Apta basynda Almatyǵa jol tústi. Dál osy kúnderdegi asa mańyzdy oqıǵanyń qarsańy bolǵandyqtan, asyǵys júrdik te tańǵy ushaqpen baryp, keshki ushaqpen qaıttyq. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Ǵalym Mutanovtyń shaqyrýymen «Egemen Qazaqstan – el gazeti» dep atalǵan is-sharaǵa qatysqanbyz. Bas basylymnyń 95 jyldyq toıyn ýnıversıtettiń 80 jyldyq merekesimen astastyryp ótkizgen azamattardyń kóńiline razy boldyq. Alma-mater dep aıalaı aıtatyn, dál osy kúnderde seksenniń seńgirine shyqqan torqaly toıy dúrildep ótip jatqan ushqan uıamyzdyń ábden kemeline kelgen kezi eken. Oǵan kózimiz jetip, kóńilimiz sendi. Ishteı qysylyp ta qalǵandaımyz. Oqý ornynyń torqaly toıy tusynda ózgeler sııaqty mesenattyq kómek kórsete almaı jatqanymyzǵa ǵana emes. Ustazdarymyz jaıynda jaza almaı júrgenimizge. Ýnıversıtet toıyna tez oraılastyrylǵan myna dúnıe shákirttik paryzymyzdyń bir óteýine jarap jatsa jaqsy. Bul maqalanyń arqaýyna ýnıversıtette rektor da, prorektor da, dekan da, tipti kafedra meńgerýshisi de bolmaǵan, aýyz toltyryp aıtatyndaı ǵylymı ataq ta almaǵan, qatardaǵy oqytýshylardyń biri kúıinde bas-aıaǵy jarty ǵasyrdaı ustazdyq etken adam ádeıi alynyp otyr. Syrttaı qaraǵanda oqý ornynyń seksen jyldyq tarıhynda osynda eńbek etken júzdegen professordyń birindeı ǵana kórine tura aqyryn júrip anyq basyp-aq barshanyń qurmetine bólengen, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵyna ómiriniń sońǵy jyldarynda ıe bolǵan keıipkerdiń aınymas asyldyǵyn ashýǵa, ulaǵatyn ulyqtaýǵa arnalǵan osy maqala arqyly biz jalpy ustazdarymyzdyń qadir-qasıetin aıshyqtaýdy, túptep kelgende ýnıversıtettiń básin bıiktetýdi maqsat tutatynymyzdy aıtpaqpyz.
Mýzykalyq aspapta oryndaýyn alǵash ret tyńdap otyrǵan jas adamnyń jaqyn jyldarda juldyzy jarqyrap janatynyn birden dál aıta alý múmkin be? Múmkin. Eger tyńdaýshynyń estý qabileti elden erekshe bolsa. Oryndaýshynyń ónerin alǵash ret tyńdap, sol sátte-aq onyń keleshekte halyqaralyq konkýrstardyń laýreaty atanatynyn dál aıta alý múmkin be? Múmkin. Eger tyńdaýshynyń ózi mýzykanyń mamany bolsa. Pıanınoda (fortepıanoda emes, roıalda emes) oınaýshy kásibı mýzykant ta emes, konservatorııa stýdenti de emes, mekteptiń jetinshi klass oqýshysy ǵana bolsa, onda da osyny dál boljaı alý múmkin be? Qıyn-aý. Degenmen, bul da múmkin. Eger tyńdaýshy klassıkalyq mýzykanyń mamany ǵana emes, naǵyz bilgiri bolsa. Al eger tyńdaýshynyń ózi jıyrmadan jańa asqan stýdent bolsa, onyń ústine bolashaq mamandyǵynyń mýzykaǵa qatysy joq bolsa, onyń ústine ózi eshqandaı mýzykalyq aspapta oınamasa, onda da osyny dál boljaı alý múmkin be? Dál osy múmkin emes shyǵar deısiz... Durys aıtasyz.
Biraq, sol múmkin emesteı jaǵdaı múmkin bolyp edi bir kezde.
Bárin basynan bastaıyn. Ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetine jańa túsken bette bir tańdaý aldan shyǵatyn. Ol – qaı shet tilin oqý. Aǵylshyn, nemis, arab tilderiniń bireýin tańdaý kerek. Bizdiń tańdaý arab tiline túsken. Ondaǵy bir oıymyz – revolıýsııadan burynǵy, odan keıingi, latyn jazýyna kóshkenge deıingi arab qarpimen, tóte jazýmen shyqqan kitaptardy, gazet-jýrnaldardy oqı alatyndaı bolý. Bul sheshimge qozǵaý salǵan taǵy bir jaı biletinderden surastyryp júrip, ýnıversıtette kimderdiń qandaı tildi oqyǵanyn anyqtaǵanymyz edi. Solardyń ishinde stýdent kezinde Ábish Kekilbaevtyń arab tilin oqytatyn topta bolǵany biz úshin artyqshylyǵy aıqyn, asa salmaqty argýmentke aınaldy.
