Jumys júıeli júrgizilýde

ÚKIMET Apta basynda ótken Úkimet otyrysynda negizinen áleýmettik máseleler ortaǵa shyqty. Olardyń qatarynda alǵashqy kezekte Tilderdi damytý men qoldaný jónindegi 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń oryndalý barysy talqylandy. Otyrysta qaralǵan máseleler jó­ninde Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde bolǵan brıfıngte Premer-Mınıstrdiń orynbasary Gúlshara Ábdiqalyqova men basqa da vedomstvo basshylary táptishtep áńgimeledi. Áýeli memlekettik tilge aıryqsha toqtalǵan vıse-premer halyqtyń tilderdi meńgerý deńgeıi jóninde aıtty. «Elbasynyń júrgizip otyrǵan saıasaty – elimizde úsh tuǵyrly tildi damytý. Úkimet otyrysynda baǵdar­lamanyń oryndalý barysy talqylandy», dedi G.Ábdiqalyqova. Sondaı-aq, 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan týberkýlezge qar­sy kúres jospary qabyldanǵanyn jet­­kizdi. Sońǵy ýaqytta týberkýlez aýrýy­na shaldyǵý kórsetkishi 30 paıyzǵa tómen­depti. Áıtkenmen, básekege qabilet­tiliktiń jahandyq ındeksinde týberkýlezge shaldyǵý deńgeıi báribir joǵary kúıinde qalypty. Onyń dáleli – reıtıng boıynsha áli 105-orynda turmyz. Osyǵan baılanysty Úkimet otyrysynda jańa jospar qabyldanǵan. Sol boıynsha týberkýlezge qarsy kú­res jospary bıylǵy jyldan 2020 jylǵa deıin júzege asyrylady. Onda birqatar jańa is-sharalar – sektoraralyq yntymaqtastyq, týberkýlezge qarsy qyz­met túrleri jańǵyrtylady, naýqas­tarǵa ambýlatorlyq kómek kórsetý de keńeıtiledi. Memlekettik tildi bilý – mindetiń Tutas halyq bolyp qabyldaǵan «Qa­zaq­stannyń el birligi doktrınasynda» «Bul, eń aldymen, qazaq tiliniń mem­lekettik til retinde qoldanys aıasyn keńeıtýge qatysty. Ony meńgerý árkimniń paryzy men mindeti, jeke básekege qabilettiligi men qoǵamdyq ómir­ge atsalysýdaǵy belsendiligin aıqyn­daıtyn  umtylysy men yntalanýyna aınalýy qajet. Bul – sheshýshi basymdyq, rýhanı jáne ulttyq birliktiń negizgi faktory», delingen. Osynaý eldik maqsatty júzege asyrý sharasy Úkimet otyrysynda basty taqyryp boldy. Buıyrtsa, memlekettik qyzmetkerlerge qazaq tilin bilý negizgi mindettiń birine aınalmaq. Úkimettiń izgi nıetin Mádenıet mınıstri A.Muhamedıuly baspasóz máslıhatynda jarııalady. Qazaqtyń ǵasyrlyq maqsaty osylaı júzege aspaq. Bul janǵa jyly jańalyqty estigen el, Úkimettiń nıeti oń, endi tilek pen talap tabandy bolsa, degendi aıtyp otyr. «Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memleket­tik baǵdarlamasyn» júzege asyrý 3 kezeńnen turady. Baǵdarlamanyń 39 is-sharadan turatyn 2011-2013 jyldarǵa arnalǵan birinshi kezeńi aıaqtaldy. Memlekettik tildi oqytýdyń ádistemesin jetildirý jáne standarttaýdyń birinshi baǵyty boıynsha birqatar sharalar atqaryldy. Memlekettik tildi oqytý boıynsha 5 deńgeıli oqytý ádistemelik keshenin ázirledik. Endigi kezekte memle­ket­tik qyzmetshilerge qazaq tilin meńgerýdi mindettegen durys. Muny 2015 jyldan bastap ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń strategııalyq josparlaryna satyly túrde QAZTEST júıesin engizý arqyly sheshemiz», dedi A.Muhamedıuly. Búgingi tańda til oqytý ortalyqtary­nyń sany artyp keledi. 