Elimizde ekpeden bas tartý jaǵdaılary jyldan jylǵa artyp keledi. Sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý komıtetiniń málimdeýinshe 2017 jylmen salystyrǵanda, bıyl ekpeden bas tartqandar sany 3,8 ese artqan. Resmı derekke sáıkes, 2017 jyly shamamen 5,3 myń adam bas tartqan bolsa, 2025 jyly bul kórsetkish 20 myńǵa jetken. Bul málimetter barlyq ekpelerge qatysty. Ekpeden bas tartatyndar sany nege kóbeıip jatyr? Ekpeniń densaýlyqqa zııany bar ma? Sharıǵatta ol týraly ne aıtylǵan? Bul týraly Egemen.kz tilshisi saraptap kórdi.
Ekpeden (vaksınadan) bas tartýdyń basty sebepteri negizinen dinı senimderge baılanysty bolyp otyr. Din jolynda júrgender sharıǵat boıynsha ekpe alý mindetti emestigin alǵa tartady. Sondaı-aq vaksınanyń qaýipsizdigine, sapasyna senbeıtinder, janama áserinen qorqatyndar da bar. Áleýmettik jelilerdegi tekserilmegen aqparattardyń kóbeıýi de keri áserin tıgizip otyr.
Qyzylsha tirkelgen mektepterge vaksına almaǵan balalar jiberilmeıdi
Balalaryna ekpe saldyrýdan bas tartqan analardyń biri Alııa Dosqalıeva tabıǵı jolmen qalyptasyp kele jatqan balanyń ımmýnıtetin jasandy túrde, ıaǵnı ekpe arqyly qalyptastyrýǵa qarsy ekenin aıtady.
«Emhanalarda ekpe jańa týǵan sábıge aldyn ala tolyq ári tereń tekseris júrgizilmesten, arnaıy ımmýnologııalyq qan taldaýy jasalmastan salynady. Ár balanyń aǵzasy, genetıkalyq ereksheligi, kóterý qabileti ártúrli bolǵandyqtan bul óte mańyzdy. Ekpe aldynda ata-anadan ekpeden keıin «qandaı da bir jaǵdaı bolsa, dárigerge kiná artpaıtyny» týraly qolhat alý senimsizdik týdyrady. Joǵary bilimdi dáriger keńesimen, ruqsatymen salynyp otyrǵan ekpe tolyq qaýipsiz bolsa, nege mundaı qujat qajet degen suraq mazalaıdy. Balanyń taǵdyry oıynshyq emes. Sondyqtan mundaı sheshimder jan-jaqty zerttelip qabyldanýy kerek dep esepteımin», deıdi ol.
Jasandy ımmýnıtet – ekpe arqyly qalyptasadyAl balalar dárigeri Asylym Qasenqyzy tabıǵı ımmýnıtetti bala anasynan alatynyn, alaıda bul ımmýnıtet shamamen 6 aıǵa deıin ǵana saqtalatynyn aıtady.
«Keıin bala túrli ınfeksııalarmen aýyryp, sol arqyly júre paıda bolǵan ımmýnıtetti qalyptastyrady. Biraq keıbir aýrýlardyń asqynýy óte qaýipti bolýy múmkin. Sol úshin de jasandy ımmýnıtet kerek. Vaksına alý arqyly siz balańyzdy tek sol aýrýdyń ózinen ǵana emes, onyń aýyr asqynýlarynan da qorǵaısyz. Mysaly, 6 aıǵa deıingi sábı kókjótel juqtyrsa, tynys alýy toqtap qalýy múmkin. Al qyzylsha aýrýynan keıin 5-7 jyldan soń sırek kezdesetin panensefalıt damýy yqtımal. Bul óte aýyr asqyný, bala koma jaǵdaıyna túsip, ólip ketýi múmkin. Bala 1 jasqa deıin qyzylshamen aýyrsa panensefalıt kezdesý jıiligi 1:609 bolsa, 5 jasqa deıin kezdesý jıiligi 1:1367 bolýy múmkin. Iá, vaksına alǵan balalar da keı jaǵdaıda sol ınfeksııamen aýyrady. Biraq eń bastysy – aýrý asqynýsyz ótedi», deıdi bala dárigeri.
Elimizde qyzylshaǵa qarsy vaksınasııa naýqany toqtady ma?
Dárigerdiń aıtýynsha álemdik zertteýler vaksınalardyń qaýipsiz ári tıimdi ekenin dáleldegen. Vaksınalar elderge taratylmas buryn birneshe kezeńnen turatyn qatań klınıkalyq zertteýlerden ótedi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDU) vaksınanyń qaýipsizdigi men tıimdiligine kóz jetkizgennen keıin ǵana ony qoldanýǵa jáne elderge usynýǵa ruqsat beredi.
«Nege qolhatqa qol qoıamyz? degen suraqqa kelsek tek vaksına kezinde ǵana emes, kez kelgen medısınalyq manıpýlıasııa aldynda (operasııa, tis emdeý, qan alý jáne t.b.) aqparattandyrylǵan kelisim alynady. Bul jaýapkershilik sizdiń moınyńyzǵa júkteledi degen sóz emes. Bul – sizge prosedýra týraly tolyq aqparat berilgenin jáne siz ony túsingenińizdi rastaıtyn qujat. Ekpe aldynda arnaıy analızder tapsyrýdyń qajeti joq. Balany ýchaskelik dáriger qaraıdy: jalpy jaǵdaıyn, temperatýrasyn, qarsy kórsetilimderdiń bar-joǵyn baǵalaıdy. Eger bári jaqsy bolsa, vaksınasııaǵa jiberedi. Qazirgi buıryqtarǵa sáıkes, vaksınaǵa medısınalyq qarsy kórsetilimdi (medotvod) tek ýchaskelik dáriger beredi. Allergolog, nevrolog nemese basqa mamandar qorytyndy bere alady, biraq sońǵy sheshimdi balanyń jaǵdaıyn tolyq baǵalaı otyryp, ýchaskelik dáriger qabyldaıdy», deıdi Asylym Qasenqyzy.