Bir qyzyǵy, Ábish Kekilbaev esimi alǵashqy leksııada-aq aldymyzdan shyqty. Oqytýshymyz – Márzııa Májenova. Lenıngrad ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýltetin bitirgen. Qaratory óńdi, tolyqsha deneli, dóńgelek júzdi apaıymyzdyń shýaqty kózderinen nur tógilip turǵandaı. Stýdentterge meıirlene qaraıdy. Márzııa Nurmaǵambetqyzy kirispe leksııasynda arab álemi, arab mádenıeti, arab tili týraly áńgimeleı kelip, bul tildiń qıyndyǵyn, arabshany úırenýge adam bar ynty-shyntysyn salýy kerektigin aıtyp, sabaqqa den qoıa kirispeýdiń qandaı saldary bolatynyna tosyn mysal keltirdi. «Ábish Kekilbaevty bilesińder ǵoı?» deıdi apaıymyz. «Bilemiz, árıne». «Bilseńder, sol Ábish mende oqyǵan». «Ony da bilemiz». «Ony da bilseńder, sol Ábish sabaqqa birde qatysyp, birde qatyspaıtyn. Qandaı keremet qabilettiń ıesi! Este saqtaýy tipti ǵalamat! Muǵalimderdiń ózi tań qalatyn. Qaıtersiń, arabshany durystap oqymady. Úlken ǵalym bolatyn múmkindigi bar edi, qazirdiń ózinde ǵylym doktory bolyp keter edi...», deıdi apaıymyz. «Ol kisi qazirdiń ózinde úlken jazýshy boldy ǵoı». «Jazýshylyqqa ǵalymdyqtyń ne zııany bar? Ábdilda Tájibaev qandaı úlken aqyn. Ári ǵylym doktory...». Sodan alǵashqy sabaq bitkennen keıin «Úlken jazýshy bolý úshin arab tilin jeńil-jelpi oqý kerek eken ǵoı» dep ózara ázildesip jatqanymyz este. Ábish aǵaǵa eliktegendikten de emes, «Bul tildiń sońyna sonsha túskende ne shyǵady, eski kitaptardy, gazetterdi oqı alatyndaı bolsaq jetpeı me?» degendikten bolar, áıteýir, ekinshi kýrstan bastap-aq arabshany úırenýge qulqym kemı berdi. Bir jaǵynan apaıdyń qatań talaby sharshatyp jiberetini de ras edi. Tap bir bizden arab tilinen kórkem shyǵarma aýdarmashylaryn daıyndaıtyndaı qınaıtyn keıde. Qurdasym Tursyn Jurtbaıdyń óz kýrstasy Asqar Egeýbaev týraly «Syrty – sypaıy, ishi tolǵan namys edi» degen essesinde: «Ýnıversıtette arab tili tobynda birge boldyq. Naǵyz áriptep oqıtyn áliptanýshylarmyz. Álemdegi grammatıkasy da, oqylýy da, dybystalýy da qıyn ekinshi til. Ustazymyz Márzııa Májenova apaı bizdi ustaranyń júzinde qylpyldatyp ustady» dep jazǵany bar. Sóıtip júrgende úshinshi kýrstyń sońynda yńǵaısyz jaǵdaıǵa túskenim. Arab tilinen synaq tapsyratyn kúndi shatastyryp alǵanmyn ba, bile tura bir jaǵdaımen bara almadym ba, naqty sebebi dál qazir esimde joq, áıteýir, Márzııa apaıdyń emtıhanyna qatyspaı, sabaǵynan «zachetsyz» qalý qaýpi tóndi. Qazirgideı emes, stýdentterge talaptyń qatań kezi. «Zachetsyz» qalý stıpendııadan qaǵylý degen sóz. Emtıhan kúnderi bitip, jurttyń bári aýyl-aýylyna taraǵaly jatyr. Ne isteý kerek? Qysylǵannan amalsyz ustazymyz Abdýlhamıt Marhabaevqa ótinish aıttym. Bizdiń toptyń kýratory bolatyn. Hamań stýdenttermen ejil-qojyl aralasyp, tipti ázildesip-qaljyńdasyp júre beretin. «Sen qysylma, úı telefonyn da beremin, úıiniń adresin de aıtamyn, «Apaı, osylaı da osylaı bolyp qaldy, aıyp etpeńiz, synaqty úıińizge baryp tapsyrýǵa ruqsat suraımyn» dep aıt, ol kisi syrttaı qatań bolyp kóringenimen, júregi keń adam, menińshe, betińdi qaıtara qoımaıdy», dedi. Sonda da úıge habarlasýǵa júregim daýalamaı birer kún júrdim. Ýaqyt ótip barady. Sessııa qorytyndysy áne-mine shyqqaly tur. Aqyry apaıdyń úı mańyna baryp, telefon-avtomattan habarlastym. Kýrstastarym «Apaı saǵan qatty renjidi» dep edi, ondaı eshteńe sezdirgen joq, tek meniń synaqty úıge baryp tapsyrmaq bolǵanyma sál tańyrqap turyp qaldy da, «Qashan kelmeksiń?» dedi. «Qazir. Úıińizdiń janynda turmyn»...