2011 jyly res­pýblıka boıynsha 130 ortalyq bolsa, osy kezde 351 ortalyq bar eken. Aldaǵy ýaqytta halyqaralyq tájirıbege sáıkes tildi oqytý ortalyqtary akkredıt­teýden ótpek kórinedi. Taǵy bir jaǵym­dy jańalyq, Termınologııalyq komıs­sııanyń sheshimimen 10 myńǵa jýyq termın bekitilipti. «Úkimet janyndaǵy Termınologııalyq komıssııa­nyń sheshimimen 10 myńǵa jýyq termın beki­tildi. 30 tomdyq oryssha-qazaq­sha, qazaqsha-oryssha salaaralyq termınologııalyq sózdik ázirlenip, ár sala boıynsha termınder sany 11 myńǵa deıin jetkizildi. Desek te, halyqaralyq termınderdi birizdendirip, ony retteıtin lıngvıstıkalyq ortalyq­tyń bolmaýy termıntaný, termınologııa boıynsha arnaıy jumys júrgizýge qıyndyq týdyryp otyr. Sondyqtan qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin termınologııalyq leksıkany qalyptastyrý jáne birizdendirý jónindegi jumysty júzege asyratyn lıngvıstıkalyq ortalyq ashylǵaly tur», dedi mınıstr. Densaýlyq saqtaý salasynyń sapasy artty Shetelge qaraǵanda Qazaqstanda emdelý 2 ese arzan. «Elimizde joǵary tehnologııa­lardy engizip, paıdalana bastaǵaly beri adamdardy shetelge emdelýge az jibere bastadyq. Aıtalyq, búırek almastyrý shetelde 4,5 mln.  bolsa, mundaı operasııany ózimizdiń klınıkalarda 2,1 mln. teńgege jasaıdy. Iаǵnı eshqaıda barýdyń qajeti joq. Kelesi mysal, bir adamdy shetelge jiberip emdetken qarjyǵa óz elimizde birneshe azamatty emdeýge bolady. Osyǵan saı, vedomstvo jumysyna jańa ádister engizilýde. Sonyń nátıjesinde aǵymdaǵy jyly bıýdjet qarajaty aıtarlyqtaı únemdeldi. Máselen, kúndizgi stasıonarlar qyzmetin keńeıtýdiń arqasynda 76 mlrd. teńge únem boldy», dedi Densaýlyq saqtaý mınıstri S.Qaıyrbekova. Elimizde aýyldaǵy medısınalyq meke­melerde mamandar tapshylyǵy 20 paıyzǵa tómendepti. Al bastaýysh býynda 41 paıyzǵa qysqarǵan. Bul jetis­tikke ótken jyly qol jetkizilipti. Kadr­lar tapshylyǵy negizinen bas­taýysh býynda, ıaǵnı emhanalar men aýyldaǵy medısınalyq mekemelerde bolǵan eken. Sondaı-aq, vedomstvo dári­gerlerdiń kásiptik bilimin shynaıy baǵalaý úshin arnaıy respýblıkalyq ortalyqty iske qosypty. Eger ana ólimi oryn alsa, dárigerlerdiń qandaı qatelikter jasaǵanyn anyqtaý úshin osy ortalyqqa jiberip, máseleniń mán-jaıyn anyqtamaq. Buıyrtsa, aldaǵy jylǵa qaraı qazaqstandyqtardyń ortasha ómir súrýi 71 jasqa deıin uzara­dy eken. «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń 2011-2013 jyldardaǵy birinshi kezeńinde atqarylǵan jumys nátıjesinde kútilgen qazaqstandyqtardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy ósti. Búginde ol 70,45 jasty quraıdy. 