Mirjaqyp epopeıasy

Taǵy sol oraıda, ózin Mirjaqyp atap, mal taýyp júrgen Bazarbek Bá­del kópshilikke qarata Jaqańnyń maqala­synyń tilimen sóılep ketetin tusy bar. Sonda oılaǵanbyz: «zamanaýı dúnıege ol zamannyń tilin de baıqap ákelý kerek-aý, kózi qaraqty oqyǵandar bolmasa, kópshilik «mynasy nesi?» dep jaba salýy ábden kádik», dep. Sóıtsek, nıeti aram álgi Bazarbegińiz Mirjaqypty túgelimen jattap alǵan qý eken ǵoı. Demek, kıno basynda shyǵarmashylyq toptyń olaı etkeni utymdy shyqqanǵa uqsaıdy. Oqıǵalar legin shıelenistire túsý úshin. Sebebi, «bul qalaı boldy?» dep otyrǵanda, bir shetten Jaqańnyń asyl beınesi jarq ete qalady. Týra sol tusta shyn Mirjaqyptyń sabaq berip jatqanynyń ózi jalt qa­ratady. «Oqyǵandar qazaqtyń turmysy men ómirinen ajyramaý kerek» degen Mirjaqyptyń óz sózi bolsa kerek. Bul – búginde mánin joımaǵan sóz. Ulttyq tanym men oılaý sodan bas qu­rasa kerek. Tek qana bilimnen emes. Joǵa­rydaǵydaı oqıǵany oınatyp bas­tap, burylys jasaý rejısser Murat Es­jan bastaǵan shyǵarmashylyq toptyń ut­qyrlyǵy desek, Jaqańnyń jazyp ketken óz sózin ornymen qoldanyp, ak­ter­diń aýzyna salý – bul endi sóz joq, ssenarısterdiń eńbegi. Jaqańnyń sózin tiriltý, onyń jazǵandarynyń te­reńine shomý – serıaldyń ár tusynan ush­qyn atady. Ásirese Alash arysynyń boıyndaǵy tazalyq pen ójettikti, aqyl men qaıratty qapysyz tanytatyn tustar Jaqańnyń óz sózderin aýzyna salǵanda nemese ol kisiniń oıynan bas quraǵan lepesterdi jetkizgende týyndynyń túpki muraty aıqyndala túsedi. Bul rette týyndynyń ssenarıin ja­zý­shy Ularbek Nurǵalymuly men Mu­rat Esjan jáne Ushqyn Sáıdirahman eń­bekterin ataǵan jón shyǵar.

Qyzyljardan Ombyǵa attanǵan Ja­qań­nyń kóp jylqy arasynan júırigin (Alagóz) tanýy ádemi emeýrin. Emeýrin ǵana emes, bul tutas serıaldyń ózegi ispettes. Jylqy – qazaqtyń jany. Mir­jaqyp aıdalar aldynda júıriktiń sile­keıin ózimen ala ketýin sonymen túsin­dirýge bolady. Jaqań qaıtqanda janýary qo­rany buzyp shyǵyp, bostandyqqa jó­neledi... Alagóz munda qasterli mánge ıe.

Ombyda Jaqań Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynulymen kezdesýdegi árbir dıalogtiń astynda alapat mán bar. Álıhan Bókeıhanǵa Muhamedııar mystan «sonda... qazaq jeke jurt bolyp ketýdiń oraıy týyp turǵany ǵoı, á?» dep qoıyp qalatyny bar ǵoı. Al Álekeńniń oǵan «qazaq óz aldyna el bolyp qana qoı­maı, qandaı el bolýdyń úlgisin tarıhta áldeneshe kórsetken jurt emes pe?!» deıdi. Aqań qostap basyn shulǵıdy. Satqyn Muhamedııar birtúrli pushaıman bop úndemeı qalmaı ma? Álekeńniń bul sózi Muhamedııar bastaǵan sol kezdegi barlyq satqynǵa ǵana emes, tarıhı, ult­tyq sanadan jurdaı osy kúngilerge de qarata aıtylǵan jaýap. Endigi urpaq Álekeń aıtqan álgindeı sanamen ósýi tıis. Budan bólek, bul otyrysta Barlybek Syrttanuly jasaǵan «Qazaq eliniń ýstavy», Jaqańnyń «Oıan, Qazaq» kitabyn keńirek taratý jaıy, Ombydaǵy qazaq jastaryn durystyqqa (eldik múdde) baǵyttaýǵa qatysty taǵy basqa kóptegen sózderden Alash muraty men azattyq ıdeıasy aıqyndalyp, serıaldyń túpki maqsaty boı kórsetedi. Aıtpaqshy, dál osy tusta Mirjaqyptyń sońyna sham alyp túsken NKVD jendetteri onyń jaz­balaryn aqtarystyryp, túpki oıyn tanýǵa kirisip ketken. Týyndy osylaı bir­den shıryǵa bastaǵanda, myna zamanda Jaqańnan qalǵan jalǵyz qyz – Gúlnar apaı­dyń ákesi aqtalady degen úmiti kók­ke ushyp, qaıǵysy qalyńdaı túsedi. Kóptegen arystar aqtalǵanda, jalǵyz Jaqańnyń aqtalmaı qalýy – sońyndaǵy balasynyń ǵana emes, tutas ulttyń qasireti der edik. Gúlnar apaı buǵan deıin qalaı kúızelip kelse, ákesi aqtalmaı qalǵan kúni tirideı taǵy bir ólgen bolady. Aqyrynda týra týǵan kúnin atap ótip jatqanda, bas prokýror Dýlatulyn aqtaý týraly jarlyqty ákelgende, ne jylaryn, ne kúlerin bilmeı, «áke, biz jeńdik!» dep jarlyqty keýdesine qysqanda, keıipkermen qosa qystyǵasyń. Ultynyń baqyty jolynda aq-adal ter tókken arysty aqtatyp, urpaqty jyndy ǵyp qoıǵan júıege laǵynet!

Gúlnar apaıǵa bolysqan jalǵyz qazaq jasy Izbasar – jańa urpaq beınesi, olar bolmaǵanda ult ta, azattyq ta joq edi. Sony­­men qatar álgi prokýror myrza da bir tıp, jıyntyq beıne. Demek, kúres áli tynbaǵan. Aıtpaqshy, se­rıal­dyń taǵy bir oljasy – Izbasar el ishinen taýyp alǵan, Mirjaqyp atamyz «Baqytsyz Jamaldyń» kirispesinde jazatyn jyrynyń eski aýdıo­jazbasy. Oıly tyńdarmannyń arqasyn shymyrlatsa kerek.

Osylaısha serıal úsh tarapta shıeleni­sedi. Alashordashylardyń kúres joly, olarǵa qarsy NKVD jendetteri jáne Gúl­­nar apaı zamanyndaǵy kúres, bári jan-jaqtan shıeleniskende kórermendi baılap qoıady. Jáne birneshe detal, túbi tereń emeýrin bar. Máselen, Aqjoltaı Aǵybaı batyrdyń qylyshy, Kenesary han joryqtarynyń atalýy, bular sebep­siz kirikpegen. Alash ıdeıasy da aqyryp teńdigin talap etken Kenesary han kúre­siniń jalǵasy.

Jaqań men Ǵaınıjamaldyń mahabbaty týyndyny joǵary kýlmınasııaǵa kó­ter­gendeı áser qaldyrdy. Ásirese Ǵaı­nı­­ja­malǵa atastyrylyp qoıǵan Mu­qanmen dýel. Úreıi ushyp ketken Muqan NKVD jen­­­­detteri túsine almaı dal bop júrgen Mir­­­­ja­qyp óleńderiniń maǵy­nasyn dýel­den soń ta­masha «tápsirlep» bermeýshi me edi?

Kópshilik bile bermeıtin Seıdazym Kádirbaev, Ahmetsapa Iýsýpov, Dinshe Ádil­­derdiń kórinýi de Alash taqyry­by­nyń aıasyn asha túsedi.

Toǵyz aı qapasta japadan-jalǵyz jyndanyp ketpeý úshin qamyrdan shahmat tastaryn jasap, sony ermek qylǵany da sátti shyqqan. Álem ádebıetinde bar sıýjetter shyǵarma keńistigin keńeıtpese, taryltpaıdy. Ulttyń tanymyna jumys istep tur munda. Osy tusta, Júsipbek Aı­­maýytuly men Ahmetsapany atyp, Ja­qańdy jalǵyz jaýyp qoıǵanda, kún­derdiń kúni qaradaı qınalyp, temir tordan birneshe ret aıqaılaıtyny bar. «Eı, meni atýdy umytyp kettińder» dep. Jaqańnyń osy sózi keýdeńdi tilip túsedi. Sonymen qosa Jaqań ólgenin estip, Gaıany jubatýǵa kelgen Ahmet Baıtursynulynyń sózi kózge eriksiz jas irkedi. Osy kezde qaıran Alagóz qoranyń esigin tarpyp ashyp, keń dalaǵa shurqyrap ketedi. Tiri jylqynyń qoń etin kesip alý syndy ult umytýǵa aınalǵan etnografııalyq málimetteri óz aldyna bólek áńgime. Biz ańdap-bilmegen ne ańdasaq ta jazý barysynda eske tús­pegen tustary bulardan da kóp-aý. Son­dyqtan kınotýyn­dyny ár qazaq kórý kerek. Bıylǵy ult rýhanııatynyń bir tabysy qaısy dese, sóz joq, biz osy dúnıeni atar edik.