Keńes zamanynda elimizdiń bas resmı partııalyq basylymy sanalǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi jyldardaǵy oqyrmanyna feletonshy Seıdilda Tóleshovtiń esimi jaqsy tanys. Sol kezdegi zamandastarynyń aıtýynsha, kúndelikti gazetti qalt jibermeıtin qaýym Seıdildanyń maqalasyn kórse, oqyp shyqqansha asyǵatyn bolǵan. Gazet qoldan-qolǵa kóship, gý-gý áńgimege arqaý bolyp kete barady eken.
Ol gazet janrlarynyń bárine derlik qalam tartqan ámbebap jýrnalıst bola tursa da, osylardyń ishinde onyń esimin elge keńinen málim etken, artynda mol mura qaldyrǵan óneri – feletonıstigi. 49 jasynda ómirden ozǵan feletonıst S.Tóleshov ómir qubylystaryna naǵyz synshy kózimen qarap, kemshilikterdi ázil-ájýamen jerine jetkize synap-minedi.
Sekeń feletondaryn qyzyqty oqıǵalarǵa quryp, keıipkerine kásibine saı keskin-túr berip, minez-qulqy men ádet-daǵdysynyń da oraıyn keltirip otyrǵan. Ár kórinis pen oqıǵaǵa ájýa, mysqyl, shymshymaly, shanshymaly til bezep, keıipkerinen oqyrmandy eriksiz jırendirgen. Oqıǵasy men baıandalýy úıirip áketetin derekti feletondary kórkem shyǵarma deńgeıine kóterilip, satıralyq prozanyń Beıimbet Maılınnen keıingi shyn sheberi ekenin dáleldep ketken qalamger deý, artyq aıtqandyq emes dep baǵalaıdy onyń shyǵarmashylyǵyn zertteýshiler.
Seıdilda Rahmetuly Tóleshov 1906 jyly qazirgi Qyzylorda oblysy Shıeli aýdanynda dúnıege kelgen, aǵaıyn-týystary osy aýdannyń Shegen Qodamanov atyndaǵy (burynǵy «Tóńkeris») aýylynda turady. 1955 jyly 15 sáýirde Almatyda qaıtys bolǵan, qazirgi Raıymbek dańǵylyndaǵy ortalyq zıratqa jerlengen. Qalamger Seıdilda Tóleshov negizinen baspasóz betinde syqaqshy-feletonshy retinde jaqsy tanylǵan.
Seıdilda jetijyldyq mektepten keıin áýeli parovoz deposynda jumys isteıdi. Osy kezde elgezek jas jańa qoǵam qurý jańalyqtaryn jergilikti gazetterge jaza bastaıdy. Halyq sharýashylyǵynyń kúretamyryndaı temirjol salasynan jazǵan habarlarymen, másele kótergen shaǵyn maqalalarymen, syndarymen nazarǵa iligedi.
Seıdilda budan ári de bilimin jetildirýdi kózdep, zań tehnıkýmyna túsedi. Ony bitirgen soń biraz jyl zań oryndarynda tergeýshi bolyp qyzmet atqarady. Zańgerlik qyzmette júrip te baspasózge belsene qatysyp, kórinip qalǵan Seıdilda partııalyq joldamamen Kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýtyna oqýǵa túsedi jáne ony alǵashqy bitirýshiler leginde bolady. Osylaısha, onyń ómiri jańa arnaǵa burylady.
S.Tóleshov 1938 jyly jańadan qurylǵan Jambyl oblysynyń Sverdlov (qazirgi Baızaq) aýdandyq gazetinde birer jyl redaktor qyzmetin atqarady. Budan keıin «Sosıaldy Qazaqstan» gazetine aýysady, redaksııada partııa turmysy, nasıhat, ádebıet jáne syn bólimderine meńgerýshi bolady. О́ziniń talaby men talanty, tájirıbesi men tabandylyǵy arqasynda gazettiń ótkirligine, partııalyq jýrnalıstıkanyń qalyptasýyna mol úles qosady.
