Eýrazııalyq odaq – keleshegi zor qurylym

Adamzat qoǵamy alǵa damyǵan saıyn jańa múmkindikter paıda bolady. Memleketterdiń aldyna jańa mindetter qoıylady. Ǵaryshtyq qarqyn alǵan jahandyq damý barlyq elderdiń de strategııalyq josparlaryna únemi ózgerister engizýdi qajet etedi. Jańa zamanǵa beıimdele bilgen memleket qana ekonomıkalyq damý deńgeıiniń turaqtylyǵyn ustap tura alady. Eýrazııalyq odaq qurý, eýra­zııalyq ıntegrasııalyq baılanys­tar ornatý týraly Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev budan jıyrma jyl buryn M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetinde aıt­qan bolatyn. Biraq ta ol kezde bul bastamany iske asyrýǵa qoǵam da daıyn bolmady, egemendigin jańadan alyp jatqan táýelsiz memleketter de ózderiniń ishki máselelerine kóbirek mán berip ketti. Endi jańa ǵasyrdyń ekinshi on­jyldyǵynda Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq máselesi ózi­niń durys júıesin taýyp, ony iske asyrý jolynda 2011 jyldan bastap naqty jumystar júr­gizile bastady. Eýrazııalyq ekono­mıkalyq qaýymdastyq quryldy. 2011 jyly Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs – úsh el arasynda qu­rylǵan Keden odaǵy jumys istep kele jatyr. Keden odaǵynyń tıim­diligin ýaqyt kórsetip otyr. Endi Eýrazııalyq odaqqa kóshý jaǵdaıy qarastyrylyp otyr. О́ıtkeni, búgingi tańda álemde osyndaı 300-ge jýyq uıym jumys istep jatyr. Qazaqstan Prezıdenti Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy bizdiń áriptesterge 2050 jylǵa qaraı álemniń 300 birlestiginiń ishinde eń myqty ıntegrasııalyq uıymdardyń úshtigine ený maqsatyn alǵa qoıý qajettigin usyndy. Jahandyq ekonomıkanyń ózi naqty básekege baǵyttalǵan. Al básekelestik ónimniń sapasy men halyqqa tıimdiliginiń artýyna, onyń ózindik qunynyń arzandaýyna, sol arqyly tuty­ný­shylarǵa qoljetimdi baǵamen jetýine alyp keledi. Al osyǵan qalaı qol jetki­zýge bolady? Mysaly, biz­diń bı­daıy­myzdy álemdik saý­daǵa shy­ǵarý úshin eń birinshi ınfra­qu­rylym qajet. Iаǵnı, Azııa elderine jáne álemniń basqa da elderine astyǵymyzdy satý úshin tranzıttik tasymal­daý máselesin sheship alǵanymyz jón. Temirjoldyń tranzıttik ba­ǵyt­taryn paıdalanamyz, sondaı-aq, teńizderge shyǵý úshin porttar jáne basqa da qurylymdar kerek. Sonyń barlyǵyn esepteı kelsek, taýardyń baǵasy sharyqtap shyǵa keledi. О́ıtkeni, tranzıttik tasymaldaýdy jolǵa qoıyp alǵan elderdiń osy máselemen aınalysatyn ujymdary bar, olardyń ishki tártibi, óz kózqarasy bar, ózderiniń taýarlaryna jasalatyn jeńildikteri qarastyrylǵan. Al biz úshinshi tarap el bolyp oǵan kirý úshin óte qomaqty deńgeıde qarajat salýymyz kerek. Ol taýardyń ózindik qunyn birneshe esege sharyqtatyp jiberetini bel­gili. Basqa shyǵyndardy esep­te­megenniń ózinde osy tasymal­dyń ózi kóp qarajatty