Muǵaljar aýdany Embi qalasynyń №7 qazaq orta mektebinde matematık-ǵalym Shámshi Aıpanovty eske alý is-sharasy ótti. Kezdesýge ǵalymnyń jary Gúljaýhar Kákenqyzy, týystary men jerlesteri qatysyp, talantty ǵalym týraly estelikterimen bólisti.
Kezdesý osy mektepte Sh.Aıpanov atyndaǵy ınformatıka kabınetiniń ashylý rásimimen bastaldy. Kosmos zymyrandaryn jerden basqarýdyń matematıkalyq aspektilerimen aınalysqan ǵalym 1951 jyldyń 7 qazanynda Muǵaljar aýdany Embi qalasynda kópbalaly otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi Ábil Aıpanov Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń múgedegi, anasy Dámeli maıdan jyldary temirjol boıynda qara jumys istegen. Embi qalasyndaǵy №7 mektepte 8-synypqa deıin oqyǵan Shámshi ári qaraı bilimin Reseıdiń Novosibir qalasynda jalǵastyrǵan.
Aýyl mektebinde oqyp júrgen balanyń keńes odaǵyndaǵy eń tańdaýly Novosibir fızıka-matematıka arnaýly mektebine qabyldaný tarıhy da ózgeshe. Sol jyldary odaqtyq respýblıkalardaǵy merzimdi basylymdar betine matematıka páni boıynsha olımpıadalyq esepter jarııalanyp, sony úzdik sheshkenderge shaqyrtý keletin. 1965 jyly Embi mektebiniń 7 synybynda oqyp júrgen Shámshi «Lenınshil jas» gazetine jarııalanǵan esepterdi shyǵaryp, kórsetilgen mekenjaıǵa jiberedi. Kóp keshikpeı ol Novosibir ýnıversıtetinde uıymdastyrylǵan jazǵy matematıkalyq mektepke shaqyrtý alyp, 7 myń talapkerdiń arasynan taǵy da úzdik shyǵyp, Novosibir ýnıversıteti janyndaǵy fızıka-matematıka mektebiniń 8-synybyna qabyldanady. 1968 jyly mektepti úzdik bitirgen Shámshi osy ýnıversıtettiń qoldanbaly matematıka mamandyǵy boıynsha oqýǵa túsedi. Dıplom alǵan soń birden elge oralyp Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine aspırantýraǵa túsip, kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Ushaqtar men kosmos zymyrandarynyń ushý traektorııasyn belgileýdi jáne ony qashyqtan basqarýdy qamtamasyz etetin matematıkalyq baǵdarlama jasaýmen aınalysty. Osy qara shańyraqta qyryq jyl ustazdyq etken jyldary Shámshi Ábilulynyń jetekshiligimen 6 aspırant kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Uzaq jyl boıy ýnıversıtettiń ǵylymı kadrlar daıarlaý bóliminiń meńgerýshisi, odan soń Almaty tehnologııalyq ýnıversıtetinde, Ulttyq ǵylym akademııasynyń Informasııalyq tehnologııalar ınstıtýtynda jumys istedi. Aǵylshyn tilinde erkin sóıleıtin Shámshi Ábiluly Germanııa men Úndistan ýnıversıtetterinde, Belgııadaǵy NATO zerthanasyna ǵylymı zertteýler júrgizýge shaqyrtý aldy. Ushaqtar men kosmos zymyrandaryn qashyqtan (jerden) basqarýǵa arnalǵan ǵylymı maqalalary halyqaralyq SCOPUS jáne Web of Science bazasyna kiretin jýrnaldarda jaryq kórdi. Shámshi Ábiluly jastardy ǵylymǵa tartýǵa, oqýshylardy matematıkalyq olımpıadaǵa daıyndaýǵa kóp eńbek sińirdi.
Embidegi kezdesýde joldastary Shámildiń jas kezinde eńbekqorlyǵymen kózge túsip, aınalasyna qamqor, otbasynda úlgili áke, súıikti jar bolǵanyn aıtyp ótti. Jary Gúljaýhar Kákenqyzynyń da ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasap, eki ulynyń jaqsy azamat bolyp qalyptasýyna úlken eńbek sińirgen. Ǵalymnyń ushý traektorııasyna baılanysty zertteýleri ǵylymda keń qoldanysqa endi.
Aqtóbe oblysy
Muǵaljar aýdany