Tuńǵysh Prezıdent kitaphanasynda Respýblıkanyń Tuńǵysh Prezıdenti kúnine jáne Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýttyń evolıýsııasyna arnalǵan «Qazaqstandaǵy przıdenttik ınstıtýt: dástúr, qazirgi zaman jáne bolashaǵy» atty dóńgelek ústel ótti, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 26 qarashada óziniń ulyqtaý rásimi kezinde: «Ulttyń bostandyq jolyndaǵy tabandy kúresiniń arqasynda Qazaq eli táýelsizdigin aldy. Egemen memlekettiń qurylýyna, onyń irgesin bekitý jolynda orasan zor eńbek sińirgen tarıhı tulǵalarymyzǵa ádil baǵa berýimiz kerek. Tabystardy jáne olqylyqtardy ajyratatyn bul – ýaqyt jáne tarıh. Ýaqyt – eń ádil qazy, al tarıh – bárine tarazy. Sondyqtan saıası naýqanshyldyqqa jol bermeýimiz qajet. Biz bolashaqta ádiletti memleket bolamyz desek, ótkenge ádildikpen qarap, odan taǵylym ala bilýimiz kerek», dep málimdedi.
Esterińizge sala keteıik, Tuńǵysh Prezıdent kúni 2012 jyldan bastap atap ótiledi. Mereke kúnin tańdaýǵa 1991 jyldyń 1 jeltoqsanyndaǵy jalpyhalyqtyq saılaýdyń nátıjesinde N.Á.Nazarbaev Qazaq SSR Prezıdenti laýazymyna saılanýy negiz boldy. Sonymen Qazaqstanda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettiligi men egemendigin nyǵaıtýda, sondaı-aq elimizdiń odan ári nátıjeli damýy úshin mańyzdy ról atqarǵan prezıdenttik ınstıtýt dástúriniń negizi qalandy. Táýelsizdiktiń keıingi onjyldyqtarynda prezıdenttik ınstıtýt ekonomıka men saıasattaǵy jáne qoǵamdaǵy jańǵyrtýlardyń bastamashysy bolǵandyǵyn aıta ketý kerek. Ol transformasııalar men progressıvti reformalardyń qozǵaýshy kúshi boldy.
Dóńgelek ústel barysynda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik jáne áskerı qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyq Qaharmany B. E. Ertaev, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi Z.K. Shaýkenova, Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń dırektory, saıasattaný ǵylymdarynyń kandıdaty T. B. Qalıev, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıteti Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty Saıası zertteýler ortalyǵynyń dırektory A. M. Ámrebaev, Prezıdent janyndaǵy Qazaqstandyq strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bólim basshysy S. B. Ahmetjarov, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq quryltaı músheleri D.R.Áshimbaev jáne M.M.Shıbýtov, Parlament Senaty hatshylyǵy meńgerýshisiniń orynbasary J. K. Tólendınova, «M. Nárikbaev atyndaǵy QaZGZÝ Ýnıversıteti» AQ Basqarma tóraǵasynyń orynbasary A. B. Karbozova, «Alternatıva» ózekti zertteýler ortalyǵynyń dırektory A.E. Chebotarev, L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń Saıasattaný kafedrasynyń meńgerýshisi B.A. Ǵabdýlına, «AMANAT» partııasynyń Qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń Saıası taldaý bóliminiń basshysy D.E. Bazarov sóz sóıledi.
Is-sharaǵa onlaın jáne oflaın formatta memlekettik organdardyń, ǵylymı-zertteý mekemeleriniń, professor-oqytýshylar quramynyń 300-den astam ókilderi, joǵary oqý oryndarynyń doktoranttary, magıstranttary men stýdentteri jáne elimizdiń mektepteri men kolledjderiniń pedagog-tarıhshylary qatysty.
«Bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Jańa Ádiletti Qazaqstandy qurý maqsatyn kózdeıtin iri konstıtýsııalyq reformany jarııa etti. Jalpyhalyqtyq referendýmda Qazaqstannyń negizgi zańyna túzetýler engizilýi Konstıtýsııalyq reformanyń bastamasy boldy. Aldaǵy qaıta qurýlar bılikti ortalyqsyzdandyrýǵa jáne basqarýdyń sýperprezıdenttik úlgisinen myqty Parlamenti bar prezıdenttik respýblıkaǵa kóshýge baǵyttalǵan. 1995 jylǵy Konstıtýsııaǵa sáıkes qurylǵan sýperprezıdenttik respýblıka táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýy men damýynda óz rólin atqarǵany sózsiz. Biraq búginde demokratııalyq ınstıtýttar nyǵaıyp, saıası mádenıet artqan saıyn saıası júıeni qazirgi shyndyqqa beıimdeý máselesi tabıǵı túrde pisip jetildi. Konstıtýsııalyq reforma prezıdenttik ınstıtýtqa da áser etedi. Prezıdent laýazymynda bolýdyń bir rettik 7 jyldyq merzimin belgileý jónindegi túzetý Respýblıka Prezıdentiniń óz ókilettigin júzege asyrý kezeńine partııalyq beıtaraptyq qajettiligi týraly qabyldanǵan konstıtýsııalyq túzetýlermen sáıkes keledi. Prezıdenttik ókilettikterdegi ózgerister Jańa Ádiletti Qazaqstandy qurý strategııasyna barynsha saı keletin prezıdenttik ınstıtýttyń ońtaıly modelin izdeýdi kórsetedi», dedi Tuńǵysh Prezıdent kitaphanasynyń dırektory B. Temirbolat.