Sol kún meniń ómirimdegi erekshe este qalǵan kúnderdiń biri. Sol kúni aldymnan bólek bir álem ashylǵandaı edi. Ol shynaıy mádenıettiliktiń, paıymdy parasattylyqtyń, naǵyz zııalylyqtyń, kináratsyz kisiliktiń, kisiliktiń kórkin ashar kishiliktiń álemi bolatyn. «Áneý kúni emtıhanǵa nege kelmediń? Jurtpen birge nege tapsyrmaısyń? Senen emtıhandy nege jeke alýǵa tıispin? Bulaı etýge qalaı batylyń jetti? Úıde emtıhan alǵan degendi qaıdan shyǵaryp júrsiń? Úıdiń telefonyn kim berip júr saǵan?» degen sııaqty usaq áńgimeniń ushtyǵy da joq. Qaıta aýyl balasynyń osyndaı erkindigine túsine qaraý, tipti súısiný de bar sııaqty, jaıdary júzben jymıyp qoıady.
Kabınetke kirgen soń «Sen osynda otyra tur, shaı qoıyp jibereıin» dedi de shyǵyp ketti. Meniń birden nazar aýdarǵanym sonshama kóp kitaptyń taqyryptyq sıpaty boldy. Apaıdyń joldasy ýnıversıtet prorektory Iаhııa Áýbákirov ekenin bilemiz, ol kisiniń ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor ekenin de bilemiz, apaıdyń ózi arab tiliniń mamany. Al kabınettegi kitaptardyń barlyǵy derlik ádebıetke, ónerge qatysty. Ekonomıka, lıngvıstıka jónindegi kitaptar, sózdikter onsha mol emes. Ásirese, kólemdi-kólemdi kórkemsýret albomdarynyń kóptigi birden kózge túsedi. Birazy jýrnaldyq ústeldiń ústinde. Bul olardyń qolǵa jıi alynatynyn kórsetedi. Shetinen qarap jatyrmyn. Birinen biri ótedi. Ol kezdegi Almatynyń kitap dúkenderi turmaq, kitaphanalarynan da taptyra bermeıtin nebir ǵajap albomdar bar. Birazy shetelde shyqqandar. Máskeýde, Lenıngradta basylǵan albomdardyń reprodýksııalarynan sapasy kádimgideı bólekshe bolady eken. Álgi albomdarǵa esim ketkeni sondaı, apaıdyń esik ashyp, shaıǵa shaqyrǵan daýysyn da estimeppin. Bir qarasam, Márzııa apaı dál janymda tur. «Jıvopısti jaqsy kóresiń-aý deımin?», deıdi. «Iá». «Sýretshilerden kimderdi unatasyń?», deıdi. «Kóp qoı olar». «Kóp bolǵanda qalaı? Kimderdi bilesiń?». Aıtyp jatyrmyn. «Taǵy kimderdi?». Aıtyp jatyrmyn. «Kimderdi erekshe jaqsy kóresiń?». Aıtyp jatyrmyn. Baıqaımyn, apaı menen muny tipti de kútpegen. Sózdiń yńǵaıy kelip turǵannan keıin ol kezde jekelegen shyǵarmalary respýblıkalyq kórmelerge qoıyla bastaǵan, keıinnen elge tanymal sýretshige aınalǵan qylqalam sheberi Amangeldi Tursynovtyń meniń jaqyn aǵam bolatynyn, kórshi turatynymyzdy, aǵamnyń áýelde Tashkenttegi kórkemsýret ýchılıshesinde, odan keıin Ostrovskıı atyndaǵy teatr-kórkemsýret ınstıtýtynda oqyǵanyn, jeksenbi saıyn úıge kelgeninde talaı albomdar kórsetkenin, keıbireýin maǵan syılaǵanyn, biraz shyǵarmasynyń kóz aldymda jazylǵanyn, sýret tehnıkasynan habardar ekenimdi, aǵam meni aýyl irgesine tıip turǵan, aýdan ortalyǵy Abaıdan nebári 40 shaqyrymdaı jerdegi Tashkentte talaı sýret kórmesine aparǵanyn, aǵamnyń janyna erip bir joly ataqty sýretshi Oral Tańsyqbaevtyń úıine barǵanymdy, biraq jeme-jemge kelgende úıge kirýge uıalyp, syrtta qalyp qoıǵanymdy, aǵammen birge aýlaǵa shyqqanynda ol kisini alystan, darbaza jaqtan kórip qalǵanymdy, dene kelbeti, bet-júzi Sábıt Muqanovqa uqsas ekenin aıtyp ta tastadym. Shirkin, parasattylyqtyń jóni bólek qoı, apaı birden ózgerip sala berdi. Qaınatyp, demdegen shaıy da umyt qaldy. Menimen kádimgideı etene sóılese bastady. Sabaq suraýdy oıyna da alatyn emes.
