Dástúr sabaqtastyǵy jalǵasa beredi

Bul kúnderi aýyl sharýashy­lyǵynyń eginshilik, ósimdik, seleksııa, tuqym sharýashylyǵy, agrohımııa, to­pyraqtaný jáne agroekologııa salalary boıynsha jetekshi ǵylymı ortalyǵy bolyp sanalatyn ári elimizdiń agronomııalyq ǵylymyn qalyptastyrý men damytýǵa úlken úles qosqan Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna 80 jyl tolyp otyr. О́tkendi saralaıtyn bolsaq, keńestik kezeńde Qazaqstanda birqatar tájirıbe stansala­ry, tanaptar men tirek pýnkt­teri quryldy. Olar tabıǵı jaǵ­­daı­larǵa tózimdi ónimdiligi jo­ǵary suryptar shyǵarýmen shuǵyl­dandy. Ol kezde ǵylymı-zertteý jumystary bilikti maman­dar­dyń jetispeýinen oıdaǵydaı júr­gizilmedi. О́ıtkeni, jalpy ju­mystardy úılestiretin ǵyly­mı-ádistemelik ortalyq joq edi. Mine, sondyqtan da ǵylymı-zertteý ortalyǵyn qurý qajet­tiligi týyndady. KSRO Halyq Ko­mıssarlar Keńesiniń 1934 jyl­ǵy 16 shildedegi qaýlysynyń negizinde Qazaq KSR Halyq Ko­mıs­sarlar Keńesi sol jylǵy 14 tamyzda Qazaq eginshilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurý týraly qaýly qabyldady. Sóıtip, ıns­tıtýttyń irgesi qalandy. Jalpy alǵanda, ınstıtýt elimiz­de eginshilik jáne ósimdik sharýa­shylyǵy mekemeleriniń ǵyly­mı júıesin nyǵaıtý jolynda aýqymdy jumystar atqaryp, dástúr sabaqtastyǵyn áli kún­ge jalǵastyryp keledi. Olaı deıtinim, ınstıtýttaǵy bólimder men zerthanalar quram­y­nan ár jyldary Qazaq aýyl sha­rýa­shylyǵyn mehanıkalandy­rý jáne elektrlendirý, Shor­tan­dydaǵy tájirıbe stansasy negizinde Búkilodaqtyq astyq sharýashylyǵy, Qazaq ósimdik qorǵaý, Qazaq jemis jáne júzim sharýashylyǵy men Qazaq kartop jáne kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary quryldy. Al 1969 jyly ja­ńa­dan qurylǵan Qazaq sha­byn­dyq jáne jaıylymdyq sharýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń quramyna sor­tań jerler zerthanasy men kóp­jyldyq shópter seleksııasy jáne tuqym sharýashylyǵy bólimi berildi. Keıinirek ınstıtýttyń kúrish egý bólimi Qazaq kúrish ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qaramaǵyna ótkizildi. Sodan beri óz aldyna otaý tigip, bólinip shyq­qan mekemeler halyq ıgiligine eseli eńbek etýde. Bizdiń ınstıtýt iske kiris­ken kúninen bastap-aq zertteý jumystaryn bir sátke de toqtatpaı Almaty qalasyndaǵy ortalyq tájirıbe tanabynda, Shortandy, Jambyl aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansalarynda, Osakarov (Qara­ǵan­dy), Qaratal (Taldyqor­ǵan), Qyzylorda tirek pýnktterinde júrgizdi. Atalǵan jumystar negizinen jergilikti materıaldar men kav­kazdyq shyǵý tegi kúzdik qatty bıdaıdyń úlgilerin zertteýge baǵyttaldy. 