Keńes odaǵyn, sonyń ishinde Qazaqstandy da jaıpap ótip, ulttyń sút betine shyqqan qaımaǵyn qalqyp alǵan 1937-1938 jylǵy zulmat repressııanyń ótkeni kúni keshe ǵana edi. «Halyq jaýlaryn», «ultshyldardy» túp-tamyrymen qurtyp, NKVD jendetteri qan sasyǵan jeńin jańa qurǵata bastaǵan. Kenet... 1941 jyly Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń 17 jastaǵy stýdenti Ǵubaıdolla Ánesov bastaǵan óndirdeı 14 jas tarıh sahnasyna shyqty. Olardyń maqsaty – uıymnyń aty aıtyp turǵandaı, qazaq halqyn qorǵaý bolatyn.
1941 jyly jeltoqsan aıynda Batys Qazaqstan oblysynda keńes ókimetine qarsy qarýly kóterilis uıymdastyryp, Qazaqstandy odan bólip alýdy josparlaǵan antıkeńestik uıym músheleri áshkerelenip, qamaýǵa alyndy. Tergeý qujattaryna qaraǵanda, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalardan sál ǵana buryn Batys Qazaqstan oblysynyń Fýrmanov (Jalpaqtal) aýdanynda «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» degen atpen qurylǵan jasyryn uıym jeti aı ómir súrgen. 17 men 23 jas aralyǵyndaǵy órimdeı jastardyń arasynda Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń 6 stýdenti bar edi.
Uıym basshysy Ǵubaıdolla Ánesov nebári 17 jasta edi. Ol 1943 jyly 19 jasynda Oral qalasyndaǵy NKVD túrmesinde atylǵan. Qalǵan 13 adam da sottalyp, túrli merzimge túrmege qamaldy. Birqatary sol qýǵynda júrip qaıtys boldy.
Qylyshynan qan tamǵan qyzyl ımperııaǵa qarsy kózsiz erlikke barǵan oǵlandardyń esimin eli, urpaǵy umytpaýǵa tıis. Olar: Ǵubaıdolla (Ǵubash) Ánesov, Seıitqalı Bajekenov, Sátqalı Moldaǵalıev, Ǵumar Turymov, Saıdolla Shorabaev, Muhambetjan Nuralın, Iǵalı Muhambetqalıev, Mázzap Álıev, Mánnap Ahmetov, Qamal Maqulbaev, Súndetqalı Qarajanov, О́tegen Amanov, Qaıyrǵalı Saparalın, Imanǵalı Nasyrov.
Uıym qalaı quryldy?
Tergeý qujattaryna qaraǵanda, «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» 1941 jylǵy qyrkúıek aıynyń sońyna taman Fýrmanov poselkesinde qurylǵan. Ǵubaıdolla Ánesovtiń jaýabynda odaqty negizdeý úshin uıymǵa qatysatyndardyń jalpy jınalysyn ótkizbeı, áýeli Satqalı Moldaǵalıev ekeýi aqyldasqany, oǵan «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» degen at berýdi uıǵarǵany aıtylady. Bul sheshimdi Seıitqalı Bajekenovke, Ǵumar Turymovqa, Mázzap Álıevke aıtqan, olar usynysty tolyq qoldaǵan.
Alaıda Ǵubaıdolla Ánesovtiń ómirbaıanyna, taǵdyryna kóz jibersek, keńes ókimetine degen narazylyq, kúres tarıhy tereńde jatqanyn baıqaımyz. Arnaýly organdardyń arhıvinde saqtaýly jatqan osy ispen tolyq tanysyp, saraptama eńbek jazǵan oraldyq tarıhshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jańabek Jaqsyǵalıev osy jaıtqa toqtalǵan.