Márzııa apaıdyń áńgimesi maǵan qatty áser etti. Bala kúninde ony úıdiń eresegi retinde jol-jónekeı ótip bara jatqan poıyzdarǵa jiberedi eken. Maıdanǵa attanǵan jaýyngerlerge azyn-aýlaq as-dám berý úshin. «О́zderi úıden endi ǵana shyqqan, ata-anasynyń qushaǵynan jańa bosanǵan, qan maıdanǵa attanyp bara jatqan jap-jas soldattardyń maǵan janarlaryna jas úıirile qaraǵan kezderi áli kóz aldymda», deıdi apaı. Ákesi Túrksıbti óz qolymen tósep shyqqan ataqty temirjolshy bolǵan eken. «Búkilodaqtyq starosta» Kalınınniń ózi qol qoıǵan orden alǵan eken. Orden bolǵanda «Eńbek Qyzyl Tý» ordeni. Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy 1938 jyly belgilengen ǵoı, oǵan deıingi eńbek úshin taǵaıyndalǵan ordenniń úlkeni osy. Ol kezde qurmetti temirjolshylardyń ózderine ǵana emes, balalaryna da Keńes Odaǵynyń kez kelgen jerine baryp-qaıtýǵa jylyna bir ret tegin bılet beriledi eken. Sol bıletpen Lenıngradqa baryp, ýnıversıtettiń shyǵystaný fakýltetine oqýǵa túsipti. Alys túkpirdegi qazaq aýylyndaǵy mektepti altyn medalmen bitirgenin de sonda bildim. Ony bizge sabaq kezinde esh aıtqan emes. Ákesiniń eren eńbegin de aýyzǵa almaǵan. Sodan apaı Lenıngrad ýnıversıtetine qalaı oqýǵa túskenin, Neva boıyndaǵy sulý shahardyń bıik mádenıetin qyzyqtyra sóılep ketti. Jıvopısti janyndaı jaqsy kóretinin, múmkindik taba qalǵan sátte Ermıtajǵa jetýge asyǵatynyn, sondaǵy polotnolardy, músinderdi saǵattar boıy súısine tamashalaıtynyn, stýdent bola júrip stıpendııadan tıyn-teben únemdep, qaladaǵy teatrlardyń jańa qoıylymdarynan qalmaýǵa tyrysatynyn sondaılyq tolqynyspen aıtyp jatty. Bul áńgimelerden shet jaǵalaı habardarmyz. Sabaqtyń ara-arasynda sózine oryssha qosyp sóıleıtin ádetimen «Odın Ermıtaj chego stoıt!» dep sol uly mýzeı jaıynda tamsana, tamsandyra tolǵap tastaıtyn. Ýnıversıtette júrgeninde arhıvten Mahambettiń hatyn taýyp, jarııalaǵanynan, ǵylymı aınalymǵa alǵash qosqanynan habardar bolatynmyn, onyń da jaı-japsaryn sol joly óz aýzynan estidim. Bul jaıynda akademık Rymǵalı Nurǵalı keıinnen Ǵabıt Músirepov týraly essesinde jazǵan edi. «Qıly zaman» qandaı týyndy?» degen maqalasyn «Qazaq ádebıetiniń» basshylyǵy redaksııa alqasynyń múshesi retinde Ǵabeńe oqytyp, kelisimin alýdy tapsyrady da, aspırant Rymǵalı jazýshynyń úıine barady. Qalamger arab jazýymen basylǵan kitapty maqala avtorynyń ózi oqyp shyqqanyna kúmándana qaraıdy.
«– Jastar túgil, qyryqtaǵylardyń ózi arabshaǵa sýqarańǵy, óziń oqyp shyqtyń ba, álde bireý kózildirik boldy ma? – dedi. «Kózildiriktiń» astarynda ne jatqanyn uqqam joq.
Ǵabeń sýyq jymıdy:
– О́ziń meńireý adam sekildi myńqıyp, ishimdegini tap dep úndemeısiń ǵoı. О́ziń taratyp oqı alatyn qaýqaryń bar ma, joq, álde eskishe tanıtyn bireýge oqytyp, tyńdadyń ba dep surap turmyn.
Osy kezde ǵana oıanǵan bolsam kerek, jaýap qolma-qol aıtyldy:
– Jarty qarys kitapty maǵan kim oqyp beredi? Mıtyńmen júrip, aıaǵyna shyqtym. Ýnıversıtette Márzııa Májenova esimdi Lenıngradtan arab bólimin bitirip kelgen qaryndasyńyz oqytqan.
Ǵabeńniń túsi endi ǵana jylydy:
– E, e... Ol anaý Mahambettiń patsha ókimetine balamdy oqýǵa al dep jazǵan hatyn taýyp, sony ajyratyp oqyp bergen Májenova boldy ǵoı».
Iá, bizdiń Márzııa apaı – eńbegin Ǵabeńniń ózi baǵalaǵan sol Májenova.
