Astanada kórnekti jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qajyǵalı Muhanbetqalıulynyń týǵanyna 80 jyl tolýyna arnalǵan is-sharalar legi, aldymen Ulttyq akademııalyq kitaphanada qabyrǵaly qalamgerdiń tuńǵysh ret aǵylshyn tilinde jaryq kórgen «Troubled times» («Tar kezeń») tarıhı romanynyń tanystyrylymymen bastaldy. Is-sharaǵa Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli, Qazaq PEN-klýbynyń prezıdenti Bıgeldi Ǵabdýllın, aýdarmashy Saımon Hollıngsýort, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet jáne zııaly qaýym ókilderi qatysty.
Mazmundy is-sharada sóz alǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli jazýshynyń qazaq ádebıetiniń asyl qazynasyna aınalǵan biregeı týyndylary týraly parasatty oı qorytty.
«Qalamger «Tar kezeń» romanynda Syrym batyr arqyly qazaqtyń taǵdyry men otarshylyq qamytyn kıe bastaǵan eldiń tarıhyn jazyp, áleýmettik taqyrypty qozǵady. Qajyǵalı aǵamyz kez kelgen máselege beıjaı qaramaı, tyńǵylyqty daıyndalatyn», deı kelip, syrshyl sýretkerdiń qaıratkerlik qyry men PEN-klýbqa sińirgen eńbegin atap ótti. Odan keıin «Egemen Qazaqstan» RG» JShS bas dırektory, akademık Dıhan Qamzabekuly aıtýly tulǵanyń tuǵyrly romanyn búgingi ádebı-mádenı yqpaldastyqtyń bıigi dep qabyldaıtynyn jetkizdi. Sondaı-aq basqosýǵa qatysqan basqa da zııaly qaýym ókilderi Qajyǵalı Muhanbetqalıulynyń shyǵarmashylyǵy men azamattyq kelbeti jaıynda salmaqty sóz qozǵady.
Sodan keıingi is-shara Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda jazýshyny eske alýǵa arnalǵan ádebı-sazdy keshke ulasty.
Kesh shymyldyǵyn Mádenıet jáne sport mınıstriniń orynbasary Nurǵısa Dáýeshov ashyp, kórnekti qalamgerdiń ádebı murasy men adamı bolmysyna toqtaldy.
«Qajyǵalı aǵamyz sanaly ǵumyrynda ult rýhanııatyn kórkem shyǵarmalarymen baıytyp, tarıhymyzdy tereń tanýǵa qyzmet etti. Ol kisiniń «Ne jazsaq ta bilip jazaıyq» degen ustanymy azamattyq bolmysynyń tazalyǵyn kórsetedi. Jazýshy «Tar kezeń» romany arqyly qazaqtyń bekzat bolmysyn, tektiligin, erkindigin aıshyqty beıneledi. О́z basym, ol kisimen kezdesip, áńgimelesip, batasyn alǵanyma qýanamyn. Qalamgerdiń qaldyrǵan murasy halqymyzben birge máńgi jasaı beredi», dese, Astana qalasy ákiminiń orynbasary Erlan Bekmurzaev jınalǵan qaýymǵa elorda basshysy Altaı Kólginovtiń joldaǵan hatyn oqyp berdi.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet kórkem sóz zergeriniń ádebıetke birge kelgen tustastary týraly aıta kelip, prozashy shyǵarmashylyǵynyń eki qyryna aıryqsha mańyz berdi.
«Onyń birinshisi – áńgime-povesteri bolsa, ekinshisi – «Tar kezeń» romany. Bul roman jazýshynyń shyǵarmashylyq kemeline kelip, talantynyń tolysqan tusynda jazyldy. Shyndyǵyn aıtqanda, bizdiń otarlanǵan tarıhymyz tolyq jazylyp bolǵan joq. Biz nege osy ýaqytqa deıin jaltaqpyz? Nege anda-munda qaraı beremiz? Sonyń bári otarshyldyqtyń qanymyzǵa ábden sińip ketken zardabynan. Al onyń túp-tamyry qaıda? Týrasyn aıtqanda, biz úndemeı baǵyna bergen halyq emespiz. Qazaq óziniń er halyq, batyr halyq, qaıratker halyq ekenin kórsetti. Otarshyldyqqa qarsy kúresken batyrlardyń biri – Syrym Datuly. Aǵamyz bahadúr babamyz týraly ólmeıtin roman jazyp, Syrymdy óziniń bıigine shyǵardy. Sol arqyly qalamgerdiń ózi de bıikke kóterildi», dep jazýshyǵa erterekte arnap jazǵan óleńin oqyp berdi.
Sonymen qatar Qazaq PEN-klýbynyń prezıdenti Bıgeldi Ǵabdýllın sýretkerdiń seksen jyldyǵyna osydan bir jyl buryn daıyndala bastaǵandaryn tilge tıek etti.
«Qazaq PEN-klýbynyń aldyna qoıǵan eki maqsaty bar: birinshisi – jazýshylar men jýrnalısterdiń quqyǵyn qorǵaý bolsa, ekinshisi – qazaq ádebıetiniń klassıkterin shetel oqyrmandaryna jetkizý. Sondyqtan Qajyǵalı aǵamyzdyń torqaly toıyna «Tar kezeń» atty ǵajaıyp romanyn aǵylshyn tiline aýdartýdy aldyma maqsat etip qoıdym. Ol maqsatym oryndaldy. Sonaý Londonnan aýdarmashy Saımon Hollıngsýort osy kitapty tárjimalap, baspadan shyǵaryp alyp keldi», dep qýanyshymen bólisti. Al aýdarmashy Saımon Hollıngsýort Qajyǵalı Muhanbetqalıulynyń romanyn joǵary baǵalap, osy shyǵarmany aýdarý barysynda jańa álemmen tanysqandaı áserde bolǵandyǵyn baıandady.
