At jalynda ketken arman

Nurlan Máýkenuly – bolashaqqa muńyn da, aryzyn da, ósıetin de, jan syryn da jazyp ketken aqyn. Ol keıingi urpaq­tan úlken úmit kútedi ári olarǵa senedi. Bul Abaıdyń, Maǵjannyń jolyn úlgi etkendik.

 

Qazaq ádebıetiniń jazıraly ále­mine HH ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary kelip qosylyp, óz qazyǵyn senim­men qaqqan Nurlan Máýkenulynyń shy­ǵar­mashylyǵyna den qoıyp, salqyn­qandylyqpen zerdeleseńiz, ultymyzdyń jyraýlyq dástúrinen tamyr tartqan, ómir fılosofııasyna babalar kózimen qaraý­ǵa talpyndyrar, qanyńdy qyzdyryp, jigerlendirer jasyndy jyr degenniń ne ekenin anyq túsinip qana qoımaısyz, qatalap kelgende zámzám iship shól bas­qandaı mańdaıyńyz jipsip rahattanasyz, keıde buıyǵy muńǵa batyp, keıde qýanyshqa kenelip ári-sári kúı keshesiz, oı súrleýine túsip alyp qııal kógin sharlap kete barasyz.

Aqynnyń jany, ishki álemi býyr­qanǵan, tolqynyn daýyl sapyrǵan, keı­de jýasyp móldireı tuna qalatyn teńiz tárizdi. Sol jan – teńizde baq pen sor, bar men joq arpalysqan, aýyry men jeńilin, azaby men rahatyn, qaıǵy­sy men qýanyshyn syńar etken myna ómirdiń bar bolmysy munarlana kórinedi. Aýdarylyp-tóńkerilip, órekpip-shap­shyp, kóterilip-basylyp, bozaryp-sazaryp, jarqyrap jaquttanyp, aragidik ókpesin basa tynyshtalyp... beımaza kúı kesher sol jan – teńizi aıdynynda aqyn sóılep barady...

Iá, aqyn sóılep barady. Sóılegende kúńirenip, kúrsine sóıleıdi.

«Tiriniń qamyn tiri jer,

Tiriler birin-biri jer.

Tirlikte qashqan qadiriń,

О́lgende ǵana biliner».

Adamnyń dúnıeden ozǵanda ǵana qa­diri bilinetinin, orny oısyrap qalaty­nyn talaılar aıtqan. Bul ómir qaǵıdasy retinde halyqtyq uǵymǵa aınalǵan fılo­sofııalyq túıin. Bul qaǵıdany aqyn shymyr uıqaspen qısyndaı otyryp, oǵan óziniń ishki kúrsinisin, kúıinish sezimin synalaı engizip, aıtylǵan oıdy tereńnen uqtyryp, júregińdi dir etkizedi.

«Tiriniń qamy – bas qamy.

Kúnde bir álem – ashqany.

Kúıremeıtindeı kóńili,

Qulamaıtyndaı aspany...

...О́liniń qamy – óz qamy,

О́geısip ketken óz qany.

Bir ýys topyraq buıyrtyp,

Mańdaıǵa baqyt jazǵany…

Tiriniń qamy – bas qamy,

Taýsylmaıtyndaı dastany.

О́leńshil ózen ótkeni.

Aıǵaıshyl asý asqany.

О́liniń qamyn tiri jer,

Tiriler birin-biri jer.

Bir kúni biz de baramyz,

Sen aman bolǵaı, siri Jer!».

Sanaǵa salmaq salar, júrekti shymyrlatar mundaı sózdi ómirdiń ózegine oı júgirtken, taǵdyrdyń yzǵarly jeline tońyp, jany jaýraǵan, tushy men ashyny qatar kórgen adamdar ǵana aıta alady. Qatal syny qabyrǵańdy qaıystyrar jalǵan ómirde biriniń etin biri jeýge daıyn adamdardyń aıarlyqqa súıengen joıdasyz is-áreketine aqyn osylaısha kúıinedi. Kúıinedi de «Bir kúni biz de baramyz, Sen aman bolǵaı, siri Jer!», dep qasireti qat-qabat, qabaǵy qatal, qushaǵy sýyq bul dúnıeden bir kúni ketetinin, «siri Jerdiń» qoınyna enip, máńgilikke damyldaıtynyn jubanysh kóredi.

