Muǵalim Tolstoı
Sonaý 1859 jyly Lev Tolstoı halyqqa bilim berýge bekinip, áıgili Iаsnaıa Polıanasynda sharýa balalaryna arnap mektep ashty. Jazýshy kez kelgen adamdy eshbir májbúrleýsiz oqytýǵa bolady dep sanaıtyn. Onyń bilim berý júıesinde eń aýyr jaza – sabaqqa kirgizbeýmen ǵana shekteldi. Tolstoı aqsaqaldyń mektebinde irgedegi aýyldardan qyryq shaqty bala oqyǵan. Munda oqý, árıne tegin: jasóspirim uldarǵa da, qyzdarǵa da arnaldy. Bilim oshaǵynda Máskeý men Týlanyń semınarısteri, tipti graftyń ózi de ustazdyq etti. Ol oqýshylardy tatý otbasyna aınaldyrýǵa tyrysatyn. Al mektepke kelý eshkimge mindettelmedi – sóıtse de sabaqtan qalýshylar az bolǵan desedi. Oqý, tarıh, matematıka pánderinen bólek ustalyqqa, aýylsharýashylyq jumystarǵa da úıretti.
Tolstoı aqsaqaldyń tabıǵatynda áldeqandaı bir qataldyqtyń baryna senbeısiń. Sondaı jannyń qabaǵy qatýly muǵalim bolmaýy da ekibastan belgili. Lev Nıkolaevıch balalarmen túrli oıyndardy jıi uıymdastyrdy: gımnastıkalyq quraldarǵa kóterilip, muz syrǵanaqtarymen syrǵanaýdy unatatyn. Birde lotereıa oınatyp, jeńimpazǵa at mingizdi. Keıin osy óńirde Tolstoı ádisimen jıyrmaǵa jýyq mektep ashyldy. Al Iаsnaıa Polıanadaǵy bilim oshaǵy úsh jyldan soń jabylady. Bul – jazýshynyń úlken ádebıetke qaıta oralǵan shaǵy.
Chehonte sherýi
О́mirde tym baısaldy adamdar da keıde súıkimsiz kórinedi. Nebir sózińniń tórkinin túsinbeıdi, ne ázilińniń astaryn uqpaıdy – túk emosııa joq. Mundaı jandardan Anton Chehov ta alys júretin. «Eger siz ázildi túsinbeseńiz, onda jazyp alyńyz» deıdi jazýshy. Ol ylǵı aınalasyn qyljaǵymen «bir tistep», árkimge kúlkili laqap attar oılap tabatyn, tipti ózine de. Avtor shyǵarmashylyǵyndaǵy sandaǵan búrkenshik esimder, mine osylaı paıda boldy. Áıgili «Antosh Chehonteden» basqa Shampan, Shıller Shekspırovıch Gete, Naýqassyz dáriger, Qalaqaı men Kókbaýyrsyz adam bolyp qol qoıǵan. Osy sekildi Chehovtiń 50-den astam búrkenshik aty belgili.
Jazýshynyń bul ǵadeti týysqandaryna da ońaı soqpady. Olga Knıpper kúlkili laqap attardyń bir toptamasyna aınaldy. «Mılıýsıa», «aqymaǵym» degen súıispenshilikke toly ataýlardan bólek hat jazysqanda basqa da erkeletýler «aıaýsyz» qoldanyldy: «aıaýly ájem», «meniń jándikterimniń súıiktisi», «meniń súıikti kıtim», «meniń janymnyń qoltyraýyny».
Al keıipkerlerine qyzyqty esimder men famılııalardy jınap, sál ózgertip otyrǵan. Máselen, Chımsha-Gımalaıskıı tegi («Qarlyǵan» áńgimesi) – Chehovtyń sahalındik tanysy Rımshı-Pılsýdskııdiń famılııasyn meńzeıdi. Jazýshy onyń vızıtkasyn ylǵı ózimen birge alyp júrip, mundaı famılııany mas kúıińde de oılap taba almaısyń dep jıi kúletin.
Joǵalǵan núkteler
Konstantın Paýstovskııdiń «Zolotaıa roza» povesinde jazýshy Andreı Sobol «Morıak» gazetine áńgime alyp keledi. Bir qaraǵanda, taqyryby qyzyqty, jaqsy jazylǵan, biraq basy qaısy, aıaǵy qaısy ajyrata almaıtyndaı sapyrylysyp jatqan dúnıe. Sonda korrektor Blagov túnimen otyryp, álgi shyǵarmanyń bir sózine tıispeı, quıylyp túskendeı tup-tunyq prozaǵa aınaldyrady. Al Sobol tynys belgilerine, ásirese núktege sumdyq salaq eken. Táýir shyǵarmany tumandatyp turǵan da sol «joǵalǵan núkteler».
Sol sııaqty álem ádebıetinde saýatsyz hám talantty jazýshylar barshylyq. Ertegishi Andersen osy tizimniń birinshi sapynda tur. Birneshe mektepte oqyǵan ol muǵalimderdiń sál qabaq shytýyn qabyldaı almapty. Sóıtip, ómir boıy jazýdan arylmasa da saýattylyqqa aqyry úırenbedi. Onyń shımaı-shatpaq shyǵarmasynan baspalar da tura qashty. Jaqsy oqymaǵan jazýshy talaı aqshasyn oqytýǵa, qatesin saldyrýǵa jumsady. Saýatsyz talantqa kúlesiń be jylaısyń ba?..
Al ózi de, óleńi de, ómiri de ańyzǵa aınalǵan Maıakovskıı ereje degendi tipti mensinbegen. Naqtyraq aıtsaq, moıyndamaǵan. Aqyn núkteler men útirlerdi unatpaıtynyn jasyrmaıdy. Keıde sonysyn maqtan tutady. Degenmen, ádebıetshi-ǵalymdar Maıakovskııdiń bulaı erkeleýiniń sebebi ustanymynda emes, grammatıkany bilmeıtindiginde deıdi. Tynys belgisiz óleń bola ma, bul aqynǵa da aınalasyndaǵylar kómektesti. Alǵashynda fýtýrıst-áriptesteri qarap júrse, keıin útir-núktelerge Osıp Brık jaýapty boldy. Sonymen óleńdi jazǵan – Maıakovskıı, útirin qoıǵan – Osıp Brık.
Detektıv janrynyń sheberi Agata Krıstı de dısleksııadan aryla almady. Bes jasynan kitap oqyp, talaı shyǵarmany túgesken ol durys jazýdy sol boıy úırenbedi. Endi bir jaǵynan, qalam qýatty bolsa, órip júrgen qateler sumdyq bir qaıǵyǵa ushyrata qoımas deısiń. Agata da sóıtti.
Al qoljazbasyn qoltyǵyna qysyp, kózildiriginiń qyryna qaǵaz qystyryp, ylǵı júnnen toqylǵan jempir kıip júretin Hem aǵaıdyń qate jazýynyń syry basqa. Ernest Hemıngýeı tynys belgilerin qoıyp otyrýǵa jaı ǵana eringen. Salǵyrttyǵy sonshalyq, tipti sózdiń ózin qısaıtyp, áripterin aýystyryp jaza beripti. Osydan soń talaı klassıkterdiń juldyzdy shyǵarmashylyǵynyń kóleńkesinde qanshama redaktordyń eńbegi qaldy deısiń.