Al jazýshynyń jaqyn dosy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tólen Ábdik syrbaz sýretkerdiń shyǵarmalaryn oqyp otyrǵanda bir kóldeńen sóz nemese jamaý sekildi oqıǵaǵa qatysy joq basqa bir kartına bolmaıtyndyǵyn mysalǵa keltirdi.
«Qajekeńniń tili taza, kompozısııasy shymyr, qysqasy, óte saýatty jazýshy bolatyn. О́ıtkeni ol álemdik ádebıetti kóp oqıtyn. О́zi zerek. Mektepti de, ýnıversıtetti de úzdik bitirdi. Qajekeń – Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanynan. Sol aýdannan ádebıetke О́tejan Nurǵalıev, Esenbaı Dúısenbaıuly, Sábıt Baımoldın sekildi talantty aqyndar kelip, oqyrmandarǵa erte tanyldy. Al Qajyǵalı birden kózge túsken joq. Jalpy, ol taıqunannyń báıgesine túskisi kelmeı, birden alamanda baq synady.
Qajekeń Syrym Datuly týraly romandy uzaq zerttep, asa úlken jaýapkershilikpen jazdy. Onyń baqyty – osy taqyrypty alyp shyqqandyǵy. Tarıhı taqyrypty jazý ońaı emes. Jaýapkershiligi úlken. Mysaly, Abaı – rýhanı álemimizdegi paıǵambar sekildi tulǵa. Biraq Abaıdy Muhtar Áýezov bıikke kótermese, ol bizdiń sanamyzǵa qaı dárejede keler edi? Muhtardyń kemeńgerligi – Abaıdy sol tarıhı ornyna kótere bildi. Qajekeń osy mindetti tolyǵymen atqardy. Syrym batyrdy halqyna tanytyp, tarıhı beınesin somdady. Qajyǵalıdyń adamgershiligi men kisiligi de kórkem edi. Biz ýnıversıtette birge oqyp, óte jaqyn dos boldyq. Ol aqjarqyn, albyrt, boıynan balalyq minezi qalmaǵan jigit bolatyn. Jas kezimizden birge erjetip, birge eseıip, birge qartaıdyq. Qataryńnyń ózińmen birge júrgenniń jaqsy jeri – qartaıǵanyńdy sezbeısiń. Sol baıaǵy balalyq shaqta júrgendeı bolasyń. Qajekeńniń ólimi maǵan aýyr tıdi. Týǵanymnan aıyrylǵandaı boldym. О́mirde Allanyń isine eshkim qarsy kele almaıdy. Qajekeńniń ekinshi ómiri bastaldy. Jazýshynyń ekinshi ómiri óziniń ómirinen áldeqaıda uzaq bolady. О́ıtkeni ár urpaq kelgen saıyn jaqsy jazýshynyń boıynan jańa bir qasıetterdi kórip, bizden góri tereńirek túsinedi», dep Tólen aǵamyz aıaýly dosyn saǵynyshpen eske aldy.
Parlament Májilisiniń depýtaty Saýytbek Abdrahmanov jany sulý jazýshynyń san qyrly talanty, azamattyǵy jáne shyǵarmashylyǵy jaıyndaǵy estelikterimen bólisti.
«Jańa «Tar kezeń» týraly aıtyp jatyrmyz. Bir shyǵarma aldyńǵy planǵa shyqqan kezde, ókinishke qaraı, ózge shyǵarmalaryna kóleńkesin túsiretin bolady. Qajekeńniń romanynan bólek, tamasha áńgimeleri men povesteri de keremet. Oǵan mysal retinde «Bir mashına shóp», «Eski dostar», «Shegebaı» sekildi kórkem dúnıelerin aıtar edim. Alaıda qalamgerdiń negizgi kitaby – «Tar kezeń» týyndysy. Bul romannyń aǵylshyn tiline aýdarylýy – kezeńdik qubylys. Qajekeń gazetke bergen bir suhbatynda: «Tarıhı shyǵarma jazý úshin adam bar ómirin arnaý kerek. Alekseı Tolstoı «Birinshi Petrdi» jazý úshin bar ómirin sarp etken. Osy romandy jazý barysynda kóptegen arhıv derekterine úńilip, tarıhı taqyryptaǵy 153 kórkem shyǵarma oqydym» dep aıtypty. Osyǵan qarap, jazýshynyń óz shyǵarmasyn jazarda júıeli zerttep, álem ádebıetinde «tarıhı týyndy qalaı jazylady, tarıhı keıipkerler qalaı somdalady» degenge tastúıin daıyndyq jasap, bir romandy 20 jyl jazǵany – sýretker jaýapkershiligi dep qaraımyz», dedi qalamger.
Sonymen birge talantty tulǵanyń týǵan jerinen kelgen Aqtóbe oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Altynaı Iýnısova bıyl jazýshynyń 80 jyldyǵyna arnalyp oblys kóleminde uıymdastyrylǵan is-sharalardy aıtyp ótti.
Sondaı-aq ádebı is-shara barysynda Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń ártisteri «Tar kezeń» romanynan úzindi qoısa, Zınat Qasymova, Jaqsygeldi Maıasarov, Medet Salyqov, Klara Tólenbaeva jáne basqa da belgili ánshilermen birge «Qorqyt» etno ansambli ádebı keshti áýezdi án-kúımen árlep, jınalǵandardy jyly áserge bóledi.