1937 jyly memle­kettik synaqqa kúzdik qatty bıdaı úlgilerinen iriktelgen bir suryp tapsyryldy. Ǵylymı-zertteýler nátıjesinde Qazaq­stannyń ártúrli aımaqtarynda eginshiliktiń shóp tanapty júıe­sin jasaýǵa, atap aıtqanda to­pyraq qunarlylyǵyn zertteý, tyńaıtqysh qoldaný, aramshópke qarsy ósimdik qorǵaý quraldaryn keńinen paıdalaný engizildi. Egistik qorǵaıtyn orman alaptary qalyptasyp, sondaı-aq jemis-jıdek, júzim ósirý qyzý qolǵa alyndy. Mundaı tyń is­pen dándi, tehnıkalyq, jemis-jı­dek, kókónis-baqsha daqyl­dary, kópjyldyq shópter, agro­hı­mııa, agromelıorasııa táriz­di bólimder aınalysty. Bu­ǵan qosa taǵy basqa kóptegen bólim­­shelerdiń, zerthanalardyń jumys aıasy keńeıdi. Dándi, dándi-burshaq, maıly, tehnıkalyq jáne jarmalyq daqyldar boıynsha Shyǵys seleksııa ortalyǵy ashylyp, respýblıkanyń túgel derlik aımaǵyn qamtydy. Sýarylmaıtyn, tálimi jáne sýarmaly jerlerdegi aımaqtyq eginshilik júıesiniń negizgi býyndaryn, sondaı-aq, kúzdik jáne jazdyq bıdaı ósirýdiń ıntensıvti tehnologııasyn, aýyspaly egis tıimdiligin arttyrý, topyraqty úrilý men sý erozııasynan qorǵaý jáne olardyń qunarlylyǵyn kóterý, egis qorǵaıtyn orman alqaptaryn ósirý tehnologııasyn jasady. Bul jumystar G.Potapov, Sh.Habıbýllın, A.Balchýgov, N.Salashnyı sekildi belgili ǵa­lymdardyń jetekshiligimen júr­gizildi. Zertteý nátıjeleri boıynsha elimizdiń 9 oblysynda egin sharýashylyǵyn óristetý jóninde usynystar ázirlendi. О́tken ǵasyrdyń 70-80 jyldarynda Almaty oblysynyń qýań dalaly, shól dalaly jáne taýly aımaqtarynda (Qara­oı, Úshqońyr), sondaı-aq Ońtús­tik Qazaqstan oblysynyń shól­eıt aımaǵynda (Arys jáne Túrkistan) ashylǵan tirek pýnkt­­teri men Shyǵys seleksııa orta­ly­ǵynda uzaqmerzimdik «OPAKS», «Arpa», «Bıdaı», «Bur­shaq», «Qant» seleksııalyq baǵdar­­lamalary jasaldy. Bul baǵdar­lamalarda teorııalyq zertteýler genetıkalyq seleksııalyq negizderdi túzýge, sonymen birge, aýyl sharýashylyǵy daqyldary seleksııasynyń qoldanylyp júrgen tásilderi men shemalaryn zertteýge baǵyttaldy. Nátıjesinde 210 suryp úlgisi alyndy. Seleksııa, býdandastyrý jáne suryptaýdyń dástúrli tásilderimen qatar qazirgi zamanǵy jańa bıotehnıkalyq tásilderi – ósimdikterdiń bıologııalyq qasıetteri men sharýashylyq úshin baǵaly belgileri bar jańa túr­lerin alýǵa, suryptar men býdandar shyǵarýǵa alǵyshart jasady. Eginshiliktiń órkendeýine M.Er­lepesov, I.Ábýǵalıev, N.Ýdol­skaıa, P.Fedorov, R.Ora­za­lıev, K.Balǵabekov, V.Novo­ha­tın syndy ǵalymdar ónege kórsetti. Instıtýt ǵalymdary aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jańa suryptary men býdandaryn shyǵarý jolynda qajyr-qaırat tanytty. Uzaq jylǵy eńbek ná­tı­jesinde kúzdik bıdaıdyń 9, jazdyq jumsaq bıdaıdyń 11, qatty bıdaıdyń 3, arpanyń 5, suly­nyń 2, júgeriniń 8, soıanyń 3, qant qyzylshasynyń 3 jáne kú­­rish­tiń, burshaqtyń jáne jem­dik daqyldardyń suryptary shy­ǵa­rylyp, sharýashylyqtarǵa taratyldy. Elimiz egemendik alǵannan keıin R.Orazalıev, A.Iorganskıı, A.Kúrishbaev, S.Kenenbaev, V.Ma­karov, D.Nurǵalıev, M.Qu­daı­bergenov, S.