Osyndaı qabilet-qarymymen tanylǵan S.Tóleshovti joǵary partııa orny «Kommýnıst» (qazirgi «Aqıqat») jýrnalynyń bas redaktory etip taǵaıyndaıdy. Búginde «Aqıqat» dep atalatyn tarıhy baı jýrnaldyń tarıhyn zertteýshiler zaman talabyna qaraı basylymnyń ataýy birneshe ret ózgergenimen, eldik múdde baǵyt-baǵdary ózgermegenin basa aıtady. Jýrnal halyq muratyna qyzmet etip keledi. Basylymnyń tanymal bolýyna ult zııalylarynyń talaıy atsalysty. Jýrnaldyń bastaýynda bolǵan, basshylyq jasaǵan, eńbek sińirgen kórnekti qoǵamshyl qaıratkerler Abdolla Asylbekov, Erǵalı Aldońǵarov, Názıpa Quljanova, Nyǵmet Nurmaqov, Smaǵul Sádýaqasovtardan keıin osynda eki jyl jetekshilik etken Seıdilda Tóleshovtiń de esimi qurmetpen atalady.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde maıdanǵa alynyp, Otan úshin shaıqastarǵa qatysady. Jeńispen oralǵan soń S.Tóleshov ómiriniń sońyna deıin qaıtadan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde qalamgerlik qyzmetin jalǵastyrady. Jazǵan maqalalarynda másele kóterýiniń ótkirligimen oqyrmandar yqylasyna bólenedi. Sonymen qatar ádebıet syny salasyna da qalam tartady. 1945 jyly «Qazaq ádebıeti tarıhynyń» aýyz ádebıetine arnalǵan alǵashqy tomy shyqqanda soǵan S.Tóleshov syn maqala jazady. Bul tomda qazaq aýyz ádbıetiniń negizi arab, parsy ádebıetinde jatyr, elimiz aralas, dinimiz bir, tilimiz uqsas, sondyqtan kóp mura sol halyqtardan aýysqan degen tujyrym berilgen eken. Sekeń bul teorııalyq paıym qate, kóneden kele jatqan tarıhy bar qazaq halqy óz ádebıetin týdyrýǵa qabiletti degen qarsy da batyl pikirin oryndy aıtqan edi.
Soǵystan keıingi jyldardaǵy pýblısıstıka máselelerin zertteýshi ǵalym Baýyrjan Jaqyp qalamger Seıdilda Tóleshovti soǵysqa deıingi jáne odan keıingi kezeńde qazaq feletonynyń túr, qurylym jaǵynan jetilýine aıryqsha úles qosqandardyń biri retinde atap kórsetedi. Qalamger óziniń jıyrma bes jyl shyǵarmashylyq jolynda 200-den astam feleton jarııalaǵan eken. Respýblıkanyń ortalyq basylymdarynda onyń el ishindegi turmys-tirshiliktiń oralymsyz máselelerine arnalǵan ótkir feletondary óziniń esimimen qatar S.Shynarov, T.Kúreńshe, S.Atýarov degen búrkenshik attarmen de jıi jarııalanyp turǵan.
«Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jarııalanatyn onyń qyzyqty feletondaryn oqyrmandar izdep oqıtyn bolǵan. Almaty oblysynyń Jambyl aýdany Taran atyndaǵy aýylsharýashylyq arteliniń bir top kolhozshysy «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyna bylaı dep hat jazypty: «S. Shynarov degen famılııamen jazylatyn feletondardy úzbeı, súıip oqyp otyramyz. Osy Shynarov feletondary bizge naǵyz shyndyqty aıtatyn feleton…». Bul – onyń feletondarynyń tárbıelik mán-mańyzy zor, yqpaldy bolǵanyn, halyqqa unaǵanyn kórsetedi.
S.Tóleshov feletondarynyń tartymdylyǵy taqyrybynan bastalady. Feletonǵa eleń etkizer taqyryp qoıýdyń ózi sheberlik. «Turpaıy men sypaıy», «Alpys apa, jetpis jezde», «Keýdesi Kegende, basy Shelekte», «Syrdyń syrdańdary», «Alakóldegi alaıaqtar» degen taqyryptardyń ózi-aq oqyrmandy oqýǵa tartyp tur emes pe. Biraz feletonynyń bas taqyryptary maqal-mátelderden, naqyl sózderden turady. «Bóri azyǵy jolda», «Toqsanymyz jıylyp, toqty jyqqan batyrmyz», «Qolynan keledi, qonyshynan basady», «Ańqaý elge – aramza molda», «Túımedeıden túıedeı», «Syrty – bútin, ishi – tútin», «Berse qolynan, bermese jolynan», «Jyrtyq eringe – ketik tostaǵan» degen taqyryptar qalaısha oqyrmandy feletondy jibermeı oqýǵa jetelemesin!
