Bıiktegi biregeı

Peshenesine jazylǵan bıiginen áste pás tartpaıtyn biregeı bitimdi adamdar bolady. О́zgergen zaman, zýlaǵan ýaqyt olardyń ary men abyroıyna shań juqtyrmaıdy, bedeline nuqsan keltirmeıdi. Olar tamyryn tereń tartqan báıterekterdeı elimen, jerimen bite qaınasyp, qaı kezde de eńbegin halqyna arnap, kólgirsýden ada, ótirikten azat, adal ǵumyr keshedi. «Men sóıtip edim!» deıtin keýdeqaǵar maqtanǵa da boı aldyrmaıdy. Ishi toly qazyna bola tura, qashan kórseńiz de kishik qarapaıymdylyǵynan jazbas, baısal da baıyrqaly qalpynan tanbas, aqyl-parasaty ónege shashqan, mogıkandardyń sońǵy bolmasa da sırek tuıaǵy derlik, keshegi asyl alyptarymyzdyń kózindeı ardaqty aqsaqaldarymyzdyń biri búginde toqsanyńyzdy tobyqtan qaqqan Sháńgereı aǵa Jánibekov desek, aqıqattan alys kete qoımaspyz. 1991 jylǵy tamyz búliginen keıingi bulqynǵan burqaqty kúnder. KSRO-nyń barlyq halyq depýtattary bolǵan jaıdyń mánisin barlap, tuıyqtan shyǵar jol tabý úshin Máskeýge jınalǵan. Dál osy kúnderde baspasózde RSFSR prezıdenti baspasóz hatshysynyń Qazaqstan múddesin shetqaqpaı qylǵan bir málimdemesi jylt ete qalady. Prezıdent Nursultan Nazarbaev osy jaıdy KSRO Parlamentiniń qaperine salýdy halyq depýtaty, sonymen birge, Ulttar Keńesiniń múshesi Sháńgereı Jánibekovke tapsyrady. Sol bir aqkóz málimdemede Reseıge shektes respýblıkalardyń aýmaǵyna kóz alartýshylyq baıqalyp, shekarany ózgertý týraly másele qoıylýy múmkin ekendigi aıtylǵan bolatyn. Joǵarǵy Keńestiń keshki otyrysynda sóz alǵan Sh.Jánibekov atalmysh málimdemeniń múldem negizsizdigin baıypty túrde dáleldeı baıandap shyqty. Sóıtip, bul shetin jaıǵa bizdiń taraptyń narazylyǵyn bildirip, Qazaqstandaǵy qatty alańdaýshylyqty aıta otyryp, basbuzar málimdemeniń aıyptalyp jatqanyn jetkizdi. Sessııada bul aıtylǵandar túsinistikpen qabyl alynyp, izinshe tigisi jatqyzylǵan bolatyn. Osylaısha, Nursultan Nazarbaevtyń shuǵyl iske asyrǵan jigerli áreket-shara­larynyń arqasynda Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy dostyq qatynastarǵa kirbiń túsirýi múmkin keleńsizdik tez arada rettes­tirilgen edi. Odaqtyq shart, Birtutas ekono­mıkalyq keńistik týraly ıdeıa da sol kezde aıtylǵan-dy. Al bul kúnderde bizdiń elderimiz negizgi strategııalyq áriptesterge aınalyp, ekonomıkalyq yqpaldastyq pen ıntegrasııa ıgiliginiń keń órisine, kemel baıtaǵyna shyqqanyna barshamyz kýámiz. Buǵan sol bir sessııada óz eliniń atynan sóz alyp, óz halqynyń múddesin qarlyǵash qanatty perzenttik paryzben parasatty túrde qorǵaı bilgen Sh.Jánibekov qosqan úles te az emes. Sol joly bul kisige osy bir asa jaýapty isti Nursultan Ábishulynyń senip tapsyrýynyń, tańdaýdyń basqaǵa emes, naq Shákeńe túsýiniń de tereń mán-mánisteri bar-aý dep uqtyq. О́mirdiń talaı ótkelek synynan ótken, taǵdyrdyń taýqymetti talqylaryn eńsere shyńdalyp shynyqqan kátepti qara nardaı osy aǵamyz ózi óz bolyp kórgen alǵashqy qalasy Almaty ekenin árdaıym mereılene aıtyp otyrady. 1933 jyldyń kóktem-jazynda ákesi Jánibek Asy jaılaýynda «Túrgen» keńsharynyń malyn baǵypty. Al tamyz aıynda sol maldy basqa baqtashylarmen birge Uzynaǵashqa qaraı Almatynyń ústimen aıdap ótedi. Bir sıyrdy jetektegen anasy Záıtýna, sıyrdyń ústindegi qaryndasy Zaıda, qaryndasynyń bir qolynan ustap qatar kele jatqany, qala sýreti, qalaǵa tán qarbalastar sol kezdegi segiz jasar balanyń kózi men kóńiline tańbalanyp, esinde saqtalyp qalypty. Qostanaı atyrabyndaǵy Jaýǵashty kóliniń jaǵasyndaǵy Qarpyq aýylynda týǵan qazaqtyń osy qara balasy keıinnen astana Almatynyń mádenı-rýhanı ómirinde eleýli oryny bar kórnekti tulǵaǵa aınalady dep kim oılaǵan. Sóıtken áke men sheshe úzdik-sozdyq birinen soń biri kóz jumyp, on tórt jasynda qaryndasy ekeýi jetim qalady. Sońǵy bolyp anasynyń qaıtqan kúni de esinde. 1938 jyldyń 4 maýsymy. Bul kezde jasóspirim Sháńgereı Pervomaı kentindegi oryssha bas­taýysh mektepti endi ǵana bitirip, jergilikti qurylysshylar brıgadasyna jumysqa da turyp úlgergen-di. Olarǵa Arshaly ózeninen kúnine eki ret ógiz-arbamen sý tasyp júrgen. Endigi taǵdyrlary basqa arnaǵa tústi. Marqum ákesiniń Qostanaıda turatyn týystary Seıit Ábdibekov pen Baıtúgel Amantaev bulardy óz qoldaryna alyp, óz balalarynan kem qylmaı baǵyp-qaqty. Qostanaı jas Sháńgereıge úlken áser etti. Baıtúgeldiń teteles uly Jumaǵalımen birge qalany aralaýdan jalyqpaıtyn. Ortalyǵy, bazary, dúkenderi, túrli mekemeler men mektepteri – bárine nazar aýdaratyn. Tipti, qazirgi Qostanaıdyń bas meshitiniń úıinde ornalasqan kınoteatrda alǵash kórgen kınosy da jadynda. Ol ataqty Charlı Chaplın oınaǵan «Úlken qalanyń ottary» fılmi eken. Shırek ǵasyr ótkende ózi osylaı tańdana qyzyqtaǵan Qostanaı qalasynyń birinshi basshysy bolatynyn bilse-shi. Jambyl atyndaǵy qazaq mektebinde oqıdy. Bul mektep 1884 jyly Ybyraı Altynsarınniń qoldaýymen Troısk qalasynan Qostanaıǵa jańa ǵımaratqa kóshirilgen taǵylymǵa toly tarıhı mektep bolyp shyǵady. Sháńgereıdiń babasy Bekmuhamed Qarpyqovty Torǵaıdyń general-gýbernatory naq osy mekteptiń qamqorshysy etip taǵaıyndapty. Árıne, janyn jadyratqan bul maǵlumattardy ol keıinirek bildi. Al sol kezdegi muǵalimderiniń aty-jónderine deıin, kimniń qaı pánnen sabaq bergeni – bári esinde. Ásirese, mýzyka pániniń muǵalimi Andreı Tenenıakın revolıýsııaǵa deıin qalyptasqan orys zııalylarynyń ózgeshe zııat ókili bolatyn, dep eske alady Shákeń. Ol kisi qazaq tilin erkin bilgen, án-kúı