Ekpe aýtızmge ushyrata ma?Dáriger sondaı-aq balasynyń aýyr dertke shaldyqqanyn ekpeden kóretin ata-analardyń ýájine qatysty da oıyn bildirdi.
«1998 jyly Endrıý Ýeıkfıld ekpe men aýtızm arasynda baılanys bar dep jalǵan zertteý jarııalaǵan. Keıin bul zertteý tolyqtaı joqqa shyǵarylyp, maqala The Lancet jýrnalynan alynyp tastaldy, al avtor lısenzııasynan aıyryldy. Sodan beri mıllıondaǵan iri zertteýler júrgizildi. Ekpe men aýtızm arasynda eshqandaı baılanys tabylǵan joq. Iаǵnı ekpeniń aýtızmge qatysy joqtyǵy dáleldendi», deıdi dáriger.
Nege adamdar aýtızm men ekpeni baılanystyrady?«Aýtızm belgileri kóbine 1-2 jas aralyǵynda baıqala bastaıdy. Al dál osy kezeńde bala josparly ekpelerdi alady. Iаǵnı bul – sebep-saldar emes, tek ýaqyt boıynsha sáıkes keletin paralleldi jaǵdaı», deıdi Asylym Qasenqyzy.
Islam dininde ekpege tyıym salynǵan ba?Joǵaryda ekpeden bas tartatyndar negizinen dinı senimdegi adamdar ekenin aıtyp óttik. Osyǵan oraı sharıǵatta ekpe týraly ne aıtylǵanyn anyqtaý úshin QMDB Sharıǵat jáne pátýa bóliminiń mamany Elbek Tasbolatulyna habarlastyq.
Din mamanynyń málimdeýinshe ıslam dininde ekpe jasaýǵa tyıym salynbaıdy.
«Oǵan Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) myna hadısi dálel: «Kimde-kim tańerteń ájýa qurmasynyń jeti danasyn jeıtin bolsa, sol kúni oǵan sıqyrdyń jáne ýdyń zııany tımeıdi» (Buharı). Sondaı-aq ǵalymdar jańa týǵan nárestege tahnık jasaýdy mustahab dep sanaǵan. Iаǵnı óz ákesi nemese úlken (qurmetti) kisiler ózi shaınaǵan qurmanyń sólin balanyń tańdaıyna jaqqan (Imam án-Náýaýı, «Sharhý sahıh Múslım», 14/122-123). Osy sebepti jasandy túrde (qoldan) sábıdiń jaman aýrýlarǵa qarsy ımmýnıteti kúsheıtilgen», deıdi Elbek Tasbolatuly.
Islam dini árbir adamǵa óz ómiri men densaýlyǵyna durys kútim jasaýǵa jáne aýrý-syrqattan emdelýdiń aldyn alý joldaryn izdeýge mindetteıdi.
Qazaqstanda tumaýǵa qarsy jappaı vaksınasııa bastaldy
«Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izdegen kisi zııan kórmeıtini anyq. Vaksınalaý zańdy túrde ári kásibı mamandardyń nusqaýymen júzege asý kerek. Bul másele medısınaǵa qatysty bolǵandyqtan, sol salanyń mamandary ony jan-jaqty zerttep, adamnyń densaýlyǵyna paıdaly nemese zııandy tustaryn anyqtap, ony qoldaný týraly naqty sheshim qabyldaýy tıis. О́ıtkeni Alla Taǵala Quranda: «Eger bilmeseńder, bilim ıelerinen surańdar» («Nahyl» súresi, 43-aıat)» degen», deıdi din mamany.
Onyń aıtýynsha vaksına quramynda sharıǵatta tyıym salynǵan zattar bolmaýy tıis. Sebebi sharıǵatta kez kelgen haram jáne nájis zatpen emdelýge ruqsat joq. Biraq zárýlik jaǵdaılarda, ıaǵnı ekpe qoldanbaǵan jaǵdaıda ómirine qaýip tónetin bolsa jáne odan basqa halal túri tabylmasa, bar ekpeni qoldanýǵa ruqsat etiledi. О́ıtkeni Alla Taǵala: «О́zderińdi óz qoldaryńmen qaýip-qaterge salmańdar» («Baqara» súresi, 195-aıat) dep buıyrǵan.
«Ekpe adamnyń densaýlyǵyna zııan keltirip, onyń aýrýyn asqyndyryp nemese múgedek etip qoımaýy tıis. Islam dini árqashan zııandy nárseden aýlaq bolýǵa shaqyrady. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «О́zińe de, ózgege de zııan berýge bolmaıdy» (Ahmad ıbn Hanbal), dep aıtqan. Sondyqtan vaksınalaý densaýlyqqa zııandy bolsa nemese paıdasynan zııany kóbirek bolsa, onda emdelýdiń basqa jolyn qarastyrý qajet», deıdi Elbek Tasbolatuly.