Márzııa Nurmaǵambetqyzynyń alpys jyldan astam ýaqyt boıy Qazaq ýnıversıtetinde dáris oqyp, aldynan myńdaǵan shákirtter ótkizgen eńbegi bir tóbe de, Janar, Qanat, Jánııa syndy tamasha perzentter ósirgen eńbegi bir tóbe. Akademık Kópjasar Náribaevtyń: «Aǵamyzdyń ómirindegi taǵy bir tııanaqty baqyttyń tuǵyry óziniń otbasy bolatyn. Áýbákirovter otbasy baq pen berekeniń, yrys pen yntymaqtyń, jyly shýaq pen jaqsylyqtyń ordasy edi. Ol kisi osy ordaǵa bas ıe, qamqorshy bola bildi. Súıikti jar, súıkimdi áke, aıaýly ata boldy. Jeńgemiz Márzııa Nurmaǵambetqyzy úlken ǵalym, ulaǵatty ustaz ǵana emes, aǵamyzdyń aqylshysy, janashyry, qamqorshysy, berekeli dastarqannyń ıesi, qasıetti shańyraqtyń kıesi boldy. Aǵamyz ekeýi altyndaı ul-qyzdar, nemereler ósirip tárbıeledi», dep eske alatyny sodan. Estelikti Márzııa apaı týraly jazyp otyrǵanymyzben, Iаhııa aǵany qaıta-qaıta aıtpaı tura almaımyz. Ol kisilerdiń ishki mádenıeti óte bir óreli ónege. Akademık Serik Qırabaev Iаhań ómirden ótkende «Onyń ózi de, ustanymy da, sózi de úlken tárbıe edi» degen qoshtasý sózin jazyp, sonyń bir tusynda: «О́zin maqtaý, madaqtaý degendi jek kóretin kishipeıil Iаhań balalarynyń atyna da maqtaý aıtqandy maquldaı bermeıtin. «Jaman bala ǵoı, ony aıta berýdiń keregi joq» deıtin. Ásirese halyqaralyq kólemde keń tanymal bolǵan Jánııanyń atyna jyly lebizder kóp aıtylady ǵoı. Soǵan da Iаhań áke bop maqtanǵan kisi emes. Qazaqtyń «kóz tıedi» degen nanym-senimine uıyǵan ol ishki sezimin syrtqa shyǵarmaıtyn» dep ádemi keltirgen edi. Jalpy, qazaq zııalylarynyń aǵa býynynyń qaı-qaısysy da bul otbasy jaıynda et júrekti eljireterlikteı etip jazady. Solardyń bárinde de Márzııa apaıdyń eńbegi Iаhańmen qatar atalady. Maqalada silteme sóz kóbeıip bara jatqanyn ózimiz de baıqap otyrmyz, biraq solaı eken dep, mysaly, akademık Jabaıhan Ábdildınniń: «Iаhııa Áýbákiruly óziniń jary Márzııa Nurmaǵambetqyzymen tamasha otbasyn qurdy. Ol arab tiliniń bilgir mamany, ýnıversıtet professory, monografııalar men oqýlyqtardyń avtory. Olardyń otbasynda tań qalarlyqtaı úılesim kelisim taýyp turatyn. Bálkim, Márzııa Nurmaǵambetqyzynyń bolmys-bitimi anaǵurlym isker ári belsendirek bolǵan shyǵar, al minezi anaǵurlym batyl da kúshti edi. Iаhııa Áýbákirulynyń minez sıpatymen úılese kelgende munyń ózi adamdyq qarym-qatynastardyń, mahabbattyń, qaıyrymdylyqtyń tıisti úılesimin jasaıtyn. Olar tamasha perzentter ósirdi. Bul otbasynyń basty baılyǵy – tań qalarlyqtaı rýhanı aralas-quralastyǵy. Búginde talaılar jaqsy ári durys sózderdi aıta alady, biraq balalardyń tárbıesi úshin bul jetkiliksiz. Tek jeke bastyń úlgisi, paıymdalǵan ómirlik ustanym ǵana bizdiń qoǵamymyzdyń laıyqty múshelerin tárbıeleýge múmkindik beredi» degen sózin qalaı dáıekke keltirmeı tura alamyz?
Osydan biraz jyl buryn Jánııa qaryndasymyz óz talantynyń taǵy bir qyryn tanytty. «Egemen Qazaqstannyń» betinde Qorǵanbek Amanjol «Perzenttik mahabbat tolǵaýy» dep baǵalaǵan (2010 jyl, 12 naýryz) «Áke týraly sóz. Stranısy pamıatı» atty kitabynda Jánııa ata-anasynyń júrek jylýy, jan jomarttyǵy jaıynda eljireı eske alady.
«...Bizden jumysqa qatty berilip ketpeýdi talap etetin. «Adam óziniń densaýlyǵyn saqtaýy kerek, ıntellektýaldyq jáne energetıkalyq áleýetin ońdy-soldy jumsaı bermeýi kerek» deıtin. Qandaı da bir ýaqytsha tabys úshin bar kúshińdi sarqa jumsaýǵa bolmaıtynyn sózben túsindirip qana qoımaı, isimen de úlgi bolatyn. Beımezgil ýaqytta sabaq oqyǵanymyzdy, túnniń jarymyna deıin kitaptyń qyzyǵyna túsýimizdi onsha qalamaıtyn. Mýzykalyq aspapta da belgili bir ýaqytta ǵana oınaıtynbyz. Ata-anamyz bizdiń densaýlyǵymyzdy qatty oılaıtyn. Áli esimde, on jasqa kelgenge deıin túste uıyqtaýdy talap etetin. Ol kezde túste uıyqtaý biz úshin bir azap sııaqty bolatyn, qazir oılap otyrsam, sonyń bári bizdiń bolashaǵymyz úshin eken...».