sabaǵynda keńestik zaman ánderimen qosa, qazaqtyń halyq áýenderin de úıretip otyrypty. Ustaz, ásirese, myna bir ándi shákirtteriniń qulaǵyna kóbirek sińiripti. Aqqumnyń bir qyzy bar Ińkár atty, Sózi bar alýa-sheker, baldan tátti... Sirá, Andreı Konstantınovıch án avtory Ahmet Baıtursynov ekenin de, qazaq halqynyń uly perzentiniń qaıǵyly taǵdyryn da bilse kerek. Ol osy ándi balalarǵa úıretý arqyly asyl rýhqa taǵzym etip, qurmetin kórsetken bolar... Bul kúnderde Sháńgereı Jánibekuly osylaı oılaıdy. Sol bir qıyn zaman ómir tańdaýyn óz erkinshe jasaýǵa mursha keltirmeıdi. 1942 jyldyń tamyzynda Qostanaı medısına tehnıkýmyn bitirip, soǵysqa attanady. Maıdan joldary, odan keıingi ásker qyzmeti qaısar da qarymdy azamatty qalyptastyrypty. Sol qaısarlyǵy tanylǵan bir tusty aıta ketsek, biraz ýaqyt Qostanaı oblystyq partııa komıtetinde jaýapty jumystar atqarǵan Sháńgereı odan ári ósýge bilimi azdyǵyn sezinedi de, oqýǵa suranady. Sóıtip, KOKP Ortalyq komıteti janyndaǵy Joǵary partııa mektebine oqýǵa túsedi. Álbette, Máskeýde oqyǵan úsh jyl Sháńgereı Jánibekulynyń bilimin qanshalyqty molyqtyryp, óre-deńgeıin qandaı bıikke órletkenin aıtyp jatý artyq bolar. Bir nárse anyq: oqýyn bitirip kelgennen keıin ony Rýdnyı qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetine usynýǵa laıyq kóripti. Rýdnyı kezeńi Shákeńniń respýblıkalyq aýqymdaǵy úlken qaıratkerlik dárejege kóterilýindegi jolbasy boldy, basshylyq jumysqa tóselip, ysyldy, óndiristik hám ómirlik tájirıbesin shyńdaı tústi. Aqsaqal búginde Rýdnyı kenshilerimen jáne qurylysshylarymen birge ataqty Sokolov-Sarybaı ken baıytý kombınatyn salýǵa qatysýy óz ómir­baıanynyń eń bir qyzyqty da jarqyn shaǵy bolǵanyn aıtady. 1959 jyldyń kókteminde kombınat jumysty bastaǵannan bergi ekinshi mıllıon tonnanyń esebine sońǵy eshelon jóneltilýine arnalǵan qalalyq mıtıngide kenshilerdi osynaý úlken eńbek tabysymen quttyqtaý qurmeti de Sháńgereı Jánibekulynyń enshisine tıip edi. Qazir bul kombınat táýelsiz Qazaqstannyń maqta­ny­shy, osy sala boıynsha álemdegi eń iri kásiporyndardyń birinen sanalady. Onyń ónimderi Temirtaý metallýrgterine berilýde, Reseı men Qytaıǵa shyǵarylýda. Rýdnyıda iri óndiris uıymdastyrýshylary, úlken qaıratkerlermen qoıan-qoltyq jumys isteýge týra keldi. Solardyń biri KSRO-nyń burynǵy kómir ónerkásibi mınıstri N.G.Onıka eken. Ol Qaraǵandydaǵy qazaq drama teatrynyń qurylysyna jónsiz aqsha bóldi degen aıyppen qyzmetinen alynyp, Rýdnyıǵa tómendep kelipti. Sháńgereı Jánibekuly qazaq mádenıetin kóteremin dep jazyqsyz japa shekken Onıkanyń partııalyq sógisin alyp tastaýǵa kómegin tıgizedi. Ekinshi hatshynyń uıytqyly bastamasymen Rýdnyı qalasynda Qazaq taý-ken ınstıtýtynyń keshki fılıalyn ashý týraly másele qoıylyp, ol oń sheshimin tabady. 