S.Tóleshovtiń keıbir feletondarynda synalǵan keleńsiz jaıttar tipti búgingi ómirimizden de kezdesip jatsa, tańdanbaısyz. Máselen, «Jazady-aq emes pe!» degen feletonynda qazaq tilinde jazylatyn kórneki jazýlardaǵy qatelerdi tizip shyqqanda eriksiz ezý tartasyz. Avtor bylaı baıandaıdy: «Kóshelerdiń adresteri ár qalada ártúrli bolyp jazylatyny nesi?
Semeıde: «kóshesi Gogol», «kóshesi Potanın», «kóshesi Abaı», ıaǵnı kerisinshe. Almatyda: «Pýshkın kósh», «Abaı kósh», «M. Gorkıı kósh», «Gogol kósh». Qostanaıda she? Onda «Geologııa», «Tolstova» degen kósheler bar», dep bastaıdy da faktilerdi ári qaraı órbite túsedi. Almatyda «Pýshkın kóshke» túsip joǵary órleı otyryp, talaı qazaqsha soraqy jazýlardy kóredi. «JО́KQ Qazóndiris qurylys tresiniń qurylysshylar klýby», «Jetisý» artel erkek, áıel surtqy kıimderin tykýqe alady», «Qyzyl qaryp-kaser» arteli dúkeni», «Gortorg», «Narkom tamaq prom» degen jazýlardan kóz súrinedi eken. Avtor tramvaıǵa minedi, onda «Qazaq juny», «Qazaq terisi», «Qazaq eti», «Bas ósimdik jáne tońmaı men sarymaı» degen mekemeler ókilderimen kezdesip qalady. Tramvaı ishinde «Orınge otyrmas burin, kondoktirdiń kolın baılamaı óshek aqsha tóle» degen nusqaý da tur. Feleton oqıǵasy osylaı óristeı otyryp, avtordy qalalyq keńeske alyp keledi. Álgindeı shubyrǵan óreskel qatelikterge jol bermeýge tıis ákimshilike barsa, onyń keńse úıi mańdaıshasynda da «Qalalyq keńesi. JQKО́Q» dep jazylyp tur eken...
S.Tóleshov óziniń ár feletonyna derekti osylaı ómirdiń ózinen alady. Zertteýshiler onyń feletondarynyń jazylý ádisi de baıandaǵaly otyrǵan jaǵdaıdyń yńǵaıyna qaraı qubylyp, árqıly bolyp keletinine nazar aýdarǵan. Aıtalyq «Operasııa» degen feletonynyń baıandaý máneri tipten erekshe. Operasııa stolynyń ústinde Almaty oblysyndaǵy Qaraqastek aýdandyq emhanasy sharýashylyq bólimin basqarýshy Mýsın jatyr. Operasııany bas dáriger Sadyqov pen oblystyq densaýlyq saqtaý bóliminiń meńgerýshisi Omarovanyń ózi jasaıdy. Naýqastyń ishin jarǵanda onan jalǵan aktiler, jylqynyń qazy-qartalary, sıyrdyń etteri, qoı-eshkiniń bas sıraqtary aqtarylyp shyǵa bastapty. Avtor jemqor tek sharýashylyq basshysy ǵana emes, operasııa jasaýshy oblystyq densaýlyq saqtaý bóliminiń meńgerýshisi de aýyz jalasqan jemqor ekenin osylaı sheberlikpen ile ketedi. Sonaý 1951 jyly jazylǵan osy feleton búgingi ómirden jazylǵandaı emes pe!
Alǵan taqyrybyna oraı faktilerdi oınatyp túrlendirý, qyzyqty sıýjet qurý sheberligi degen osy! Qaı kezde de jegi qurttaı jemqorlar, jalǵan aqparshyl kózboıaýshylar, ósekshi jelaýyzdar osylaı onyń nysanasyna ilinip, syn tezine salynyp otyrǵan. Keıipkerin bas salyp syn qamshysynyń astyna almaı, tuspaldap ta aıtady, minep betine de basady. S.Tóleshov feletonnyń túıininde baıandalǵan kemshilikti túzetýge kim jaýapty ekenin de kórsetip otyrady.