Nurlan Máýkenulynyń tań asyrylǵan tulpardaı jarap, julqynyp, jutynyp turǵan jyrlarynyń qaı-qaısysyn alyp qarasańyz da óziniń ıirimine tarta jóneledi. Aqynnyń oı mazdaǵan, keýdeni názik te buıyǵy syrymen tolqytar, qońyr muńymen qaı-qaıdaǵyńdy qozǵar óleńderinen ejelgi túrkilik saryndy, keshegi jyraýlarsha sóz saptaýdy anyq baıqaısyz. Bul aqyn týyndylarynyń basty ereksheligin kórsetse kerek ári onyń shyǵarmalarynyń dara bitimin aıǵaqtaıdy.

Sóz zergeriniń «Qaıran ata-babam-aı!» degen óleńine zer salaıyqshy. Osy bir óleń arqyly aqynnyń ishki qalaýyn, ustanymyn, adamı, rýhanı turǵyda neni kókseıtinin, jan saraıyndaǵy býyr­qanǵan aqyndyq alap kúshti baǵyndyryp, ony durys jolǵa baǵyttaı alǵanyn baı­qaısyz.

«Qaıran ata-babam-aı!

At jalynda ketken armany,

Ot-jalynda ketken ormany,

Ishinde ketken qusasy,

Qulaýmen bolǵan qorǵany...»

Bul kókiregi oıaý, kózi ashyq búkil qaz­aq­tyń sózi emes pe? Aqyn eldiń sózin aıtyp tur. О́z ultynyń ańsar-arma­nyn, áttegen-aıyn, ózgege ketken ese­sin júreginiń kózinen ótkizip turyp qapa­lanady, qazaqtyń «ot-jalynda ket­ken ormany» men «at jalynda ketken arma­nyn» joqtap ah urady. Buǵan qosa, aqyn­nyń búgingi men erteńginiń rýhan­ı-tanymdyq bastaýynda turǵan ata-baba­la­ry­myzǵa degen syı-qurmeti men taǵ­zy­­myn estetıkalyq, lırıkalyq-fıloso­fııa­lyq mánde qanyq boıaýmen bere alǵan.

«Qaıran ata-babam-aı!

Qara jer bolǵan qorymy,

Qaraýsyz qalǵan oryny.

Eki dúnıede qaıtadan

Binə da bolmas porymy...

Qaıran ata-babam-aı!

Aı qarańǵy keshede

Adasyp júrip nesheme,

Sońynan urpaq órgizgen,

Kóz jasyn quıyp kesege.

Qaıran ata-babam-aı,

Qaıran ata-babam-aı!...»

Tarıhı sanasy oıaý adam ǵana qazaq­tyń keshegisine kóńil kózimen qarap, oı túıedi, babalar basynan ótken ala­sa­py­randardyń salmaǵyn jan-dúnıesi­men sezine alady. Bul turǵydan kelgende Nur­lan Máýkenuly ózin keshegi náý­betti kezeńderde ómir keship, qandaı qıyn­­dyqqa kezikse de jantalasa júrip urpaq órgizgen, eldik muratty kóksegen ata-baba­larymyzdan bólip qaramaıdy. Búgin – kesheginiń jalǵasy, erteńge kópir. Muny tereń sezinetin aqyn burynǵy­nyń jaqsy isterin úlgi tutyp, qatelikteri­nen sabaq alýǵa úndeıdi.

Aqyn ult taǵdyry, adam, dáýir jáne qoǵam jónindegi jan tebirenisterin jy­raýlyq dástúr negizinde tolǵap, halyq­tyq, ejelgi túrkilik sarynnyń tamyryna qan júgirtti. Dáliregi, jyraýlyq úrdiske jańasha úki taǵyp, túrkilik sarynnyń túndigin ashty da, ata-babalarymyzdyń eldik muratyn uqtyryp, ulttyq rýhyn oıatty. Sonymen qatar aqyn tek ótken shaqtyń oıpańy men órine at shaldyryp qoımaı, búgingi qoǵamnyń jyqpyl-jyqpylyna úńilip, ondaǵy jaǵymsyz kórinister men keleńsiz jaǵdaıattardyń, qalpyna keltirý qıyn zardaptardyń shyǵý tegi otarlaý saıasatynan, keńestik totalıtarlyq júıeden ekenin senimdi túrde aıtady.

