Senim kúıregen kún

Tirshilikte túrli dúnıege sengeni­men, pende balasynyń túpsenimi alapat ári názik bolaryn Shyńǵys Aıtmatov shyǵarma­la­ry­nan anyq sezinesiz. Dalada ıakı qalada bolsyn, qaısybir qaltarystan, ne bir eleý­siz tustan órmekshini ańǵarǵan bolarsyz. To­qyǵan órmegin kórmeısiz, áýeli ózin baı­qaısyz. Ol sol qurǵan torymen syrǵıdy da júredi. Kún sáýlesi túspeı kózge kórinbes órmek taldaryn úmit jibine balaıyq. Ne túspeıdi ol órmekke? Shybyn-shirkeı, qurt-qumyrsqanyń qaısy bolmasyn bu­zyp ótem dep ilinedi de qalady. Al órmekshi álgi órmegin qurý arqyly óziniń taǵdyryn ja­sap jatqanyn bile me eken? Adamzat­tyń sana-sezimine osynyń ózi mysal bola alardaı. Qashan oıyń ózge­rip, qarańǵylyqty buzyp shyqqan kú­ni azattyqpen qaýyshasyń. Sosyn seni qandaı tosqaýyl toqtatar eken, kóreıik? Al órmekshiniń tory ózin-ózi qamaý emes pe?

Múmkin olardyń qatesi de sol, túp­­seni­min talǵajaý etip júre ber­geni shyǵar. «Aq kemedegi» ańyz­ǵa sen­gen, bálkim túp­sanasymen buǵy tý­raly ańyzǵa baılanǵan je­tim bala (jaraıdy, ol bala ǵoı); súıgen jarynyń opasyzdyǵyna tózbeı, ózinen kóp jas úlken ormanshyǵa amalsyz baryp qosyl­sa da, jary izdep kelerine senip ótken «Shynarym meniń, shyraılym meniń­degi» kelinshek; «Betpe-bet» povesindegi soǵys­tan qashyp kelgen kúıeýiniń qylmysyn jasyryp, enesi men balasyna qosa aýyl­daǵy­lar­ǵa bildirmeı, úńgirge jasyryn­ǵan qash­qyn kúıeýin asy­raǵan jas bosanǵan Seıde... Osy atalǵandardyń barlyǵy túpki sanasy men seniminiń qurbanyna aınalyp kete barǵanymen, sońǵysy – Seıdeniń orny bólek.