«1936 jyly Fýrmanov (qazirgi Jalpaqtal) poselkesinde 14 jastaǵy Ánesov Ǵubaıdollanyń otbasymen birge sol kezdegi Fýrmanov aýdandyq atqarý komıtetiniń is júrgizýshisi bolyp qyzmet atqarǵan 25 jastaǵy Satymov degen týysqany turǵan. Jasóspirim Ǵubaıdollanyń saıası kózqarasynyń jetilýine osy azamattyń áseri bolǵandyǵyn aıyptalýshy Ánesovtiń jaýaptaý hattamalarynan ańǵarýǵa bolady. Alaıda Satymov qurt aýrýyna shaldyǵyp, kóp uzamaı sol 1936 jyly dúnıeden ótken. Aýrýy ábden asqynǵan ol baqı ómirge attanar aldynda Ǵubaıdollany ózine shaqyryp alyp, sanaly ǵumyryn qazaq halqyn orystyń buǵaýynan bosatý jolyna arnaǵandyǵyn aıtyp, mektep oqýshysy – Ǵubashty keńestik bılikke qarsy uıymdasqan kúreske baǵyshtap, Qazaqstandy KSRO-dan bólýge áreket jasaý kerektigin ósıet etken. Satymovtyń bul ósıetin jattap qalǵan zerek bala erjete kele, aıtylǵan áńgimeniń saıası astaryn jete túsine bastaıdy. Bul jerde azamat Satymov sol jyldardaǵy keńes ókimetine qarsy uıymnyń múshesiniń biri boldy ma eken degen de oı keledi. Biraq muraǵat qujattarymen tolyq tanysqan biz Satymov týraly basqa eshqandaı málimet taba almadyq» dep jazady Jańabek Jaqsyǵalıev.
Ǵubaıdolla Fýrmanov orta mektebinde oqyp júrgende 1940 jylǵa deıin keńes ókimetine qarsy pıǵyl kórsetpegen. Biraq 1940 jyldyń orta sheninen bastap óz kózqarasyn kilt ózgertken. «Qazaqstan KSRO quramynan bólinip, onyń Túrkııa, Iran, Aýǵanstan, t.b. elder sııaqty derbes memleketke aınalýy úshin, keńes úkimetine qarsy kúres júrgizý kerek» degen oı qalyptasa bastaǵan. Osy kózqarasyn ol alǵash ret Seıitqalı Bajekenovpen bólisken. О́zimen bir mektepte oqıtyn 8-synyp oqýshysy Imanǵalı Nasyrov ta osy pikirge keledi. Sóıtip, olar partııa men ókimettiń ult saıasaty ultty joıýǵa baǵyttalǵan dep sheshedi. Ǵ.Ánesov bylaı deıdi: «Bizdiń pikirimizshe Qazaqstanda derbes memleket bolǵan joq, bárine orystar bılik júrgizip keledi. Osyndaı tujyrymǵa kelgen soń biz KSRO-dan bólinip, qazaqtyń derbes memleketin qurý úshin keńes ókimetine qarsy qarýly kúres júrgizý kerek degen sheshimge keldik. Keshikpeı oqý jyly aıaqtalyp, Nasyrov «Taldyqudyq» keńsharyndaǵy ata-anasyna jazǵy demalysqa ketti (UQK BQOBM, №P 3545, is №3789, t.2, 156- paraq).
1940 jylǵy tamyz aıynyń basynda Nasyrov kanıkýldan kelgen soń úsh dos bir mezgilde Oraldaǵy muǵalimder ınstıtýtyna túsýge sóz baılasady. Sóıtip, olar 1940 jylǵy 19 tamyzda Oralǵa kelip, Ánesov fızıka-matematıka, Nasyrov pen Bajekenov tarıh fakýltetine stýdent bolyp qabyldanǵan. Osy kezde Ǵubashtyń jaqsy tanysy Qamal Maqulbaev ta Fýrmanovtan kelip, Oraldyń gıdrotehnıkýmyna oqýǵa túsken.
Kóp uzamaı úkimettiń aqyly oqýdy engizgen jarlyǵyna sáıkes Nasyrov pen Bajekenov 1940 jyly 6 qazanda aýylǵa qaıtatyn bolyp, olardy Ánesov pen Maqulbaev vokzaldan shyǵaryp salǵan. Joldastarynyń kózqarasyn maquldaǵan Qamal antıkeńestik jumysqa óziniń de belsendi atsalysatynyn bildirgen. Biraq ol da sol jylǵy qarashada gıdrotehnıkýmdaǵy oqýyn tastap, aýdanǵa ketip qalǵan.