Qarańyz:

«Otarlaýshysy orys bolǵan,

Otynyń basy qorys bolǵan,

Ormany toń-torys bolǵan,

Qaıran da meniń qazaǵym!

О́zgege kileń pende bolǵan,

О́zinde barǵa kende bolǵan,

Artyq ta bolǵan, kem de bolǵan,

Qazaǵym, meniń qazaǵym...»

Basyna tóngen qasirettiń, náýbettiń qurbany bolǵan qaıran qazaǵynyń qaı­ǵy­syn jan-dúnıesimen túısigip, sharasyz­dyqtan ózegi órtengen aqynnyń júreginiń túkpirinen jaryp shyqqan úni qandaı qasterli ári aıanyshty...

Nurlan Máýkenuly – bolashaqqa muńyn da, aryzyn da, ósıetin de, jan syryn da jazyp ketken aqyn. Ol keıingi urpaq­tan úlken úmit kútedi ári olarǵa senedi. Bul Abaıdyń, Maǵjannyń jolyn úlgi etkendik.

«...Meniń zamanym dimkəs,

Syryma senip syrlas.

Mura dep bilseń muńymdy –

Meniń muńymmen muńdas...

...Bizder – tarıhymyzben

kesh tanysqandarmyz,

Bizder – tilimizben

kesh tabysqandarmyz...

...Bizden keıingi býyn,

Buıyrmaǵanyń úshin qýyn.

Seniń zamanyń tatpasyn,

Bizdiń zamannyń ýyn.

Bizden keıingi urpaq,

О́zińe-óziń júr saq.

Seniń zamanyńa salaýat aıttym,

Meniń zamanym – syrqat...»

Bul aqynnyń keleshekke arnaǵan aryzy, syry, ishki álemin jaryp shyqqan janaıqaıy. Sýretkerdiń osy únin estip, oı túıgen qoǵam, urpaq jaman bolmasa kerek.

«Jyraý əlem, jetele,

Kóńilimdi oıat, kózimdi ash.

Sóziń jetsin jeteme,

Lebiń tıip sezim-mas.

Sózdiń dəmin alaıyn,

Sıqyrymen baýraǵyn.

Oı nərine qanaıyn –

Jalańashtaı jaýradym», –

dep jyraýlyq dástúrden qýat, shabyt alyp, óleń ólkesindegi ómirin árlendirgen, boıyndaǵy talantyn, qarym-qabiletin shyńdaǵan aqynnyń týǵan jer, otan, qoǵam, ult, el-jurt, adamgershilik, mahabbat, perzenttik paryz jáne basqa da taqyrypta jazylǵan óleńderinen myna dúnıeniń qyr-syryna, óri men yldıyna, kúngeıi men kóleńkesine zeıin salyp, zerdelegen, fılosofııalyq ordaly oı túıgen, kemeldikke qol sozǵan jannyń qoltańbasyn kóresiz...

Júregi názik, kóńili sezimtal, sezimi sergek janǵa qarama-qaıshylyqqa toly, adal men qaraý, jaqsy men jaman shar­pys­qan, meıirim azaıyp, qýlyq-sum­dyq, ash­k­ózdik pen qysastyq erkin «taırań­daǵan» qoǵamda ómir súrý ońaı emes. Aqyn «Tóze almaımyn» degen óleńinde:

Tóze almaımyn –

Bar tózimim taýsyldy,

Tynyp jatqan taýlar jutty

daýsymdy.

Shapanymnyń shalǵaıyn jel

qaýsyrdy,

Soqqan quıyn mazań etti

maýsymdy...

...«Shyda», – deısiń,

Shydam bitti, shyraǵym,

Qudaıymnan qoldaý nıet suradym.

Betimdi endi qubylaǵa buramyn,

Kózime ilmeı kóńilimniń quraǵyn...» deıdi.