Áshirbaeva, K.Den­gel­baeva sııaqty jetekshi ǵalym­da­rymyz salaǵa kóp eńbek sińir­di. Olar tek bizdiń elde ǵana emes, sondaı-aq, halyq­ara­­lyq deńgeı­de tanymal bolyp otyr. Ins­tıtýt ǵalymdary agro­óner­kásiptik keshendi udaıy damytý maqsatynda aýylsha­rýashylyq daqyldaryn respýb­lı­kamyzdyń ońtústik jáne ońtús­tik-shyǵys oblystarynda beıim­dilik-landshaftyq júıe qalyp­tastyrýda, óńdeý tehnologııasynda, tálimi jáne sýarmaly jerlerde ekologııalyq óndiristi, resýrsty únemdeý men ártaraptandyrý maqsatynda jańa tehnologııalardy paıdalanyp egindi tamshylatyp sýarý tásilderin engizýdiń zertteýleri júrgizilýde. Sonymen birge, seleksııalyq salada da izdenister jalǵasý ús­tin­de. Aýa raıynyń túrli jaǵda­ıy­na beıimdi, zııankester men aýrý­­larǵa tózimdi, ónimdiligi joǵa­ry daqyldardyń suryptary men býdandaryn shyǵarý – negizgi mindetke aınalyp bul baǵytta qyrýar jumystar atqarylyp jatyr. Akademık Raqym Orazalıev bastaǵan ǵalymdar 150-den astam joǵary ónimdi suryptar men býdandar shyǵaryp, agrarlyq salany bıikke kóterip tastady. Seleksıoner-ǵalymdar dándi, dándi-burshaq, maıly, jemdik jáne tehnıkalyq daqyldardyń ulttyq genetıkalyq resýrsyn quryp kúrdeli de irgeli isti júzege asyrdy. Ulttyq genetıkalyq qordyń úshten birin quraıtyn 17 myńnan astam úlgi bizdiń ıns­tıtýttyń qorynda saqtaýly tur. Bizde jyl saıyn tuqymdyq sharýashylyqtardy qamtamasyz etý úshin 450 tonnadan astam joǵary sapaly dándi daqyl, 130 tonna jemdik dándi, 120 tonna dándi-burshaq, 60 tonna maqsary, 50 tonna júgeri jáne 10 tonna jemdik tuqym daqyldary óndiriledi. Instıtýt ǵalymdary halyq­aralyq deńgeıi joǵary ǵylymı ortalyqtarmen tyǵyz baılanysta zertteý jumystaryn júrgizýdi dástúrge aınaldyrǵan. Máselen olardyń qatarynda mynadaı halyqaralyq CIMMYT, ICARDA, JIRCAS, IPGRI, GTZ, USAID, FAO zertteý mekemeleri men Re­seı, AQSh, Avstralııa, Qytaı, Izraıl, Meksıka, Sırııa, Koreıa, Japonııa elderiniń ǵylymı ıns­tıtýttary bar. Mamandarymyz únemi alys-jaqyn shetelderdiń ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda tájirıbe jınaqtap, eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy baǵytynda ótetin keleli jıyn­darǵa qatysady. Uzaq ýaqyt boıy utymdy ári tıimdi jumys atqarǵan ınstıtýttyń qazirgi qurylymy 16 ǵylymı bólimnen, 2 fılıaldan, «Úshqońyr» bi­lim taratý ortalyǵy men qosym­sha 3 bólimsheden turady. Atal­ǵan mekemelerde 268 adam, onyń ishinde 66 ǵylymı qyzmet­ker, Ulttyq ǵylym akademııa­sy­nyń 2 akademıgi, respýb­lı­ka Aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń 5 akademı­gi, Mońǵolııa agrarlyq akademııa­synyń 1 akademıgi, 19 ǵylym doktory, 39 aýyl sharýashylyǵy jáne bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty jumys isteıdi. Ǵylymı áleýeti men ózindik dástúri qalyptasqan ınstı­týt­ty osy jyldar ishinde uıym­dastyrýshylyq áleýeti joǵary 14 dırektor abyroımen basqarǵanyn atap aıtqan jón. 80 jyldyq tarıhy bar ǵylymı mekemeniń ósip-órken­deýine talaı tarlanboz ǵa­lymdar ólsheýsiz eńbek sińirip, bedelin álemniń ár túkpirine áıgiledi. Ony qazirgi býyn ókilderi laıyqty jalǵastyryp, joǵary jetistikterge qol jetkizýde. Iá, dástúr sabaqtastyǵy aldaǵy ýa­qyt­ta da osylaısha jalǵasa beredi. Serik KENENBAEV, Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor.