Eskertkishter de jylaıdy eken, tyńdap-túsine bilgenge olardyń da aıtar muńy bar eken. Olardyń úni, ásirese 590 nysany tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń tizimine engizilgen, onyń ishinde 20-synyń respýblıkalyq mańyzy bar, ejelgi keshendi qorymdardaǵy esepke alynǵan qulpytas-qoıtastar, sáýlet óneriniń kórnekti týyndylary sanalatyn kúmbezdi tamdar men saǵanalarynyń sany 9 myńnan asatyn, odan bólek mártebesin anyqtaýdy, arnaıy saraptama júrgizýdi qajet etetin 800-den astam tarıhı-mádenı mura nysany aldyn ala esepke alý tiziminde turǵan Mańǵystaý oblysynda kúńirene estiledi.
Árıne, óliler men eskertkishterge tynyshtyqtan basqa eshteńe qajet emes, al búgingi álem-jálem álemniń áperbaqandary men jumyrtqadan jún qyryqqan pysyqtar sol tynyshtyqtyń shyrqyn buzýdaı-aq buzyp keledi, ókinishtisi eskertkishterdi qorǵaýǵa zań da dármensiz. Mádenıet qyzmetkerleri ǵana emes, kóne muraǵa jany ashıtyn kóptiń aldynda tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý, ony keleshek urpaqqa sol qalpynda jetkizý ózekti másele bolyp tur.
Tarıhı-mádenı mura nysandaryn qorǵaý jáne paıdalaný týraly zańnamaǵa sáıkes tarıh jáne mádenıet eskertkishi sanalatyn ejelgi qorym keshenderdiń qorǵaý aımaǵynda jańa qurylys jumystary júrgizilmeýge tıis. Alaıda oblysta osy máseleniń sheshimin tappaýy jyldarǵa sozyldy – jurt qaıtys bolǵan jandy tarıhı oryndarǵa qoıýǵa qumar, quzyrly oryndar onyń aǵattyǵyn túsindire almaı álek.
Zańǵa júginse, zań tyńdamaǵanǵa toqtam beretindeı zildi emes – Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 145-baby boıynsha tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń qorǵaý aımaqtary, qurylys salýdy retteý aımaqtary jáne qorǵalatyn tabıǵı landshaft aımaqtary sheginde jerdi paıdalaný rejimin buzýshylyqtar boıynsha jeke tulǵalarǵa – 10 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul tóleýmen ǵana shekteledi eken. Zańnyń jeńildigin paıdalanǵandar marqum bolǵan týysyn kıeli oryn sanalatyn ejelgi qorymdardyń qorǵaý aımaǵyna jerleıdi, sondaı-aq qorymdaǵy esepke alynǵan sáýlet pishinderine zamanaýı eskertkishter turǵyzady, jańadan salynǵan qabir qurylystary dinı-qabirleý keshenderiniń qalyptasqan tarıhı kórinisi men bastapqy jalpy kórinisiniń burmalanýyna ákelip soǵady. Sońǵy jyldary urpaqtary jınalyp, ata-babasy jerlengen ejelgi tamdarǵa, ıaǵnı memlekettik tizimge alynǵan kúmbezder men saǵanalarǵa óz betimen ózgertý, qalpyna keltirý jumystaryn júrgizý jaǵdaılary kóp kezdesip otyr, bul eskertkishtiń túpnusqaly arhıtektýrasyna aıryqsha nuqsan keltiredi. 2021 jyly Mańǵystaý óńirinde dál osy baǵytta 6 zań buzýshylyq jaǵdaı anyqtalǵan.
– Eskertkishterdiń qorǵaý aımaqtary sheginde jerdi paıdalaný rejimin buzý boıynsha jeke tulǵaǵa 1000 aılyq eseptik kórsetkish aıyppul salý jáne eskertkishti nemese onyń qorǵaý aımaǵyn qalpyna keltirýge, al bul múmkin bolmaǵan kezde keltirilgen zalaldy Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyq zańnamasyna sáıkes óteýge mindetti dep jazý kerek degen usynysty aıtqymyz keledi. Bul másele jaıynda osyǵan deıin de oblystyq mádenıet basqarmasy tarapynan aıtylyp júr, – deıdi Mańǵystaý oblystyq tarıhı-mádenı qoryq ǵylymı qyzmetkeri Nursáýle Daýymsharova.
Eskertkishterge kelesi qaýip baǵaly metall izdep kóne qorymdardy qopara talqandap, kezdesken baǵaly jádigerlerdi qoldy etetin «qara arheologterden» tónýde. 2019 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 295-babyna ózgerister engizilgenmen «qara arheologter» áli de uzyn arqan, keń tusaý kúımen erkin sharlap júr. «Dalalyq jerlerdegi kóne qalashyq oryndary men qorǵandarda, jalpy kez kelgen jerde «qara arheologter» metall izdegish quraldarymen altyn izdep qazyp talqandap ketý jaǵdaılary kóbeımese azaımaı otyr. Olar eskertkishtiń mádenı qabatyn joıyp, nuqsan keltiredi, sondaı-aq qundy jádigerlerdiń qaıtarymsyz joǵalýyna ákelip soǵady», deıdi mamandar. Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 295-baby boıynsha arheologııalyq jumystardy zańsyz júrgizý, ıaǵnı metall izdegishter, radarlar, basqa da tehnıkalyq quraldar nemese jer qazatyn mashınalardy paıdalana otyryp jasalǵan is-áreket ıesi úsh jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýmen nemese bes myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi aıyppul salýmen jazalanady. Mamandar zań buzýshylyq jaǵdaılarynyń aldyn alý maqsatynda quqyq qorǵaý organdarymen birlesip, arnaıy is-sharalar josparyn jasaý jáne júzege asyrylýyn baqylaý baǵytynda jumystar júrgizýdi usynyp keledi.
Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– 2017-2018 jyldary «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy júzege asyrylǵany belgili. Jalpyulttyq jáne óńirlik mańyzy bar qasıetti nysandardyń qatarynda dinı-ǵıbadat etý nysandarymen qatar, erekshe baǵalanatyn tarıhı-mádenı jáne tabıǵı mura eskertkishteri de bar. Elimizdiń rýhanı sımvolıkalyq murasyna súıengen ishki mádenı týrızmdi damytý jáne qoldaý maqsatynda bul «kıeli beldeýdiń» nysandary týrızm ındýstrııasy úshin órleý núktesine aınalýǵa tıis. Endi osyndaı kıeli oryndarymyzǵa kelýshilerdiń sany kún sanap artyp keledi, qazirgi tańda kópshiliginde joldaryn jóndeý, elektr jaryǵymen, aýyz sýmen, uıaly baılanys jelilerimen qamtamasyz etý, talapqa saı dárethanalar salý, t.b. jumystardy qajet etedi. Mysaly, Shaqpaq ata, Sultan úpi, Masat ata, Sısem ata tárizdi mańyzdy eskertkishterge jaqsy jol salý qajet. Sondyqtan osy oraıda, olardyń qazirgi zamanǵa saı paıdalanylýy úshin ınfraqurylymdaryn damytý, ekologııalyq aımaǵyn saqtap, qoqys máselelerin retteý, sanıtarlyq talaptarǵa saı qonaqúıler salý, zııaratshylar men týrısterge arnalǵan vızıt ortalyqtaryn ashý, mobıldi ınternetpen qamtamasyz etý tárizdi jobalardy qarqyndy júzege asyrý úshin respýblıkalyq deńgeıde arnaıy baǵdarlama jasaqtalýy qajet. «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» baǵdarlamasy boıynsha sakraldy oryndarǵa kelýshilerge jaǵdaı jasaý maqsatynda qazirgi zamanǵa saı paıdalanylýy úshin sharalar, abattandyrý-kórkeıtý jumystaryn, landshaftyq dızaınmen júrginshilerge arnalǵan shaǵyn joldar men demalatyn oryndar jasaý, kıeli orynda júrý tártibi jazylǵan taqtaıshalar ornatý, dárethanalar salý, qoqys salatyn konteınerler ornatý, t.b. júzege asyrý úshin bıýdjetten qarjy qarastyrylsa deıdi mamandar.
Eskertkishter zańmen qorǵaýsyz, qaraýsyz qalǵan «ıesiz aýyl» emes. Naqty aıtsaq, Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly zańnamasyn, onyń ishinde aýmaqtardy ıgerý kezinde jer ýchaskeleri bólip berilgenge deıin tarıhı-mádenı mura obektilerin anyqtaý boıynsha arheologııalyq jumystardy júrgizbeý, monýmentti óner qurylystaryn ornatý qaǵıdalaryn buzýshylyqtar, tarıh jáne mádenıet eskertkishiniń zańsyz ornyn aýystyrý jáne ony ózgertý,tarıhı-mádenı mura obektileriniń saqtalyp turýyna qater tóndirýi múmkin jumystardy júrgizý, tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń qorǵaý aımaqtary sheginde jerdi paıdalaný rejimin buzýshylyqtar, ǵylymı-restavrasııalyq jáne arheologııalyq jumystardy júrgizý sharttaryn buzýshylyqtar Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 145-baby boıynsha zań buzýshylyq dep tanylyp, aıyppul salý sharasy qoldanylady. Biraq zańdy bilmeı me, bilse de zańdy jazaǵa moıymaı ma bilgenin jasaıtyndar joq emes. Mysaly, Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵynyń 2021 jyly júrgizgen monıtorıng boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly zańnamasyn buzý boıynsha 4 jaǵdaı anyqtaǵan. Tarıhı oryndarda júrgizilgen bul zańsyz ister nátıjesinde kóne mazardyń irgetasy qozǵalyp arshylǵan, qabyrǵa tastaryna markırovka jáne fıksasııa jasalmaı, eskertkishtiń mańyzdy tarıhı arhıtektýralyq qurylysynyń bólikteri tolyqtaı joıylǵan, tarıhı-mádenı eskertkishtiń kelbetin, kólemdik-josparlyq jáne konstrýksııalyq sheshimderi men qurylymdaryn ózgertken, kúmbeztamnyń ashylyp qozǵalǵan syrtqy plıtalarynyń ornyn jańa tastarmen qalap, qabyrǵa betterin tegistegen, irgetas bóligine soqyraımaq jasaǵan, ishki bóliginde temir turbalarmen aınaldyryp qabyrǵalaryna bekitip tireýish ornatqan, qabyrǵany tesip, kúmbezdiń syrtynan tómengi bóligin jıektep sementti sylaq júrgizý syndy ózgertýlerge ushyrady.
Qoldanystaǵy zańǵa saı kináliler jaýapqa tartylǵanmen, oǵash másele birjola toqtamaı tur. Bolashaqta qaı eskertkishti kimniń óz qalaýyna saı ózgertip, tarıhı kelbetin búldirýi beımálim. Bul másele sala mamandarynyń sanasyna kádimgideı júk túsirip, amalyn izdegen alańdaýshylyqqa tap qyldy.
Eskertkishterdi qorǵaý úshin zań qataıýy kerek, áıtpese qulqynnyń qamyn kúıttegender men qunyqqandardan tarıhı qundylyqtardy arashalap qalý qıynnyń qıyny bolyp tur.
Mańǵystaý oblysy