Barlyq jónsizdikti júregimen qabyl­dap, jany aýyrǵan, kesirli keleń­siz­dikterden kóńiliń qalyp, sanasy sansy­raǵan aqynnyń sózi ǵoı bul. «Shydamym bitti», deıdi. Biraq mort synǵysy joq. Qudaıdan medet tilep, jaqsylyqtan úmitin úzbeıdi. Boıyndaǵy ımanynan nár alǵan keýdesindegi úmiti aqyndy alǵa jeteleıdi.

Al «Janymdy qoıarǵa jer tappaı...» degen óleńinde aqyn:

«Býdaq-býdaq bulttaı

Boz aspanda bozdap ketip baramyn.

Bozdaǵymdy umytpaı

Basta muńyn qozǵap ketip baramyn», dep muń shaǵady. Bul aqynnyń ǵana emes barshanyń muńy. Aqyn óz basyn ǵana kúıttemeıdi, ózgege bolsyn, ózgeniń baǵy jansyn dep «Boz aspanda bozdap ketip barady». Aqıyq aqyndar ǵana óziniń ómirge kelýdegi maqsatyn kóptiń sózin sóıleý, jurttyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaý dep túsinedi. Nurlan Máýkenuly da óziniń atqarar mıssııasyn osy «tóńirekten» izdeıdi.

Aqynnyń júregi názik, eljiregish. Sol júrekke zil-batpan júk artylsa, qıyn-aý. Eljiregish et júregi ezilip ketse bári de bitpeı me? Biraq Nurlan Máý­ken­uly óziniń aqyndyq, azamattyq mıssııasyn oryndaý jolynda ózin qurban etip, júregin aıamaǵan aqyn. Qarańyzshy:

«Qorqam keıde: men osy kópke

barman,

Alyp jeıdi-aý keýdemde ketken

arman...

О́mirimniń ózegin jalmaǵan ot

Júregimdi jarylǵan ótke malǵan...»

«О́miriniń ózegin ot sharpyp, júregi ót ýyna malynǵan» aqyn taǵdyryna ­mo­ıynusynady. О́ıtkeni bul óziniń peshe­nesine buıyrǵan aýyr da qasıetti joly, taǵdyry edi. Taǵdyryńnan qashyp quty­la almaısyń. О́ıtkeni ol – talaısyz taǵdyr.

«Kókiregimde kól jatyr

tynshyn alar,

Tý syrtymda jel jatyr

tynshyn alar,

Týlaǵanda tolqyny tunshyqtyryp,

Oıdym-oıdym ormanym

syńsyp alar.

О́zim salǵan ómirim soqpaǵyn-aı,

taǵdyrymnyń tezine

toqtadym-aı...»

Daryny taǵat tapqyzbaı tóte de soq­paqty jolmen óz shyńyna shyqqan qaı­sar aqyn taǵdyrynyń úkimine baǵy­nyp, baqıǵa attanǵanda sońynda qalǵan el-jurty – oıdym-oıdym ormany joqtaı­ty­nyna senimdi bolady. Sol senimi aqtal­dy ma?.. Biz osy ony umytyp ketkenimiz joq pa, qalaı?

Dem úzildi, júrek toqtady, jan kók­ke ushty, tán sýydy... sýyq kór jasyr­dy. Máńgilikke bostandyq... Jyr qaldy. «О́ldi deýge syıa ma, oılańdarshy, О́lmeı­tuǵyn artyna sóz qaldyrǵan?»

N.Máýkenuly óziniń halqy aldyn­daǵy, qazaq ádebıetindegi negizgi azamat­tyq negizgi mıssııasyna adal bolyp, ony artyǵymen oryndaǵan aqyn. Buǵan aqyn­nyń sońynda qalǵan jaýhar jyr-murasy dálel.

Jyraýlyq ónerdi ýaqyt kóshine iles­tirip, oǵan jańasha reńk berip irilik kórsetken aqynnyń únin myna qoǵam, ke­ler urpaq estýi tıis. Sol úshin de qazaq áde­bıetiniń jyraýlyq dástúri ókil­deriniń shyǵarmalarymen astasyp, tuta­syp jatqan Nurlan Máýkenulynyń týyndylary zertteýshi-ǵalymdardyń nazaryna iligip, ǵylymı aınalymǵa tússe, oqýlyq-hrestomatııalarǵa engizilse degen tilek bar.