Adamzattyń Aıtmatovy ja­zyp qaldyrǵan «Betpe-bet» povesin oqysańyz bilesiz. Seıde kim, Ys­maıyl kim, soǵystyń ne ekenin. Adam­zatty ary men uıatynan aıyryp, namysyn jerge taptap, tánı de, rýhanı da jalańash qaldyra­tyn jaýyz kúsh – soǵys. Biz sondaı alapat jaýyz kúshpen kúres­ken Seıdeniń senimi aıtýǵa ábden tu­rarlyq dep oılaımyz. Kúlli jurttan urlanyp, bar aýyl­dan jasyrynyp, jaqyn-jýyǵynyń birine bildirmeı soǵystan qashyp kelgen kúıeýin baqqan Seıdeniń senimi jáne jal­ǵyz senimi ne edi? Ol – kóktem týa kári enesi men áli bir jasqa da tola qoımaǵan bala­syn alyp, Ysmaıylmen alystaǵy shatqaldan asyp, kúıeýiniń naǵashylary­nyń arasyna baryp sińý ǵana edi. Áýletimen onda qashyp barǵanda ar jaǵy ne bolady, kún kórisi qa­laı sheshiledi, aýyldaǵylar túbi anyǵyna jetkende izdep taýyp bárin betine baspaı ma, munyń birimen shataǵy joq-ty. Sebebi jas bosanǵan kelin Ysmaıylyn súıetin. Jarynyń aıtqanyna senetin. «Osy qystan aman shyǵyp alsaq, shat­qal asyp, naǵashylaryma baramyz. Ekeýara balamyzben baqytty ǵu­myr keshemiz», dep qashqyn kúıeýi sendirip qoıǵan. Sol baqytqa jetý úshin basynan ne keshpeıdi Seıde jazǵan? Tańerteńnen keshke deıin kolhoz jumysynan bas kótermeı­tin ol túni boıy kúıeýi tyǵylyp jatqan úńgirge urlanyp tamaq aparyp, joldasyn asyraıdy. Úıde kishkentaı bóbegi men kári enesi já­ne bar. Olardyń jaǵdaıyn jasaıdy. Alaıda Seıde budan qajyp, diń­kelemeıdi, salmaq kórmeıdi. Ony ishinen jeıtini – aýyldaǵy basqar­ma men jesirler Ysmaıyldyń qa­shyp kelgenin bilip qoıa ma degen kúdik. Kez­desip qalǵan adamnan qýysta­nyp, tizesi qaltyraıdy da júredi. Bireý: «Bizdiń kúıeýimiz maıdanda soǵysyp jatqanda, sen aram neme soǵystan qashyp kelgen kúıeýińdi jasyryp júripsiń ǵoı?», dep aıtyp qala ma degen oı mazalap bitedi. Basqarma basqa sharýamen shaqyryp qalsa da, kóshede kórshi áıel kezdesse de kúıeýin jasyryp júrgenin betine salyq qyla ma dep qýystanýmen bolady. Jazýshy ol sezimderin shynaıy sýrettep, dıalogtermen órbitkende, siz de qysylǵandaı kúı keshesiz. Ári áskerı komıssarıat Ysmaıylǵa izdeý salǵan soń el budan kúdiktene bastaıdy ǵoı. Seıde sonda da syr aldyrmaıdy.

Qys ortasynan aýa ózi aýrý, balalary ash júrgen Totoı jesir­diń buzaýlaǵaly turǵan sıyry jo­ǵalady. Ash-aryq, aýrý-syrqaýly bul úı sol sıyrdyń buzaýlaǵanyn kútip otyrǵan, quryǵanda sút bolar dep. Sıyrdy qashqyn kúıeýi ur­lap soıyp, jarty etin úıine ákelip bergen túni Seıdeniń tań atqanda shashy aǵaryp shyǵady. Enesin jalǵyz qaldyryp, balasyn alyp, tórkini­ne tartyp bara jatqanda, so­ńynan eki áske­rı ere shyqqa­nyn ańǵaryp, kúıeýiniń tyǵy­lyp jat­qan jerine bastap aparady eki soldat­ty... «Anaý qamystardyń arasynda», deıdi ­ol sońynan qýyp jetken basqarmaǵa. Ysma­­ıyl úńgirden shyqpaı, basqarmany atyp túsi­redi. Seıde balasymen kúıeýiniń úńgiri­ne týra júredi. Eki soldat eki burysh­ta barma­ýyn ótinip aıqaılasa da, tyńdamaıdy. Jazý­shy aıtady sonda: «Betin las ter jýǵan, jaýatyn bulttaı túnergen Ysmaıyl Seıde­ge jaqyndap, betpe-bet kelgende óziniń aldynda burynǵy Seıde emes, alyp kúshti, óz artyqshylyǵyn, adaldyǵyn ábden túsingen, býryl shashty qandaı da bir ǵajaıyp áıel­diń turǵanyn kórdi. Sol sátte Seıde oǵan asqar taýdyń basynda turǵandaı boldy. Ol ózin sol zańǵar shyńnyń etegindegi eleýsiz tómpeshikteı sezindi», deıdi.

Tap osyndaı sıýjetti shyǵarma orys jazýshysy Valentın Raspý­tınde de bar. Onda, kerisinshe, jaǵ­daı qansha shıelenisse de, áıeli áske­rı­lerge kúıeýin ustap bermeıdi. Aqyr aıaǵynda kúıeýine bara jatyp, sýǵa batyp óledi. Qaı keıipkerdiki durysyn oqyrman ózi shesher...