«...Ákem udaıy tańerteń telefon soǵatyn. Erteńgilik ýaqyty bolmaı qalsa, keshke habarlasyp, hal-jaǵdaıymyzdy suraıtyn. Ákem otbasynyń uıytqysy edi. Bizden de sony talap etetin. Kóp ýaqytty úıde, bala-shaǵanyń ortasynda ótkizgenimizdi qalaıtyn. Nemese tórt kózimiz túgel úlken úıge barýǵa tıis edik. Al kezdesýler men konsertterge, issaparlar men jolsaparlarǵa ákem ánsheıin nárse dep qaraıtyn. Ondaıdy onsha unata da bermeıtin. Ásirese, shetelge ketkenimdi ákemniń qalamaıtyny anyq ańǵarylatyn. «Ne bar? Qaıtesiń?» deýshi edi. О́zi de qatty sharshap júrgendikten be eken, sońǵy jyldary «sharshaısyń ǵoı» deıtin, «sharshadyń ǵoı» degendi kóp aıtatyn bolyp edi. «Oı, áke, ýaıymdaı bermeńizshi. Bala emespiz ǵoı. Zeınetke shyǵýǵa jaqyn qaldyq», deıtinmin qaljyńdap. «Senderdi oılamaǵanda, kimdi oılaımyn?!» deýshi edi jyly jymıyp.
Biz jolda júrgende ákem baıyz taýyp otyra almaıtyn. Tipti, birde suhbat berip otyryp, osy oıyn jaıyp salypty: «Udaıy jolda júredi. Qaıda barady? Ol jaqta kim kútip otyr? Neǵylǵan bitpeıtin kóp seriktes? Osynsha jobaǵa aqshany qaıdan taýyp júr?..».
Sońǵy jyldary jan-jaqqa emin-erkin barýǵa múmkindik alǵanymyz bir jaǵynan ákemdi qýantatyn. Al ekinshi jaǵynan mazasyn ketirýshi edi...».
Bul eki úzindige túsindirme jasap jatý artyq bolar.
Ana jyly Iаhııa aǵaı dúnıeden ótkende Almatyǵa baryp, apaıǵa, Jánııaǵa kóńil aıtyp edim. Sonda bul otbasynyń bólek bitimine taǵy bir tań qalyp qaıtqanmyn. Áýbákirovter áli sol úıde turady eken. Men úshinshi kýrstyń stýdenti kezimdegi, 1973 jylǵy, osydan qyryq jyl burynǵy úıde. Eshteńe ózgermegen dese de bolady. Tipti meniń bala kóńilimde, kóz aldymda qalyp qoıǵan sándi qońyr mebel garnıtýry da sol kúıde. Odan beri Iаhııa aǵaı akademık te boldy, Jánııa rektor da boldy, Janar ǵylym doktory da boldy, Qanat bıznesmen de boldy, tek Áýbákirovter áýletinde qalaıda jurtpen jarysyp qalý, dúnıe-múlik jolynda alysyp qalý, baılyqqa jabysyp qalý bolǵan joq. О́ıtkeni, qalanyń qaq ortasyndaǵy ortasha kólemdi tórt bólmeli páterdi eki adamǵa azsynatyn astamshyldyq bolǵan joq. Bul otbasynyń baılyǵy basqada.
Jánııamen talaı jyldan beri jaqyn aralasyp-quralasyp kelemiz. Sonda ol mamasy týraly da nebir jan tolqytarlyq jaılardy aıtady. Solardyń birin qaıta áńgimelep bereıin. Jánııa bylaı deıdi:
«1999 jyly Anglııada skrıpkashy Marat Bısenǵalıevpen birlesken konsertterimiz jáne repetısııalarymyz týraly fılm túsirildi. Bizdiń otbasymyzǵa, mamama, Janar men joldasym Ǵalymǵa Londondaǵy konsertke barý múmkindigi týdy, onda biz ataqty «aǵylshyn kameralyq orkestrimen» birge oınaıtyn edik. Mamamnyń qyzymnyń mańyzdy sheteldik konsertine qatyssam degen kópten bergi armany júzege asatyn boldy.
О́kinishke oraı, dál jol júrerdiń aldynda mamamnyń tizesiniń aýrýy kúsheıip ketti. Alys jolǵa júrýdi asa aýyrsynatyn boldy. Tizesi isip, papam mazasyzdanyp, jol júrýden bas tartýdy usyndy. Bul kezde men Londonǵa jetip te qalǵan edim, densaýlyǵynyń jaǵdaıyn dál bile almadym, aıaq astynan shyqqan máseleni tek telefonnan estidim.
Mamam óziniń Londondaǵy konsertke bara almaıtynyna tipti de kóngisi kelmedi, sóıtip kelisilgen kúni jaqyn adamdarymen birge tumandy Albıonnyń shekarasyn sheshimdi kúıde attady. Men ony alań kóńilmen, janym qınala qarsy aldym, qolymnan kelgenshe jaıly jaǵdaıdyń bárin jasaýǵa tyrystym. Sóıtip júrsem mamam aıaǵynyń aýyrǵanyn atymen umytyp, kelgen kúni-aq túsirý tobymen birge Londonnyń Soho degen jerine túngi ekskýrsııaǵa barýǵa bekingeni. Kelesi kúnderi júristi tipti kóbeıtti. Birde bir jaıaý ekskýrsııadan, tarıhı oryndardy tamashalaýdan bas tartqan joq. Brıtan mýzeıinde birneshe saǵat boldy, aǵylshyn Parlamentiniń joǵary qabatyna kóterildi, Vestmınster abbattyǵyna tań-tamasha qaldy – qaı jerde de bloknotyn qolynan tastamaı, bárin jazýmen júrdi.
«Mama, aıaǵyńnyń aýyrǵany qaıda qaldy?!» – dep suraımyn men. «Eshteńe etpeıdi, aýyrǵanyna qarap jatqanym joq...». «Bárin nege jazyp júrsiń?» desem, «Bárin esimde saqtaǵym keledi. Endi bul jerge qaıtyp orala alamyn ba, kim biledi...», deıdi.
Meniń mamam tyń áserlerdi óte jaqsy kóretin – mundaıda onyń boıyna qandaı shabyt qaınary quıylatynyna, qıyndyqtar men kedergilerdiń eshqaısysyna da qaramaı ketetinine biz ómir boıy kýá bolǵanbyz...». Solaı.
Erge qyzmet etý – elge qyzmet etý. Márzııa Nurmaǵambetqyzy osy qasıetti qaǵıdany erte bastan ustanǵan jan. Iаhııa Áýbákirulynyń qarym-qabiletin qaster tutqany, onyń ǵylymǵa shyn berilgen bútin bolmysyn bıik baǵalaǵany, bilimdiligin, sheshendigin qadirlegeni azamatynyń bar múmkindigin qaı salada da jarqyrata ashýǵa múmkindik berdi. Jastaıynan ónerge qushtar bolyp óskeni, álemdik órkenıettiń eń óreli úlgilerin ómir boıy ólshem etip ustanǵany perzentiniń búkil ulttyń maqtanyshyna aınalýyna jaǵdaı jasady. Bul – baıandy baqyt. Áıel baqyty. Ana baqyty. Adam baqyty.
Al endi áńgimeniń basynda aıtqan jaıǵa oralaıyq.
Mýzykalyq aspapta oınap otyrǵan jas adamnyń jaqyn jyldarda juldyzy jarqyrap janatynyn óziniń jasy jıyrmadan jańa asqan, onyń ústine bolashaq mamandyǵy mýzykaǵa tikeleı qatysy joq, onyń ústine ózi eshqandaı mýzykalyq aspapta oınaı almaıtyn stýdenttiń birden dál boljaı alýy múmkin be? Dál osy múmkin emes shyǵar deısiz... Durys aıtasyz. Biraq, sol múmkin emes jaǵdaı múmkin bolyp edi bir kezde degenbiz.
Sóz túıininde sony túsindireıin.
Sóıtip, apaıdyń úıindegi áńgimemiz ábden qyzdy, uzaqqa sozyldy. Neshe túrli albomdardy birinen keıin birin alyp, san túrli sýretshiler týraly sóılestik. «Apaı, «zachetqa» qashan kirisemiz?» desem, apaıym qolyn siltep kúledi, «Mynandaı áńgimege basqa taqyrypty aralastyrmashy» degendeı. Shaı ústinde Iаhııa aǵaı týraly, balalary týraly aqtaryla aıtty. Bir kezde: «Saǵan qazir bizdiń Jánııa pıanıno tartyp beredi» dedi de, bólmege jasy 14-15 shamasyndaǵy oqýshy qyz bala kirip keldi. Akademıktiń qyzy deıtindeı emes, sondaı qarapaıym, mamasynyń kóńili úshin, uıala-uıala pıanınoǵa otyrdy. Sodan pıanıno sóılep bir ketti deısiz. Kabınet ishin kernep, aǵyl-tegil quıylyp kelip jatqan kileń bir áýezdi áýender. Sonyń aldyndaǵy ásemdik álemin kezgen ádemi áńgimeniń áseri me, bir men úshin oryndalǵan jeke konsertteı bolyp shyqqan jarty saǵattaı boıǵy syrly sazdyń sıqyry ma, bir kezde: «Keremet!» dep qaldym. «Ras aıtasyń ba, saǵan unady ǵoı, á?» dep jatyr apaı. Sol arada, aýzyma qalaı túskenin qaıdam, «Apaı, shynynda keremet. Qyzyńyz áli laýreat mejdýnarodnyh konkýrsov bolady» dep jibergenim. Dál osylaı, tilime oratylǵan kúıinde oryssha tirkes aralastyryp aıtqanym áli esimde. Bólmede tynyshtyq ornaı qaldy. Jánııa da, mamasy da ań-tań kúıde. Tap sol sózdi arab tilinen synaqtan ótý úshin aıtpaǵanyma qudaı kýá. Dál solaı etip nege aıta qalǵanymdy ózim de túsiner emespin. Jánııanyń oryndaý sheberligin dál olaı baǵalaýǵa da, onyń bolashaǵyn dál olaı boljaýǵa da shamamnyń jetpeıtinin ǵana túsinemin. Biraq, dál solaı aıtyldy.
Arada birneshe jyl ótti. Men úıine baratynda K.Baıseıitova atyndaǵy mýzyka mektebinde oqyp júrgen Jánııa P.I.Chaıkovskıı atyndaǵy Máskeý memlekettik konservatorııasyn, keıinnen onyń aspırantýrasyn bitirdi. Ár jer-ár jerdegi konsertterde oryndaǵan jeke nómirlerin tyńdap qalyp, Iаhııa aǵaıdyń, Márzııa apaıdyń qyzy ǵoı dep qýanyp qoıatynbyz. Sóıtip júrgen kúnderdiń bir kúninde Jánııa aıdy aspannan shyǵardy. 1983 jyly sonaý Fransııadan, álemniń óner astanasy dep ardaqtalatyn Parıjden jaqsy habar jetkizdi elge. Margaret Long pen Jak Tıbonyń halyqaralyq konkýrsynda 2-shi Gran-prıge jáne «Osy zamanǵy fransýz kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryn úzdik oryndaý úshin» arnaýly júldesine ıe boldy. Sol habardyń dúrmegimen júrgen kúnderdiń birinde «Sosıalıstik Qazaqstannyń» qabyldaý bólmesindegi Halıda apaı bólmeme kelip tur. «Seni Márzııa Májenova degen kisi izdep jatyr. Ýnıversıtetten. Meniń oqýshym edi, úıge habarlassa dep telefonyn berdi», deıdi. Dereý habarlastym, qýana quttyqtap, Jánııany maqtap jatyrmyn. «Toqta, toqtaı tur», deıdi apaı. «Osy sen baıaǵyda qyzyńyz halyqaralyq konkýrstardyń laýreaty bolady dep ediń ǵoı, esińde me?». «Esimde». «Sonda sen sol sózdi qalaı aıttyń?». О́zimshe ázildep jatyrmyn: «Álkeı aǵamyzdyń sózin bilesiz ǵoı, bilemiz, bilgennen keıin aıtamyz degen... Tyńdadyq ta tanydyq, tanydyq ta aıttyq qoı» dep. «Sonda da?» deıdi apaı. Ne aıtýǵa bolady? «Apaı, kóripkeldigim joq, mýzykalyq saýatym taǵy joq, «zachet» alý úshin maqtaıtyn oıym da bolǵan joq...». «Sonda da qalaı boldy ózi?» dep apaı taǵy suraıdy. Tolqyp tur. Men de tolqyp kettim. «Qaıdan bileıin, aýzyma qudaı salǵan shyǵar sol sózdi», dedim.
Iаhııa aǵaı men Márzııa apaıdy sodan bir jyldaı ótkennen keıin, 1984 jyly Respýblıka saraıynda kezdestirip qaldym. Ol bárimizdiń ushqan uıamyz Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń qurylǵanyna 50 jyl tolýyna arnalǵan saltanatty jınalys edi. Foıede amandassam, apaı qolymdy bosatpaıdy. Janyndaǵy tórt-bes kisini toqtatyp, shaqyryp, meni tanystyryp jatyr. Shákirtim dep maqtap jatyr. Maqtaýynyń kókesi «Bul jigit Jánııanyń halyqaralyq konkýrs laýreaty bolatynyn mektepte júrgeninde-aq aıtqan» degen sózi boldy. Ana kisiler «Bul qaıdan shyqqan kóripkel?» degendeı betime tańdana qaraıdy... Keıin Jánııa da: «Mamam Saýytbek aǵań solaı aıtqan dep sizdi eske alyp qoıatyn» dep júrdi.
Jaqynda Jánııa habarlasqan. «Aǵa, mamam týraly estelikter kitabyn qurastyryp jatyrmyn. Sizdi jaqsy kórýshi edi ǵoı, estelik jazyp bermeısiz be?» dep. Sol tilekti oryndaýdy sóz basynda aıtylǵan Almatyǵa issapardyń ádemi áseri tezdetip jiberdi. Onyń ústine aldyńǵy kúni, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıýdyń saltanatty rásimi kezinde Táýelsizdik saraıynda Jánııamen qatar otyryp qalǵanda taǵy bir jaqsy jańalyq estidik: dál búgin, 31 mamyrda oqý ornynyń 80 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty is-sharalar aıasynda ýnıversıtette Márzııa Májenova aýdıtorııasy ashylady eken. Ýnıversıtet basshylyǵynyń bul da bir bilgendigi bolǵan. Sodan jastyq shaqtyń jan jadyratar jarqyn kúnderin eske túsirip jedeǵabyl maqala jazdyq. Myna ómirde Alashtyń ardaqty azamaty, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, kórnekti ekonomıst-ǵalym, adamdyqtyń, adaldyqtyń úırenerlik úzdik úlgisin qaldyrǵan tamasha tulǵa Iаhııa Áýbákirovtiń súıikti jary, qazaqqa búkil ulttyń maqtanyshyna aınalǵan Jánııa Áýbákirovadaı aıaýly qyz syılaǵan ardaqty ana, aldynan qazaq ádebıetiniń, ulttyq jýrnalıstıkanyń talaı-talaı tarlandary tárbıe alǵan ulaǵatty ustaz Márzııa Nurmaǵambetqyzy Májenovadaı, bizdiń súıikti ustazymyzdaı aınymas asyl adam bolǵanyn oqyrmandardyń aǵa býyny esine túsirsin dep, jańa býyny bile júrsin dep.
Saýytbek ABDRAHMANOV.