О́z múddelesterinen oqshaýlanyp qalǵan Ǵubash jańa pikirlester taýyp, jumysyn odan ári jalǵastyrýdy kózdeıdi. Osyǵan baılanysty muǵalimder ınstıtýtynyń tarıh fakýltetinde úzdik oqıtyn Saıdolla Shorabaevpen 1941 jyly sáýirdiń bas kezinde jaqyn áńgimelese bastaıdy. Bastapqyda sabaq tóńireginde bastalǵan áńgime keıin partııanyń ult máselesi jónindegi baǵytyn synaýǵa ulasady. «Munan ári biz Qazaqstan ekonomıkasyn keńes ókimetinen bólip alý jaǵyn ashyqtan-ashyq qarastyra bastadyq. Qazaq halqy, onyń tili men mádenıeti órkendemeıdi, qazaqtar ult retinde damymaıdy, kerisinshe joıyla beredi dep tujyrymdap, Qazaqstannyń KSRO-dan bólinýine baǵyttalǵan keńes ókimetine qarsy uıymdasqan belsendi kúres júrgizýdi qajet dep sheshtik», dep jaýap bergen saıası uıymnyń jetekshisi Ǵ.Ánesov.
Dál osy kezde Ǵubaıdollanyń áreketi NKVD-nyń nazaryna túse bastaıdy. Sóıtip, qupııa uıymnyń ishine «jansyzdar» kirip ketedi.
Biraq bul kezde Ǵubaıdolla Ánesov óz ıdeıasyna bekem toqtaǵan bolatyn. Satqalı Moldaǵalıev Ǵubaıdollanyń myna sózderin esine alǵan: «Maǵan aıtatyny, qazaqtardyń turmysy nashar, kóbi jumyssyz, salyqtardy kóp tóleıdi, tipti úıleri joq, jer úılerde tyshqandar sııaqty ómir súredi. KSRO Konstıtýsııasynda barlyq adamnyń quqyǵy teń, is júzinde kóp adamnyń, sonyń ishinde – qazaqtyń quqyǵy saqtalmaıdy. Úkimet eshqandaı kinási joq seniń atańdy – Moldaǵalıdi qamaýǵa alyp, sottap jiberdi. Myna úkimetten ne jaqsylyq kórip jatyrsyń, jumysyń joq, turmysyń nashar» degen.
Ǵubaıdolla osyndaı áńgimeni Imanǵalı Nasyrovqa da aıtqan: «Esimde, 1940 jyly qańtar aıynyń aıaǵynda ekeýara áńgimede keńes ókimeti kezinde qazaq halqynyń jaǵdaıy tym aýyr, adam tózgisiz qalypta, tipti ómir súrýge qarajat tabý qıyn ekenin dáleldeýge tyrysty. Tipti patsha zamanynda da dál bulaı bolmaǵynyn aıta kele, qazaq halqynyń mádenıeti men tili burmalanyp jatyr, qazaqtar eń sońǵy, eń tómen ult bolyp sanalady, ıaǵnı olar adamǵa sanalmaıdy degendi aıtty. Dálel retinde basqarýshy jáne jaýapkershiligi joǵary oryndarda tek qana orystar otyrǵanyn, al qazaqtar qara jumys istep júrgenin mysal qyldy. Osydan keıin Ánesov: qazaq halqy bizge senedi, bizdi zııalylar dep esepteıdi, sondyqtan bolashaqta biz qazaq halqynyń múddesin qorǵaýymyz kerek, al ol úshin uıym quryp, KSRO-dan Qazaqstandy bólip alý baǵytynda uıymdasqan túrde kúres júrgizip, derbes qazaq memleketin qurý qajet» degen eken.
«Derbes qazaq memleketi bolsyn!»