2015 jylǵa qaraı ony 71 jasqa jetkizýdi kózdep otyrmyz. Bul máselege nazar aýdarǵanym, 70 jastyq mejege biz 2015 jylǵa qaraı qol jetkizýimiz kerek edi. Bul mejeni bir jyl buryn baǵyndyryp otyrmyz», dedi mınıstr. Munymen qatar, elimizde ólim-jitim kórsetkishi tómendep keledi eken. Ana ólimine qatysty málimetke júginsek, úsh jylda 85 ananyń ómirin ajaldan arashalap qalypty. Eger dárigerler eski tehnologııalardy paıdalanǵanda, olardyń ómirin saqtap qalý múmkin bolmas eken. Sondaı-aq, dárigerler 3190 balany aman alyp qalǵan. Bularmen birge, týberkýlezge alǵash ret shaldyqqan 6 myńnan astam adam saýyqtyrylǵan. Endigide týberkýlezdi 2 saǵattyń ishinde anyqtaýǵa múmkindik beretin tásil iri qalalar men aýdan ortalyqtaryna da engiziletin bolady. «Qazirgi ýa­qyt­ta týberkýlezdi anyqtaýdyń jańa ádisteriniń biri G-Xpert bolyp otyr. Bul tásilmen týberkýlezdiń juq­pa­ly túrlerin 2 saǵattyń ishinde jáne kóptegen dárige tózimdi túrin anyq­taýǵa múmkindik alyp otyrmyz», dedi  Týberkýlez problemalary ulttyq orta­lyǵynyń dırektory T.Ábildaev. Naqty málimetterge qaraǵanda, bul tásil 2012 jyldyń sońynan bastap Qazaqstanda engizilgen. Qazirgi ýaqytta barlyq oblys ortalyqtarynda osy tásil qoldanylyp jatyr. Naqty derekke súıensek, sońǵy 10 jylda respýblıkada týberkýlezben syrqattanýshylyq 2,1 ese, al odan bolatyn ólim kórsetkishi 3,7 ese tómendegen. О́ńirlerdiń óńin kirgizetin baǵdarlamalar О́ńirlerdi damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasy quryldy. «О́ńirlerdi damytý baǵdarlamasy «Qoljetimdi bas­pana-2020», «Turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý-2011-2020», «Aq bulaq», «Monoqalalardy damytý-2012-2020» jáne «О́ńirlerdi damytý» baǵdarlamalaryn biriktiredi. Sonymen qatar, bul baǵdarlamaǵa shaǵyn qalalardy jáne shekaralyq aımaqtardy damytý sharalaryn qosý qarastyrylǵan. Osy bes baǵdarlama jáne shaǵyn qalalardy damytý jobasy birqatar kórsetkishter boıynsha qıylysyp, ózara kezdesip otyrdy, sondyqtan onyń barlyǵyn ońtaılandyratyn О́ńirlerdi damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasyn qurý qajettiligi týyndady», dedi О́ńirlik damý mınıstri B.Jámishev. Bul baǵdarlamalardan bızneske qatysty barlyq sharalar alynyp, «Bıznesti damytýdyń jol kartasy» baǵdarlamasyna engiziletin kórinedi. Baǵdarlamany qurýdaǵy maqsat tek uqsas mindetterdi biriktirý ǵana emes, sonymen birge, ekonomıkalyq ósim ortalyqtaryn damytýdy qoldaý, jańa basym baǵyttardy anyqtaý bolyp tabylatyndyǵyn aıtty mınıstr. Jastar saıasaty Úkimet nazarynda Statıstıka agenttiginiń málimetine súıensek, elimizdegi jastardyń jalpy sany 4,3 mln. Bul Qazaqstan halqynyń 25,8 paıyzy. Onyń ishinde qala jastary 2,4, aýyl jastary 1,9 mln. adam. Búginde 2,2 mln.  jas­tar jumys isteıdi, 1,9 mln. jastar oqıdy. Al 117 myńnan astam jas­tar jumyssyz, dep bastady sózin Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Jastar isi komıtetiniń tóraıymy R.Káribjanova. Bıyl jas­tar saıasatyn júzege asyrýǵa 1,5 mlrd. teńge bólinipti. Onyń ishinde memlekettik áleýmettik tapsyrysty júzege asyrýǵa 500 mln. teńgeden astam qarjy qarastyrylǵan. Desek te, bul salada áli de birqatar kemshilikter bar eken. Ony tóraıymnyń ózi aıtty. Máse­len, memlekettik áleýmettik tapsyrys aıasynda memlekettik jastar saıasa­tyn qarjylandyrýdaǵy salaaralyq ustanymnyń damý deńgeıi tómen. Sony­men birge, óńirlerdegi memlekettik jastar saıasatyn qarjylandyrý kólemi de teń emes kórinedi. Iаǵnı qarjylandyrý kólemi shamamen 150-200 mln. teńgege deıingi aıyrmamen oryn alýda, deıdi komıtet basshysy. 