1959 jyldyń kúzinde ınstıtýttyń keshki bólimi jumys isteı bastaıdy, sóıtip, Rýdnyı kenishterinde eńbek etip jatqan myńdaǵan jastardyń ishindegi talaptylaryna óz esigin aıqara ashady. Az jylda-aq jańa oqý korpýsy, qosalqy ǵımarattary salynady, negizinen jergilikti mamandardan ustazdar quramy qalyptasady. Osy ıgi is jyldar boıy Shákeńniń tikeleı baqylaýynda bolady. О́ıtkeni, ol ekinshi hatshylyqtan Rýdnyı qalalyq keńesiniń tóraǵasy bolyp aýysady. Al keıinnen fılıal derbes ındýstrııalyq  ınstıtýtqa aınalady. Bir aıta keterlik jaı, Sháńgereı Jánibekulynyń Rýdnyıdaǵy qabilet-qarymy, iskerligi kózge túspeı qalmapty. Alǵyr, bilikti de bilimdi, adamı mádenıeti joǵary qyzmetker KOKP Ortalyq komıtetiniń nusqaýshysy qyzmetine usynylǵan kórinedi. Biraq esep kartochkasyndaǵy áldekimderdiń salǵyrttyǵynan bolǵan áldebir tehnıkalyq nuqsandarǵa baılanysty ol usynys iske aspaı qalǵan. Bul sátsizdikke onsha qapalana qoımaǵan Shákeńniń aldynan týǵan halqyna jaqynyraq basqa bir qıyrlar ashylyp edi. Sodan keıingi attaı on eki jyl boıy ol elimizdiń eń abyroıly baıtaqtarynyń biri – Qostanaı qalalyq partııa uıymyn basqardy, taǵy bir jyldan astam Qostanaı oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetin qapysyz atqardy. Osy kezeńde Sháńgereı Jánibekulynyń uıymdastyrýshylyq daryny ár qyrynan ashylyp kórindi. Qostanaı qalasynyń qazirgi óndiristik áleýeti men kúrdeli ınfraqurylymynyń negizderi naq sol kezderde qalandy. Andreı Borodın, Mıhaıl Motorıko, Nıkolaı Ponomarev, Saǵalbaı Janbaev sııaqty áriptesterimen qatar Qostanaıdyń burynǵy qarapaıym saqara kentinen  osyzamandyq iri ındýstrııa hám mádenıet ortalyǵyna, abat ta jánnat shaharǵa aınalýyna bizdiń keıipker qosqan úles te áste az emes. Iá, Qostanaı dese Shákeńniń jan-júregi árkez eljirep turady. Qostanaıdyń astyǵy, temir keni, asbesti men boksıti. Qazaqstandy alǵa tartqan lokomotıv qoı Qostanaı. Al Sh.Jánibekov sol lokomotıvti basqarǵan negizgi sardar komandırlerdiń biri boldy. Osy saıypqyran sardardyń Qostanaıdaı alyptan keıin respýblıkalyq tuǵyrǵa órlep, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalýy ábden zańdy bolatyn. Ol endi Dinmuhamed Qonaev bastaǵan, Báıken Áshimov qostaǵan kórnekti kemelder shoǵyryna qosylyp edi. Soǵan oraı respýblıkadaǵy búkil oqý-aǵartý, mádenıet, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, dene tárbıesi men sport, baspa qyzmeti, shyǵarmashylyq odaqtar men qoǵamdyq uıymdar máselelerimen aınalysty. Sháńgereı Jánibekuly osy salalardaǵy is jaıyn ózine tán yqtııattylyqpen zerttep bildi, kemshin tustarǵa, problemalarǵa úńildi. Qazaq halqynyń mádenı murasyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalar belgilenip, qolǵa alyndy. Almatyda mýzykalyq aspaptar men kitap murajaılary quryldy. Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men Járkent meshiti, Altyn Emeldegi Shoqan Ýálıhanov kesheni mýzeılendirildi. Tarıhı eskertkishter men arheologııalyq izdenisterge kóńil bólindi. Ultymyzǵa qajetti osyndaı ıgi isterdiń basy-qasynan Sháńgereı Jánibekuly jıi kórine bastady. Árıne, bulaı etýge qyzmet baby da beıimdegen shyǵar, biraq bul kisiniń ulttyq múddege degen peıili bólek edi. Mysaly, 1980 jylǵy Máskeý Olımpıadasyna bizdiń sporttyq delegasııany ulttyq kıimmen apardy. Jergilikti bılik organdaryna birtindep ulttyq kıim úlgilerin, ozyq halyqtyq dástúrler men ulttyq sporttyq oıyndardy jańǵyrtý jóninde nusqaýlar berildi. Tipti, 1984 jyly qazaqtyń mádenı dástúrlerin bar tarapta jańǵyrtý jóninde arnaıy keńes ótkizgeni de bar. Sol keńeste negizgi baıandamany mádenıet mınıstriniń orynbasary О́zbekáli Jánibekovtiń jasaýy da kóp jaıdy ańǵartyp turǵan joq pa. 1980 jyly, araǵa 37 jyl úzilis salyp, respýblıkalyq aqyndar aıtysy kózaıym etilip, qazaǵymen qaıta qaýyshty. Bul jaılar qazir aıtýǵa ońaı bolǵanymen, sol kezdegi shyrǵalańy, qaýpi de az emes-tin. Shákeń osyndaı máselelerde batyldyq ete bildi, ulttyq dúnıelerdi ulyqtaý jaǵynda boldy. Álbette, Almaty belesi – Sháńgereı Jánibekulynyń juldyzdy jyldary. Barlyq ıgi isterin túgendep jipke tizý múmkin de emes, maqsat ta emes. Eń bastysy, ol el aldyndaǵy óz paryzyn naǵyz azamatsha adal, abyroıly ótedi. Bir ǵana mysal aıtsaq, 1978 jyly Almatyda bir apta boıy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń alǵashqy dárigerlik-sanıtarlyq kómek jónindegi halyqaralyq konferensııasy ótti. Áli kúnge deıin mańyzyn joımaǵan Almaty deklarasııa­sy qabyldandy. Álem qazaq qonaqjaılyǵyn tanydy. Keńestik Qazaqstanda ótken eń iri is-sharanyń tabysty ótýin qamtamasyz etken bas uıymdastyrýshylardyń biri taǵy da Sháńgereı Jánibekuly bolatyn. Búgingi táýelsiz elimizde asa bedeldi ári belsendi, halyq qurmetine bólengen eki uıym bar. Biri – Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy, ekinshisi – respýblıkanyń Ardagerler uıymy. Mine, osy ekeýiniń de bastaýynda sonaý Keńes Odaǵy kezinde Sháńgereı Jánibekuly turǵan edi. Shettegi qandastarymyzdyń atamekenge alǵashqy jolyn ashyp edi. Qarııalar qaýymynyń qurmetti ornyn kórsetip edi. Sóıtken Shákeń búgin ózi de qurmet tórinde, keýdesinde – Táýelsiz Qazaqstannyń «Parasat» ordeni. Kóńilinde týǵan elim tabystan tabysqa jetip, amandyqpen jasaı bersin degen aq tilek. Laıym, abyz aqsaqaldyń aq tilegi qabyl bola bergeı!.. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.