О́z pikirlesteri men jaqtastaryn kóbeıtken Ǵubaıdolla Ánesov bastaǵan top endi naqty is-áreketke kirise bastaıdy. Tergeý qujattaryna qaraǵanda «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» kontrrevolıýsııalyq ultshyl uıymynyń alǵashqy otyrysy 1941 jyly qyrkúıektiń alǵashqy kúnderinde aýdandyq emhanada ótken. Qupııa jınalysqa Ǵ.Ánesov, S.Bajekenov, Ǵ.Turymov, M.Álıev, I.Muhambetqalıev qatysqan. Terezeni ártúrli kıimmen qymtap, jınalysty S.Bajekenov ashyp, sózdi Ǵ.Ánesovke bergen. Jınalysta qarýly kóterilisti qalaı uıymdastyrý jaıy sóz bolǵan. Uıym músheleri, Mánnap Ahmetov pen Qaıyrǵalı Saparalın, t.b áskerge attanatyn kúni, shaqyrý qaǵazyna ıe bolǵan 150-deı jigitti qarýly kóteriliske jumyldyrý josparyn talqylaǵan. Áskerı komıssarıat áskerge shaqyrylǵandardy Aleksandrov Gaı stansasyna deıin shyǵaryp salatynyn bilgen olar, jalpy jaǵdaıdy taldaı kele áskerge shaqyrylǵandardy aýdan ortalyǵyn basyp alýǵa paıdalanbaqshy bolyp uıǵarady. Jıynǵa qatysýshy uıym músheleri áskerge attanǵandardy «Krasnyı partızan» keńshary tusynda salt atpen qýyp jetip, josparyn qarýly jolmen júzege asyrmaqshy bolyp kelisedi. Bir saǵatqa sozylǵan jınalysta osyndaı máseleler josparlanady. Alaıda áskerge attanýshylardyń kúni ózgergendikten, kóterilis jasaý máselesi aıaqsyz qalǵan.
1941 jylǵy qyrkúıek aıynyń ekinshi jartysynda Ǵubash uıym músheleri Moldaǵalıevke, Bajekenovke jáne Turymovqa qazaq halqyna úndeý jasaıtyn kontrrevolıýsııalyq únparaq jasap shyǵarýdyń qajettigin aıtady. Únparaqtyń jobasyn jazyp, ony aýyl syrtyndaǵy ıesiz jer úıde talqylaıdy. Oǵan Moldaǵalıev, Bajekenov, Álıev jáne Ánesov qatysqan. Talqylaý birneshe kúnge sozylǵan.
Uıymnyń taǵy bir jınalysy 1941 jylǵy qarasha aıynda Sátqalı Moldaǵalıevtyń saraıynda bolǵan. Bul jınalysqa Ánesov, Bajekenov, Moldaǵalıev, Qulbasov jáne Álıev qatysqan. Ǵubash Oraldan kelgen Qulbasovqa (bul adam uıym ishine kirgen satqyn tyńshy bolatyn) Bajekenovti, Moldaǵalıevti jáne Álıevti tanystyryp, uıym músheleriniń rýhyn kóterý úshin Qulbasovty jaqsy qyzmetker retinde madaqtaǵan. Sol kúngi jınalysta tártip, múshelik bıletterdi basý, uıymnyń múshelik jarnasy jáne Moldaǵalıevti kaznacheı etip saılaý máseleleri qaraldy. Bir saǵatqa sozylǵan jınalysta atalǵan sharalar júzege asyp, áýeli Ánesov, sosyn basqalary sóz sóılegen.
1941 jyly uıym músheleri Qazaqstan ókimetiniń basshylaryna antıkeńestik mazmunda hat jazý týraly bir sheshimge keledi. Keıin hatty kóbeıtý máselesi týady. Bul maqsat úshin baspahanalyq qaripter men boıaýdy erte daıyndap, jáshik ishinde jasyryp, qazaq zıratynda saqtalǵan. Jasyryn baspahanada «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymynyń múshelik bıletteri de basylyp shyqqan. Baspahanaǵa qajetti jabdyqtardy, máselen, qariptiń kirin jýýǵa qajetti kerosındi Turymov pen Bajekenov berip otyrsa, boıaýdy Álıev aýdandyq baspahanadan alyp otyrǵan.