2009 jyldan bastap «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy boıynsha aýyldarǵa 30 myńnan astam áleýmettik jáne veterınarııa salasynyń mamandary jiberilgen. Al 2014 jyly 6 myńdaı maman aýylǵa jumys isteýge attanady dep josparlanypty. Al «Jasyl el» baǵdarlamasyna 200 myńnan astam, al «Jastar tájirıbesi» jobasyna 50 myńǵa jýyq jas adam qatysqan. Onyń ishinde 16 421 adam turaqty jumys ornymen qamtylypty. Mártebeli qonaq keledi Aldaǵy aptada Ońtústik Koreıa prezıdenti alǵash ret elimizge keledi. Ony Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary A.Volkov aıtty. «18-20 maýsym aralyǵynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń shaqyrýymen elimizge Ońtústik Koreıa prezıdenti Pak Kyn He hanym memlekettik saparmen keledi. Ońtústik Koreıa prezıdenti shetelge saparlarynyń alǵashqylarynyń birin Qazaqstanǵa arnaǵandyǵyn atap ótken jón. Bul eki el arasyndaǵy seriktestik qarym-qatynasty kórsetedi. Sapar barysynda Qazaqstan Prezıdentimen joǵary deńgeıdegi kezdesý josparlanyp otyr. Jıyn barysynda ekijaqty qujattarǵa qol qoıylyp, keń aýqymdy mádenı sharalar uıymdastyrylady. Prezıdent hanym birqatar nysandardy aralap shyǵyp, qaharmandar memorıalyna gúl shoqtaryn qoıady. Sonymen qatar, koreı jáne otandyq sýretshilerdiń kórmesi men Nazarbaev Ýnıversıtetin aralaý da josparda bar», dedi vıse-mınıstr. Ol koreı tarapymen birlesken iri jobalar iske asyrylyp otyrǵanyn, olardyń arasynda Balqash qalasyndaǵy JES qurylysy, Jambyl ken ornyn ıgerý, Atyraý oblysyndaǵy gaz-hımııalyq keshenniń qurylysy jáne t.b. bar ekendigin eske saldy. Energııa aýdıtorlarynyń ınstıtýty quryldy Úkimet energııa tıimdiligin yntalandy­rý úshin jańa sharalardy engizýdi jos­par­lap jatyr. Bul týraly, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar birinshi vıse-mı­nıstri A.Raýdyń aıtýyna qaraǵanda, Mem­leket basshysy birinshi besjyldyq bary­synda energııa únemdeý men energııa tıim­diligin arttyrýǵa qatysty birqatar tap­­syrmalar bergen. Onda eldiń IJО́-sin­­­de energııa jumsaýdy 2015 jylǵa qa­raı 10 paıyzǵa, 2020 jylǵa deıin 25 pa­ıyz­­ǵa, 2050 jyly 2 esege deıin azaıtýdy júktegen. Bul tapsyrmanyń birinshi kezeńi sátti júzege asqan. Qazirgi ýaqytta IJО́-niń energııa tutyný kórsetkishi 2008 jyldan 2013 jylǵa deıingi kezeńde 13 paıyzǵa azaıypty. «Bul ekonomıkanyń qurylymdyq ózgeristerine baılanys­ty boldy. Iаǵnı bizdiń ekonomıkanyń damýy energııa paıdalanýǵa qaraǵanda jyldamyraq boldy», dedi vıse-mınıstr. Energııa tıimdiligi baǵdarlamasynyń aıasynda júzege asyrylǵan birqatar shara­lar da áser etken. Atap aıtqanda, tıisti zańnamalyq normatıvtik baza jasaq­talǵan, energııa aýdıtorlarynyń ıns­tıtýty quryldy. «Endi aldymyzda úlken aýqymdaǵy mindetter tur. Osy úderisti yntalandyratyn birqatar zańnamalyq ózgerister qajet degen sheshimge keldik», dep túıindedi sózin A.Raý. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».