talap etedi. Osy oraıda, Eýrazııalyq odaq­tyń tıimdiligi zor. Mysaly, elimizdiń turǵyndary 17 mln. bolsa, endi tutynýshyǵa aınalyp otyrǵan úsh eldiń halqyn qosqanda, 170 mln. bolady. Sondyqtan bizdiń kásipkerlerdiń óz ónimderin naryqqa shyǵarý kólemi arta túsedi. Taýar óndirý kólemi artatyny anyq. Ol – tabys kózi jáne jańa jumys oryndary ashylady degen sóz. Sonyń nátıjesinde kóptegen áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler jaqsara túsetini belgili. Qazir Keden odaǵynyń ózinde taýarlarymyz birneshe esege ósip otyr. Bul birinshi meje ǵana. Ol ármen qaraı óse beretini sózsiz. Al ónimniń artqany bizdiń ekonomıkamyzdyń turaqtylyǵy, halyqtyń jaǵdaıy jaqsaryp, elimizdiń áleýeti nyǵaıa túsedi degen sóz. Egemendik alǵan kezi­mizden beri qaraı bizge Reseı­diń temirjolyn paıdalaný qym­batqa túsetin-di. Qazir shekara ashylǵannan keıin, eki el arasyn­daǵy kedenge qatysty kóptegen máseleler sheshimin tapty. Áli de qalǵan kedendik rásim­deý prosesindegi sharalar túri azaıa­tyn bolady. Búgingi tańda ár adam úshin, árbir memleket úshin ýaqyt qymbat! Buryn Qazaqstannyń, Reseıdiń jáne Belarýstiń taýar óndirýshileri óz ónimderin keden arqyly ótkizý úshin qanshama ýaqyttaryn ysyrap qylatyn. Qazir sonyń bári azaıdy. Qandaı jol ashylyp otyr­ǵanyn osynyń ózinen de túsinýge bolady. Eýrazııalyq odaqtyń tıim­dil­i­gin kórsetetin taǵy basqa da faktorlar kóp. Bizde úsh el arasynda qurylǵan Keden odaǵyna álemniń birqatar elderi qyzyǵýshylyq tanytýda. Mysaly, odaqqa alys shetelderdiń de qyzyǵýshylyǵy artýda. Olardyń qatarynda Túr­kııa, Vetnam, Úndistan jáne basqa elder bar. Bizdiń qoǵamnyń, halqy­myz­dyń «burynǵy Keńes ókimeti qaıta qurylyp ketpeı me?» degen kúmáni boldy. Bul odaqtardan seskenetin eshteńe joq. Tek qana ekonomıka jáne óndiris máseleleri alynǵan. Buǵan saıası, densaýlyq saqtaý, bilim berý máseleleri kirmeıdi. Sondaı-aq, adamdarda «Keden odaǵyna úsh el qosyldy, taǵy basqa elder osy odaqqa kirse, sonyń bárine Reseı ústemdigin júrgizip ketpeı me?» degen jáne bir kúmán boldy. Al jasalǵan kelisim boıynsha «bir el – bir daýys». Onyń basymshylyǵy nemese halqynyń kóptigi áser etpeıdi. Mysaly, úsh el – úsh daýys. Sonyń bireýi qarsy shyqsa, ol másele ótpeıdi, sheshim qabyldanbaıdy. Sondyqtan bul másele de sheshimin taýyp otyr. Sonymen qatar, «Reseı men Belarýs taýarlary bizdiń naryq­ty basyp ketpeı me?» degen kúmán boldy. Qazirgi qalyptasqan jaǵdaıda qaı eldiń bolmasyn kásipkerleriniń jáne taý­ar óndirýshileriniń syrtqy naryqqa shyǵýyna tıimdi jol ashyp otyrǵan odaqtyń biri bolyp otyrǵanyna kóz jetkizip otyrmyz. Bul degenińiz odaqqa kirgen qaı el úshin de, jahandyq damýdaǵy óz ekonomıkasyn órkendetýdiń eń bir tıimdi baǵyty bolatyny anyq. Sonymen, kúmándi bolyp kóringen úsh máseleniń de bizdiń elge alyp keletin qıynshylyǵy, kedergisi bolmaýy tıis ekendigi osydan-aq baıqalady. Basty maq­sat – Eýrazııalyq odaqqa kirgen elderdiń ekonomıkasyn damytý, halqynyń jaǵdaıyn jaqsartý. 