Ár pende úshin de, ár el úshin de ómirlik qajettilikter kóp. Onyń ishinde ómir nárine balanǵan tabıǵı sý aıdyny da eń qymbat qundylyqqa aınala bastady. Al ózge elden bastaý alatyn ózen-kólge táýeldi bolyp otyrǵan Qazaqstan úshin sý aıdynynyń tartylýy jaqsy nyshan emes. Sońǵy birneshe jyldan beri qorshaǵan ortanyń tazalyǵy úshin dabyl kóterip júrgen tabıǵat janashyrlary tek ózen-kólder ǵana emes, Kaspııdeı jaqut teńizdiń de tartyla bastaǵanyna alańdap otyr.
Árıne, tuıyq sý aıdyny sanalatyn Kaspıı teńiziniń tartylýyna áser etetin naqty faktor bar ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, buǵan tabıǵı úrdistiń áseri bar. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi mamandarynyń málimetine súıensek, ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan beri Kaspıı deńgeıiniń tómendeýi baıqalǵan. Máselen, 1977 jylǵa deıin teńiz deńgeıi 3 metrge tómendep, -26-dan -29 metrge deıin jetken. Keıin 1995 jyly Kaspııdiń sýy 3 metrge joǵarylap, -26,62 metrdi quraǵan. Osy aralyqta sý deńgeıiniń kóterilýi jylyna shamamen 14 sm, al keı jyldary -36 sm bolǵany anyqtalyp otyr.
Qorshaǵan ortanyń qubylysyn zerttep júrgen sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, qus qanaty talatyn bıikten kókpeńbek bolyp jatatyn teńizde 2005 jyldan beri sıkldik tómendeý kezeńi qaıtadan bastalǵan. Buǵan ekpini kúshti jeldiń áserinen bolatyn mezgilsiz aýytqý da áser etedi. Máselen, teńizdiń soltústik bóligindegi «Janbaı» gıdrobeketi tusynda dál osyndaı maýsymdyq kórinis anyq baıqalǵan. Mundaı tabıǵı qubylys kóktem men kúzgi maýsymda jıi qaıtalanady. Munyń basty sebebi – soltústik-shyǵys jáne ońtústik-shyǵystan soǵatyn dúleı jel.
Mınıstrlik mamandarynyń pikirine qulaq túrsek, teńiz deńgeıi ekpini atan túıeni qulatatyn jeldiń jyldamdyǵy sekýndyna 10-15 metrge, uzaqtyǵy 10-12 saǵattan 1-2 kúnge deıin jalǵasqan kezde ǵana kóteriledi. Alaıda mundaı jel udaıy soqpaıdy. Degenmen, jel ekpini sekýndyna 15-25 metrge jetkende teńiz deńgeıiniń bıiktigi 1,5-2 metr nemese odan da joǵary bolady eken.
Ekinshi sebep – klımattyń antropogendik ózgerýi. Sarapshylardyń kópjyldyq zertteýine qaraǵanda, 2006-2020 jyldar aralyǵynda Kaspıı teńiziniń akvatorııasyna jaýyn-shashynnyń mólsheri az túskeni baıqalyp otyr. Tabıǵattyń bul qubylysyna kerisinshe, teńizdegi býlaný úderisiniń qarqyny basym ekeni anyqtalǵan.
Úshinshi sebep – klımattyń jylynýy. Kaspıı sýynyń tartylýy men kóbirek jaıylý úderisiniń qaıtalanatyny uzaq merzimdi tabıǵı sıkldik sıpatqa aınalǵan. Demek, ǵalamdyq jylynýdyń áseri Kaspıı teńizin ózgeriske ushyratyp otyr.
Tórtinshi sebep – tehnogendik sıpat. Parlament Májilisiniń depýtaty Sálimjan Naqpaevtyń málimetine den qoısaq, 2010 jyly qurlyqta 8 584, Kaspıı teńiziniń sýy jaıylatyn jaǵalaýynda 1 262 munaı uńǵymasyna zertteý júrgizilipti. Zertteý qorytyndysy negizinde 82 munaı uńǵymasyn joıýǵa usynys berilgen. Al Atyraý oblysynyń ákimdigi 2013 jyly 1 400 munaı aǵý qaýpi bar uńǵymanyń baryn, onyń 128-in Kaspıı teńiziniń sýy basyp jatqanyn anyqtapty.
Mańǵystaýlyq ekolog Kırıll Osınniń pikirine qaraǵanda, teńiz jaǵalaýy sońǵy birneshe jylda 22 myń sharshy metr shaqyrymǵa alystaǵan. Bul – teńizdiń ekojúıesi úshin tóngen qater. О́ıtkeni mundaı qubylys Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóligindegi jaǵalaý beldeýiniń ózgerýine áser etedi.
Ǵylymı derekterge júginer bolsaq, Kaspıı teńiziniń deńgeıi XXI ǵasyrdyń sońyna taman 9-18 metrge deıin tómendeýi múmkin. Mundaı boljam rasqa aınalar bolsa, teńizdiń jaǵalaýy búgingiden de alystaı túsedi. Tipti Qara-Boǵaz-Gól shyǵanaǵynyń qurǵap, shóleıtke aınalý qaýpi týyndaýy ǵajap emes. Kaspıı deńgeıi 9 metrge tómendese, sý aıdynynyń aýdany 23%-ǵa, al 18 metrge deıin tartylar bolsa, 34%-ǵa azaıady. Bul – bir.
Ekinshiden, faýna men florasyna qaýip tónedi. О́ıtkeni bul teńizde janýarlardyń 1 809 túri bar. Al balyqtyń 101 túri kezdesedi. Teńiz jaǵalaýynda 312 túrli qus uıa salady. Onyń ishinen joıylýdyń aldynda turǵan 63 túri Qyzyl kitapqa engen. Sondaı-aq bul kitaptaǵy erekshe tizimge 27 teńiz balyǵy, 9 baýyrymen jorǵalaýshy, 41 sútqorekti jáne 54 sırek kezdesetin ósimdik alynǵan.
Úshinshiden, teńizde 50 iri jáne ortasha aral bar. Araldardyń jalpy aýdany – 350 sharshy shaqyrym. Sonymen birge munda 6 irili-usaqty túbek kezdesedi. Osynyń bári ekologııalyq apatqa ushyraýy bek múmkin.
Tórtinshiden, Kaspıı Qazaqstan úshin eń erekshe sý aıdyny sanatyna jatady. Álemdegi ózge teńizderge qaraǵanda, bul – Eýrazııa qurlyǵyna teń ornalasqan eń iri tuıyq sý qoımasy. Teńizdiń uzyndyǵy 1 200 shaqyrymǵa, ortasha eni – 320, sý betiniń aýdany 371 myń sharshy shaqyrymǵa deıin jetedi. Tereńdigi – 1 025 metr.
Besinshiden, bul teńizdiń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy soltústik bóligi – bekire tuqymdas baǵaly balyqtardyń ósip-ónetin tabıǵı mekeni. Itbalyqtar da teńizdiń dál osy aýmaǵyn meken etedi. Muny teńizdiń qazaqstandyq sektoryndaǵy baǵa jetpes baılyq deýge ábden bolady.
Altynshydan, Kaspıı teńiziniń tabany kómirsýtekti shıkizatqa tunyp tur. Qazir teńiz tabanynda 68 mlrd barrelge teń «qara altyn» qory baryna boljam jasalǵan. Al álemdegi mundaı baılyqtyń barlanǵan qory 150 mlrd barrel ekenin eskersek, onyń jartysyna jýyǵy Kaspııdiń qoınaýynda saqtalǵany sý aıdynyn Azııa men Eýropa úshin de, jahan elderi úshin de strategııalyq mańyzy bar teńizge aınaldyrǵany daýsyz. Onyń ústine jaǵalaýdaǵy bes eldiń bári birdeı bolmaǵanymen, aldymen Ázerbaıjan bastap, keıinnen Qazaqstan qostap, Kaspıı munaıy ıgerile bastady.
Mine, osyndaı sebepter elimiz úshin Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryn qorǵaýdy kezek kúttirmeıtin máselege aınaldyryp otyr. Bul úshin ne isteý kerek? Osy oraıda tezirek sheshilýge tıis másele – Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes Kaspıı teńizinde memlekettik tabıǵı rezervat qurýdy kesheýildetpeý. Memleket tarapynan qoldaý kórsetiletin mundaı tabıǵı rezervat ǵana bes elge ortaq teńizdi ekologııalyq apatqa ushyraýdan saqtap qalatyny daýsyz. Bálkim, bul máselege teńiz jaǵalaýyndaǵy tórt memleket – Reseı Federasııasy men Ázerbaıjandy, Túrikmenstan men Irandy qosa tartý artyq etpeıtin shyǵar. О́ıtkeni bes elge ortaq teńizdi saqtap qalý úshin memleketterdiń bes saýsaqtaı jumyla iske kiriskeni qajet-aq.
Bárin aıt ta, birin aıt, dál qazir Kaspııdeı jaqut teńizdi kózden ǵaıyp bolýdan qorǵaý qajettigi týyndap otyr. Áıtpese onyń ekologııalyq zardaby Aral teńizinen qaýiptirek bolary anyq. О́ıtkeni teńizdegi ortasha tuzdylyq 12,7 paıyzdy quraıdy. Al Kaspıı tabany qurǵaıtyn bolsa, jel ekpinimen aýaǵa taraıtyn tuzdan qorshaǵan ortaǵa da, ondaǵy flora men faýnaǵa da, eń bastysy adam densaýlyǵyna tónetin qaýiptiń zardabyn joıý qıynǵa soǵady.
Atyraý oblysy