Taǵy bir mysal: birde syqaqshy Almaty qalasynda Vınogradov shaǵyn aýdanyndaǵy bazarǵa barǵan bolady. Bazar mańynda kópten tartylmaı jatqan kólshik bar eken. Avtor, taǵy birneshe adam álgi balshyqqa «batyp», shyǵa almaı qalady. Olar uıyqtan shyǵaryp ala gór dep qalalyq keńse bastyǵyna ótken-ketkennen jalynyshty sálem joldaıdy («Samsonovqa sálemdeme»). Mine, oqıǵa qandaı qyzyqty. Feletonshy shalshyqty tazalamadyń dep qala bastyǵyn tikeleı minemeıdi. Bizge meıirimińizdi túsirip, balshyqtan shyǵara gór dep muń shaǵý arqyly onyń jumystaǵy oralymsyzdyǵyn betine basady. Qandaı tapqyrlyq!
Qalamgerdiń birinen keıin biri súısintetin tapqyrlyǵyna taǵy bir mysal keltirsek oqyrman jalyǵa qoımas. N. aýdanyna birinshi hatshy bolyp T. joldas keledi. Sodan aýdanda mal basy kemı bastaıdy. Muny toqtatý úshin birinshi hatshy endi qonaqqa mal soıylmaıtyn, bas tartylmaıtyn bolsyn dep qatty pármen beredi. Jalpaqtaǵan jurt munyń da amalyn taýyp, hatshyǵa endi mal basyn kórsetpeı tek et tartýǵa kóshedi. Sóıtken hatshyǵa aýdan aýyldarynda bir jyl ishinde 160-taı qoı soıylypty-aı! S. Tóleshov ádemi ázil-sıýjet qura otyryp, «hatshy osy aýdanǵa kúıeý eken, sondyqtan oǵan bas tartpaı-aq qoıyńdar» dep astarmen ájýalaıdy («Kúıeý bas jemeıdi»).
S.Tóleshov feletondarynyń jazylý sıpaty ár alýan. Bir shyǵarmasy feleton-sketch («Qyz oınaq», «Bul kim ózi?»), endi bireýleri feleton-hat («Eskirgen maqal», «Qarabutaqtan hat», «Qorǵaljyndyq qurbylarǵa»), feleton-raport («Oblysqa raport»), feleton-baıandama («Bastyǵymyz týraly baıandama»), feleton-buıryq («Sharbastyqtyń buıryqtary») túrinde jazylǵan.
S.Tóleshov qazaq feletonynyń qurylymyn osylaı jetildirdi, oıdy aıshyqty da aıqyn jetkizýdiń ári ashy ájýalaýdyń ádis-tásilderin, tartymdylyq mánerin baıytty. Tili shuraıly, beıneli, ár sózi men sóılemderi, keıipkerdi keskindeý ádisi utymdy, ájýaly mysqyl, astarly da ótkir, maqtamen baýyzdaıtyn jeńil ázilmen keıipkerin biraz sholjańdata otyryp, aqyrynda aqıqat dálel-derekpen apshysyn qýyrady.
Seıdilda Rahatuly Tóleshov – óz dáýiriniń keleńsiz jaqtaryn ashyna áshkereleıtin naǵyz aqmyltyq syqaqshy bolǵan. Qazaq keńes ensıklopedııasynda ony synı maqalalar men feletonnyń sheberi, sý tógilmes jorǵasy dep atap kórsetken. Ol qazaq baspasózindegi derekti feletonnyń kánigi sheberi ári osy salada teorııalyq ǵylymnyń negizin salýshy kóshbasshylarynyń biri. Ásirese soǵystan keıingi on jyl – 1945-1955 jyldar bederindegi qalamgerlik ómirinde feleton janry arqyly baspasóz jáne jýrnalıst bedelin edáýir bıikke kóterdi, óz talantyna saı janryn tapqan maıtalman jýrnalıst retinde baspasóz tarıhynan oıyp oryn aldy. Eger «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń tigindilerine kóz júgirseńiz, S.Tóleshovtiń feletondaryn apta saıynǵy sandardan kezdestirip, qyzyǵa oqısyz. Ol dúnıeden ótkennen keıin 1957 jyly «Túrli-túrli bastar bar» degen ataýmen, taqyrybynyń ózi kúlki shaqyratyn feletondarynyń jınaǵy jaryqqa shyqty.