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda Qa­zaq­stan Prezıdenti Nursultan Na­zarbaev: «Biz Keden odaǵyn jáne Birtutas ekonomıkalyq keńis­tikti nyǵaıtatyn bolamyz. Bizdiń taıaýdaǵy maqsatymyz – Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaq qurý. Osyǵan oraı biz máse­lelerdiń konsensýs arqyly she­shiletinin naqty málimdeımiz. Saıası egemendikke qysym kór­setilmeıdi», dep naqty aıtty. Ekonomıkanyń qarqyn alǵan baǵyty, ósýi tutynýshylar nary­ǵynyń kólemine baılanys­ty. Eger naryq kóleminiń deń­geıi neǵurlym ulǵaıa berse, keder­giler kelisimder arqyly sheshilgen bolsa, kásiporyndarǵa, kásipkerlerge óz taýarlaryn shyǵarýǵa múmkindik jasalady jáne eldiń ekonomıkasy meılinshe turaqty bolady jáne damı beredi. Ekonomıkanyń damýy – qoǵamnyń berik bolýynyń negizi, halyqtyń jaqsy jaǵdaıda ómir súrýiniń kepili. Bul – bir. Ekinshiden, osy eýrazııalyq ıntegrasııa ishindegi básekelestik bizdiń biraz múmkindikterimizdi ashady. Bizder bul iske bilimdi jas­tardy tartýymyz kerek. Ol úshin óz elimizde bilim berý jáne ǵylym salasyn damytýymyz qajet. Básekelestikke tótep berýde óndi­risti damytýǵa, kásipkerlikti alǵa bastyrýǵa, ony basqarý úshin bilimdi jáne densaýlyǵy myqty azamattar bolýy tıis. Úshinshiden, ishki naryǵy­myz­daǵy azyq-túlik taýarlaryn óndirýdi ulǵaıta túsemiz. О́nim­niń ózindik quny turaqty bolyp, halyqqa tıimdiligi arta túse­di. Básekelestik neǵurlym kóp bol­ǵan saı­yn soǵurlym taýardyń ózin­dik ba­ǵasy tómendep, sapasy jaqsa­rady. О́zimizben ózimiz qalyp, álem­dik básekelestikke shydaý – múm­kin emes. Naryq ekonomıkasy jaǵdaıynda jahandyq baıla­nysqa túspeı otyra almaısyń. Ol búgingi tańda dáleldenip otyr. Al shekarasyn jaýyp alyp, ózimmen ózim ómir súremin deıtin el bolsa, ondaı memlekettiń bolashaǵy joq. Sondyqtan bizdiń Prezı­den­ti­mizdiń bastamasymen qury­lyp otyrǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ke­leshegi zor qurylym. Bul – El­ba­sy­nyń kóregendik saıasatynyń arqa­synda jasalyp otyrǵan aýqym­dy ıntegrasııalyq joba. Osyn­daı batyl qadamdardyń nátı­jesinde bizdiń elimiz odan saıyn ny­ǵaıa túsedi, ekonomıkasynyń turaq­tylyǵy men damýy arta beredi. Osy oraıda, Astanada Qazaq­stan, Belarýs jáne Reseı prezı­dent­teriniń qatysýymen qol qoıyl­ǵan tarıhı ıntegrasııalyq shart­tyń túpki máni – elimiz­diń serpindi damýyn jáne áleý­met­tik-ekonomıkalyq turǵyda jań­ǵyrýyn qamtamasyz etý maqsa­tynda «múmkindik terezesin» aı­qara ashatyn óte mańyzdy qujat bolyp tabylady. Jeksenbaı DÚISEBAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Astana.