О́z kezeginde memleket jáne áskerı qaıratker, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyq Qaharmany Baqytjan Ertaev ta óz pikirimen bólisti.
«Qazir ýaqyt, formasııa, damý sharttary ózgerýde. Qoǵamda jańa suranystar týyndap jatyr. Qazaqstan memlekettik basqarý júıesin damytýdy jáne jetildirýdi jalǵastyrýda. Bıyl Memleket basshysy Q. K. Toqaev aýqymdy konstıtýsııalyq reforma jasady. Bul Ádil Qazaqstannyń qurylysy aıasynda memlekettiliktiń ınstıtýsıonaldyq negizderin jańartýǵa ákeldi», dedi ol.
Budan soń, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq Quryltaı múshesi Danııar Áshimbaev prezıdenttik ınstıtýttyń alǵash engizilgen kezeńin sóz etti.
«Ekpindi demokratııalandyrý jáne el basshylyǵynyń basqarýdy joǵaltýy ortalyqsyzdandyrýǵa jáne basqarý júıeleri men barlyq qoldanystaǵy organdardyń ydyraýyna ákeldi. Halyq depýtattary Keńesi men atqarý komıtetterine negizdelgen Keńes ókimetiniń burynǵy júıesi jumys istemeıtin bolyp shyqty. Al Kommýnıstik partııaǵa bekitilgen bılik bedelin joǵaltyp, quldyraı bastady. Nátıjesinde vakýým paıda boldy, ol haosqa aınalýy múmkin edi. Sol kezdiń ózinde, 1989 jyldyń kúzinde Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy laýazymy paıda boldy – bul bolashaq prezıdenttiktiń alǵashqy analogy. 1990 jyldyń basynda mundaı laýazym bizdiń respýblıkada qajetti barlyq prosesterdi qamtamasyz etpeıtini belgili boldy, ári kóktemde Prezıdent týraly zań qabyldanǵan-dy. Ol kezde saılaý Joǵarǵy Keńestiń sessııasynda ótti. Onda Nursultan Nazarbaev absolıýtti kópshilik daýysqa ıe boldy. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda keńestik partııalyq bılik pen jańa prezıdenttik bılikti biriktirýge áreket jasaldy. Nátıjesinde, memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵannan keıin Konstıtýsııalyq reforma júrgizildi», dedi Danııar Áshimbaev.
Sondaı-aq «Alternatıva» ózekti zertteýler ortalyǵynyń dırektory Andreı Chebotarev prezıdent saılaýy kópshiliktiń nazaryn aýdaratyn erekshe oqıǵa ekenin aıtty.
«Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda elimizde 7 saılaý naýqany ótti. 1991 jyly prezıdenttik saılaý bizdiń elimizdiń táýelsizdik pen egemendikke ıe bolý prosesiniń bir bóligine aınaldy. Bul saılaý uzaq merzimdi kezeńge odan ári saıası kún tártibin damytýǵa serpin berdi. Otyz jyldyq kezeńniń ártúrli jyldaryndaǵy saılaý naýqandarynyń mysalynda biz prezıdenttik ınstıtýttyń evolıýsııasyn kóremiz. Bıylǵy saılaý Memleket basshysy Q.K. Toqaev jarııalaǵan qýatty jańa konstıtýsııalyq reformalar sheńberinde ótti. Memlekettik basqarý qurylymyndaǵy prezıdenttik proteksııa qysqardy, endi Prezıdent tek bir ret jeti jyldyq merzimge saılana alady. 2022 jylǵy saılaý naýqany ıdeıalar men qundylyqtar básekelestigin kórsetti. Ár kandıdat óziniń belgili bir kún tártibin engizdi. Búgin biz respýblıkamyzdyń saıası damýynyń jańa kezeńinde turmyz», dedi ol.
Talqylaý barysynda sóz alǵan Prezıdent janyndaǵy Ulttyq Quryltaı múshesi Marat Shıbýtov qazir prezıdenttik ınstıtýt jańa kezeńdi ótkerip jatqanyn aıtty. Onyń aıtýynsha, Prezıdenttiń atqaratyn fýnksııalarynyń kólemi, bıliktiń basqa tarmaqtarymen qarym-qatynasy ózgerýde. Buǵan Prezıdentke talap qoıatyn jáne oǵan sáıkes kelýi kerek orta da áser etedi.
«Postkeńestik elderde ekonomıkalyq, energetıkalyq jáne áskerı daǵdarys jaǵdaıynda prezıdenttik ınstıtýt joǵary suranysqa ıe bolyp, ózekti bola túsetinin uǵyný kerek. Biz prezıdenttik ınstıtýtty ishki jáne syrtqy ortaǵa sáıkes keletin evolıýsııalyq nárse retinde taldaýymyz kerek. Biraq resmı ókilettikterdiń kólemi árqashan naqty ókilettikterdiń kólemine sáıkes kelmeıtinin eskerý qajet», dedi M. Shıbýtov.