Seıdilda Tóleshov ári ustaz edi. Uzaq jyldar boıy Almatyda Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) bolashaq jýrnalıster men ádebıetshilerge satıradan dáris oqydy, stýdentterge syn-syqaq janrlary boıynsha kýrstar men semınarlar júrgizdi.
Ustazdyq ete júrip, 1949 jyly ýnıversıtettiń kóp taralymdy «Za otlıchnýıý ýchebý» (qazirgi «Qazaq ýnıversıteti») gazeti shyqqanda, sonyń alǵashqy redaktory boldy, ózi sabaq beretin bolashaq jýrnalıst stýdentterdi tarta otyryp, olarǵa gazet shyǵarýdyń qyr-syryn is júzinde úıretti. Onyń aldynan talaı kórnekti baspasóz qyzmetkeri tálim alyp shyqty. Seıdildanyń feletondary talaı ǵylymı eńbekterge, dıplomdyq jumystarǵa arqaý boldy. Qazir de jýrnalıstıka fakýltetterinde satıra janry, onyń maıtalmandary týraly dárister kezinde ustazdar feleton jazýdyń has sheberi Seıdilda Tóleshov esimin árdaıym úlgi retinde aýyzǵa alyp keledi.
Satıranyń bilgiri, belgili ǵalym, professor T.Qojekeev, kezinde «Ara-Shmel» jýrnalyn basqarǵan jýrnalıst-satırık S.Áljikov te S.Tóleshovtiń «shekpeninen» shyqqan shákirtteri edi. Elýinshi jyldardyń orta shenine deıin Qazaqstanda daıarlanǵan jýrnalısterdiń bul kisiniń aldyn kórmegeni kemde-kem. Ol óte talapshyl, týra joldan aýytqymaıtyn jany da, táni de taza edi. Kemshilikti synaǵanda ymyrasyz, al shyndyq dese, basyn báıgege tige alatyn adaldyqtyń aıbyny edi dep eske alypty qyzylordalyq satırık jýrnalıst marqum О́tegen Japparhan.
Qaı zamanda, qaı saıası qoǵamda bolsyn syn aıtqan adamnyń aıdarynan jel ese qoımaıdy. Mundaı kúıki turmys pen rahatsyz ómir S.Tóleshovtiń de basynan ótipti. Jazǵanyn kezinde ujymy men áriptesteri, qalyń oqyrman súısine oqyǵanymen, bılik basyndaǵylar oǵan seskene de, seziktene de qarap, jaqtyra qoımaǵan kezder az bolmaǵan. Qazir syn-syqaq, feleton janry baspasózde tipten tapshy. Baspasóz synyna salǵyrt qaraý, kórkemdiktiń áserleý, astarlaý, keksin sııaqty ádis-tásilderi qoldanylyp qubylta jazylǵan feletonǵa baıbalam salyp jýrnalısti sotqa súıreý múmkindigi yqtımal jaǵdaıda batyly baryp feleton jazý da, ony qaımyqpaı jarııalaý da ońaı emes. Osyndaı psıhologııalyq ahýaldyń áseri me, elimniń turmysy jaqsaryp, mini kúzelsin, syn túzelsin dep, osy nıette satıra janryn belsene qarý etken esil er eleýsiz qalyp barady. Seıdilda Tóleshov 1955 jyly qaıtys bolǵan soń onyń talantyn baǵalaǵan aqyn Qalıjan Bekhojınniń qurastyrýymen 1957 jyly feletondar jınaǵy «Túrli-túrli bastar bar» degen atpen bir ret qana jarııalanǵan. О́kinishke qaraı, onyń jınaqtalǵan ádebı murasy osy ǵana, onyń esimi berilgen nysan da ázirge joq.
Aqaıdar YSYMULY,
Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri
ASTANA