Demokratııalyq damý joly

Memleket basshysy Q.Toqaev qań­tar qasi­retinen keıin 16 naýryzda ja­saǵan Joldaýynda saıası reformalar paketin jarııalady. Máselen, Pre­zıdent Konstıtýsııalyq sot ınstıtýtyn qurýdy, Prokýratýra jáne Adam quqyǵy jónindegi ýákil týraly konstıtýsııalyq zańdar qabyldaýdy usyndy. Sonymen qatar Prezıdenttiń ókilettigin qysqartý, Parlament palatalaryn qalyptastyrý tártibin jáne onyń birqatar fýnksııasyn qaıta qaraý, Parlamenttegi zań shyǵarý prosesiniń jańa erejelerine, aralas saılaý júıesine kóshýdiń qajettigine erekshe ekpin berdi.

5 maýsymda jalpyhalyqtyq referendým ótip, Kons­tıtýsııaǵa ózge­rister men tolyqtyrýlar engizildi. Jańarǵan Ata Zańdy júzege asyrý úshin konstıtýsııalyq qujattar ázir­leý kerek ekeni túsinikti. Sodan keıin depýtattar, zańgerler men qoǵam belsen­dileri osy baǵytta zań jobalaryn ázirlep Parlamenttiń qaraýyna bergen-di. Eki palata da qujatty qabyldaǵannan keıin Prezıdent oǵan qol qoıdy. Endi osy zańdardyń ereksheligine toqtalsaq.

Ádiletti Qazaqstan qurýdaǵy mańyzdy qadamnyń biri – Kons­tıtýsııalyq sot týraly zań­nyń qabyldanýy. Bul qujat 2023 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap kúshine enedi. Endi árbir azamat óziniń konstıtýsııalyq quqyǵy men bostandyqtaryn tikeleı osy organda qorǵaı alady. Konstıtýsııalyq sot­tyń quzyretine saılaýdy ótkizý­diń durystyǵyn tekserý, Par­lament qabyldaǵan zańdar men ha­lyqaralyq sharttar­dyń Kons­tıtýsııaǵa sáıkesti­gin qaraý, sondaı-aq onyń nor­ma­laryna resmı túsindirme berý quzyreti engen. Ata Zań­ǵa engizilgen ózgeristerge sáı­kes, atalǵan quzyretti organ aza­mattardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryna tikeleı qatys­ty normatıvtik-quqyqtyq akti­lerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkes­tigin qaraıdy. Sondaı-aq Kons­tı­týsııalyq sotqa júginý quqyǵy Bas prokýror men Adam quqyq­tary jónindegi ýákilge berildi.

Jalpy, Konstıtýsııalyq sot uǵymy bizdiń elge tanys. Táýel­sizdik alǵan kezde toǵy­zyn­shy terrıtorııada osyndaı mekeme qyzmet etti. Ol 1992 jyldan 1995 jylǵa deıin elimizde normatıvtik aktilerdiń Konstıtýsııaǵa saı kelýin qadaǵalaıtyn organ bolyp keldi. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Konstıtýsııalyq sotty qaıta qurý Ata Zań erejeleri­niń múltiksiz saqtalýyn osy organ tıimdi qamtamasyz etpek.

Prezıdent qol qoıǵan taǵy bir mańyzdy qujat – Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly zań. Aıta keterligi, ombýdsmenniń mártebesi, quzy­reti men derbestik kepildigi Konstıtýsııalyq zań deńgeıinde alǵash ret bekitilip otyr. Adam quqyqtary jónindegi ýákilge mundaı erekshe mán berilýi onyń qoǵamdaǵy da, memlekettegi de mańyzyn arttyra túsetini anyq.

Ár memleket úshin adam basty qundylyq ekeni barshaǵa belgili aksıoma. Ata Zańymyzdyń birinshi babynda muny shegelep jazyp, Qazaqstannyń «eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» ekenin atap kórsettik. Demek ombýds­men týraly Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanýy osy baǵytta jasalǵan sony qadam desek qatelespeımiz.

Bul qujattyń qandaı erek­shelikteri bar? Birinshiden, ýákil­diń quzyreti keńeıedi. Ombý­dsmen adamnyń Konstı­týsııada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna qatys­ty normatıvtik-quqyq­tyq akti­lerdiń Konstıtýsııaǵa sáı­­kes­tigi máselesi boıynsha Kons­tıtýsııalyq sotqa júgi­n­e alady. Sondaı-aq basqa mem­leketterdiń shaqyrýy boıyn­sha adam quqyqtary men bos­tandyqtarynyń saqtalýyna baıqaýshy retinde barady. Ýákildiń arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetetin uıymdarǵa jáne qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerine kedergisiz barý quqyǵy berildi.

Osy oraıda, elimiz keıin­gi birneshe jylda adam quqyq­taryn saqtaýǵa erekshe mán berip keledi. Qazaqstan 2020 jyly ólim jazasyna tyıym salýdy kózdeıtin Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly ekinshi fakýltatıvtik hattamaǵa qosyldy. Halyqaralyq qoǵam­dastyq bul qadamdy ystyq yqylaspen qabyldady. Amnesty International halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymy Qazaqstannyń ólim jazasynan bas tartýy týraly sheshimin «ólim jazasyn joıý jolyndaǵy mańyzdy qadam» dep baǵalady.

Sonymen qatar byltyr bul salany uzaq merzimde jáne keshendi túrde damytýǵa ba­ǵyttalǵan Adam quqyqtary salasyndaǵy odan arǵy sharalary týraly jarlyqqa qol qoıyldy. Osylaısha, adam qu­qyqtaryn qorǵaý jónindegi jumys zańdy jalǵasyn taýyp otyr. Ombýdsmen mártebesiniń bekitilýi bul máselege erekshe mán beriletinin taǵy bir márte naqtylaı tústi.

Prokýratýra organdary­nyń qyzmeti alǵash ret Konstı­týsııalyq zańmen rettelgenin aıta ketken abzal. Qujatta pro­kýratýranyń maqsattary men mindetteri aıqyndalǵan. Bar­lyq qyzmet baǵyttary boıyn­sha prokýrorlardyń quzyret­teri tizbelengen. Bul eń aldymen azamattar úshin mańyzdy. Osylaısha, prokýrordyń zańda bar quqyqtary men mindetterin tolyq bilýge múmkindik týady. Sondaı-aq júıeli túrde adam quqyqtaryn qorǵaý úshin prokýrorlar qandaı mindetter atqarýǵa tıis ekeni naqty kórsetilgen.

Sondaı-aq zańdarda Qazaq­stannyń aralas saılaý júıesine ótý tártibi aı­qyn­dal­ǵan. Endi Májilis pen ob­lys­­tyq máslıhat depýta­t­tary­­nyń bir bóligi, aýdandyq más­lıhat depýtattarynyń bar­ly­ǵy bir mandatty okrýg bo­ıynsha saılanady. Sonyń nátı­jesinde ókildi organdar shynaıy halyq bıligi tarmaǵyna aınalady. Zańnamadaǵy óz­geristerge sáıkes, aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimderi de saılanady. Bul – aýyl ákimderin saılaýdyń logıkalyq jal­ǵasy ári memlekettik basqarý júıesin demokratııalandyrý­ǵa umtylysymyzdyń naqty aıǵaǵy.

Budan bólek, Prezıdent ókilettigin qysqartýǵa qatysty túzetýler engizildi. Endi jańa normaǵa sáıkes memleket tizginin ustaǵan adam 7 jylǵa saılanady. Onyń ústine bir retten artyq Prezıdent mindetin atqara almaıdy. 20 qarashaǵa josparlan­ǵan kezekten tys prezıdent saılaýy osy ózgerister eskerile otyryp ótkizilmek. Zańda Senat pen Májilistiń zań shyǵarý pro­sesindegi fýnksııalarǵa qa­tys­ty jańa normalar da bar. Osy jáne basqa da ózgerister azamattardyń suranystary men múddelerin eskeretin jańa saıa­sı model qalyptastyrýǵa óz úle­sin qosady.

Qoryta aıtqanda, Kons­tıtýsııalyq reforma elimizdiń memlekettik qurylymynyń tuǵyryn nyǵaıtatyny sózsiz. Azamattyq qoǵamnyń damýyna jol ashyp, jalpyulttyq dıa­logti ornyqtyrýǵa úles qosady. Ádiletti Qazaqstannyń irge­tasyn berik etýge múmkindik beredi. Eń mańyzdysy, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jáne eli­mizdiń bolashaǵyn baıandy etýge yqpal etip, demokratııanyń dań­ǵyl jolyna bastaıdy.