Alǵashqy únparaqtar terilgen soń Ánesov partııa men keńes ókimetiniń jekelegen basshylaryna hat jazý jolyn oılaı bastaıdy. Bul jóninde áýeli Moldaǵalıevpen, sosyn Bajekenov jáne Turymovtarmen aqyldasady. Shamamen 1941 jyldyń 9-10 qarashasynda Sátqalı Moldaǵalıev ekeýi Ǵubashtyń úıinde hat jazýǵa kirisedi. Sonymen KSRO Joǵary Keńesi prezıdıýmynyń tóraǵasyna, KSRO Halyq komıssarlary Keńesiniń tóraǵasyna jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń tóraǵasyna úsh hat jazylady. Alǵashqy eki hatty Moldaǵalıev jazsa, sońǵy hatty Ánesov qazaq tilinde jazǵan. Hattyń jazylǵan ýaqyty 9-10 qarasha bolsa da, olar saıası jaǵynan tıimdi bolady degen eseppen 7 qarasha, ıaǵnı Qazan tóńkerisiniń 24 jyldyǵy kúni jazyldy dep belgilep, Qazaqstandy bólý jónindegi talaptaryn osy kúnge sáıkestiredi.
Hattyń mátini:
«KSR Odaǵy Joǵarǵy Keńesi tóralqasynyń tóraǵasy M.I.Kalının joldasqa qazaq halqynan dostyq sálem.
Biz «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymynyń músheleri qazaq halqynyń atynan osy hatty joldaı otyryp, mynadaı talap-tilekterimizdi bildiremiz. Qazaq halqy KSRO Konstıtýsııasyna sáıkesti derbes qazaq memleketi bolyp bólingisi keledi.
Onyń sebebi, orystandyrý saıasatyna baılanysty qazaq tili, qazaq halqynyń mádenıeti men halyqtyń quqyǵy aıaqqa basyldy. Qazaqtar qazir qul sııaqty turyp jatyr. Kúni-túni jumys jasaıdy. О́nimdi az alady. Ony da memleketke beredi. Kıinýge túk qalmaıdy.
Qazaq halqynyń orystardan bólinýin suraımyz. Eger bul talaptarymyz oryndalmasa, halyq otannyń derbestigin amalsyzdan qolyna myltyq alyp qorǵaýǵa shyǵady. Jaýapty osy jyldyń 1 jeltoqsany kúni «Pravda» gazeti men radıodan kútemiz.
GAKSIM 7/11-41 jyl.»
«GAKSIM» degen qol Ǵubash Ánesuly Kóshekov, Sátqalı Imanǵalıuly Moldaǵalıev degen uǵymdardy beretin edi. Qalǵan eki hatta olar esimderin ádeıi túsiniksiz etip jazǵan.
Bul hattar tıisti mekenjaı jazylyp, poshta arqyly jiberilgen.
Uıym óz jumysyn nyǵaıta berý úshin uıym múshelerin jekelegen aýdandarǵa bólgen: Ánesov – Fýrmanov aýdanyna, Bajekenov – Jánibek aýdanyna, Qulbasov – Jympıty, Nuralın – Jańaqala aýdanyna barýǵa tıis bolǵan. Qaztalov aýdanyna barý Qamal Maqulbaevqa júkteldi. Adamdardy aýdandarǵa bólý shamamen 1941 jylǵy qarasha aıynyń sońyna taman júrgizilgen. Maqsat – 1942 jyly sáýirdiń basynda Batys Qazaqstan oblysynyń birqatar aýdanynda áskerı kóterilis uıymdastyrý. Osyǵan qajetti Batys Qazaqstan oblysynyń jaǵrafııalyq kartasyn Baıturǵan Ábilhaıyrov esimdi azamattan alǵan. Barlyq aýdanda kóterilisti bir mezgilde bastaý úshin shartty túrde habar berýge kelisken. Mysaly, Ǵubaıdolla Ánesov kóterilisti 1942 jyldyń 5 sáýirinde bastaıtyn bolsa, «Meniń úılený toıym 5.IV.42 jyly bolady» degen jedel hat joldaýǵa kelisken. Ǵubaıdolla Ánesov Fýrmanov, Jánibek jáne Jympıty aýdandarynda kóterilisti bir mezgilde bastaýǵa tyrysqan. Kóterilis ýaqytyn 1 sáýir dep belgiledi. «Bul kezde jer óte laısań, mashına júre almaıdy, al kóterilisshiler salt atpen shyǵady» dep josparlaǵan. Uıymdy qarjylandyrýdyń tóte joly retinde bankini tonaý da oılastyrylǵan edi.
