kúreste, búkil bıomdy, ásirese Amazonka ormanyn qorǵaýda óziniń jetekshi rólin qalpyna keltirýge daıyn», dedi Lýla.
Da Sılvanyń memleket basqarýyna qýanǵandardyń artýyna myna másele áser etip otyr. J.Bolsonarý bılik qurǵan tórt jylynda Amazonkadaǵy jaǵdaıǵa alańdaǵan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń áreketin Brazılııanyń aýmaqtyq egemendigine qol suǵý retinde qarastyrdy. Ol Amazonka atyrabyndaǵy ormandar men onda mekendegen baıyrǵy taıpalarǵa qol suqpaý jónindegi shekteýdiń kúshin joıdy. Sonyń saldarynan malshylar, aǵash kesýshiler men kenshiler ormandy alqaptardy otaýǵa kiristi.
Lýla el basqarǵan 2003-2010 jyldary Brazılııada ormandardyń joıylýy kúrt azaıǵan edi. Jańadan saılanǵan prezıdent qorǵalatyn aýmaqtardy keńeıtýge jáne polısııanyń quziretin kúsheıtýge ýáde berip otyr. Jospar boıynsha, mundaı qadam ormandardy kesýdi 89 paıyzǵa qysqartýy múmkin.
«Baıyrǵy taıpanyń urpaǵy qorshaǵan orta jyrtqyshtarynyń ashkózdigi saldarynan joıylǵan kezde, onymen birge adamzattyń bir bóligi óledi. Sondyqtan biz Amazonkany baqylaý men qadaǵalaýdy qalpyna keltiremiz. Kez kelgen zańsyz áreketpen kúresemiz», deıdi Lýla.
Sonymen qatar Lýla da Sılvanyń kelýimen biraz ýaqyt toqtap qalǵan kelisimdi qaıta jandandyrýǵa múmkindik bar. 2019 jyly Eýropalyq odaq pen Mercosur uıymy arasynda saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi kelisimge qol qoıylǵan edi. Qujat tolyqtaı kúshine enýi úshin taraptar ony ratıfıkasııalaýy qajet.
Quramyna Argentına, Brazılııa, Paragvaı jáne Ýrýgvaı kiretin Mercosur Latyn Amerıkasyndaǵy eń úlken saýda uıymy sanalady. Onyń jyldyq ishki jalpy óniminiń kólemi 2,2 trıllıon dollardy quraıdy. Osyndaı úlken uıymmen kelisimniń júzege aspaýyna «kináli» – Amazonka ormandary. J.Bolsonarý prezıdenttikke kelgennen soń Brazılııadaǵy ormandardyń kesilýi kúrt artqan edi. Osyǵan baılanysty Eýropalyq odaqtyń elderi qujatty ratıfıkasııalamastan buryn Brazılııa úkimetinen Amazonka atyrabyn saqtap qalý týraly kepil berýdi talap etti. Biraq buǵan J.Bolsonarý asyqqan joq. Endi Lýla da Sılvanyń qyzmetke kelýimen bul másele sheshilýge tıis. Onyń ústine, Brazılııa úshin Eýropalyq odaq ta mańyzǵa ıe. Qart qurlyqtan Latyn Amerıkasyna keletin taýarlar jalpy ımporttyń 18,3 paıyzyn quraıdy.