Biraq balǵyn bozdaqtar ázirlegen barlyq jospar sátsiz aıaqtaldy. 1941 jyly 21 jeltoqsanda NKVD uıym músheleriniń bárin tutqyndady. Uıymnyń ishindegi jansyz arqyly barlyq jospardy aldyn ala bilip otyrǵan NKVD oblystyq áskerı komıssarıatpen kelisip, jalpaqtaldyq jastardy soǵysqa alýǵa ádeıi asyqpaıdy. Ábden izderin ańdyp, qolǵa túsiredi.
* * *
Bir jyldaı tergep-tekserýden keıin Ǵubaıdolla Ánesov KSRO NKVD janyndaǵy aıryqsha keńestiń sheshimi boıynsha atý jazasyna kesildi. Úkim 1943 jyly qańtar aıynda oryndalǵan. RSFSR Qylmystyq kodeksiniń tıisti baptary boıynsha uıym músheleri S.Bajekenov, S.Moldaǵalıev, Ǵ.Turymovtar – 10 jylǵa, S.Shorabaev, M.Nurálın, I.Muhambetqalıev – 8 jylǵa, qalǵany 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Q.Saparalın 1942 jyldyń 7 jeltoqsanynda NKVD qyzmetkerleriniń soqqysynan qaza taýyp, isi toqtatylady. Soǵan qaramastan ony da bes jylǵa sottap jibergen.
Bul azamattardyń keıbireýleri aıdaýda júrip qaıtys boldy. Olar Sibirde Karlag pen Kolymada azap shekti. Jazasyn ótegen soń da uıym múshelerin qaıtadan Qıyr Shyǵysqa jer aýdaryp jiberdi. Keńes ókimeti olardy ǵumyr boıy saıası tutqynda ustady. Tek elimiz egemendik alǵannan keıin ǵana 14 bozdaq aqtaldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń bas prokýratýrasy 1993 jyldyń 26 aqpanynda atalǵan qylmystyq is boıynsha arnaıy qorytyndy jasap, «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵynyń» barlyq múshesin tolyq aqtady.
* * *
О́rteńge shyqqan gúldeı jarq etip shyǵyp, az kún jaıqalǵan «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» músheleriniń taǵdyry osyndaı boldy. KSRO kezinde jabýly jatqan bul tarıhty alǵash qozǵaǵan – jýrnalıst Amangeldi Shahın «Sol bir súrgin», «Qorǵaımyn dep qazaqty» atty tarıhı-derekti kitap jazdy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Munaıdar Balmoldanyń «On tórt» atty tarıhı romany jaryq kórdi. Oqıǵany ǵylymı turǵydan saraptaǵan ǵalym Jańabek Jaqsyǵalıevtiń eńbegin osy maqalamyzda keńinen baıandadyq. Batys Qazaqstan oblysynda Jalpaqtaldaǵy jasyryn jastar uıymy týraly nasıhat jumysy jetkilikti dárejede dep aıta alamyz. Alaıda el basyna kún týǵan qıyn kezde halqyn qorǵaýǵa umtylǵan jalyndy jastardyń tarıhyn kúlli qazaq bilýi tıis. Táýelsizdik kúni qarsańynda osy taqyrypty jańǵyrtqan maqsatymyz da sol edi.
Batys Qazaqstan oblysy