Qurylys ındýstrııasynyń ekonomıkaǵa berer paıdasy jan-jaqty, mýltıplıkatıvti áseri myqty. Sondyqtan memleket bul salany damytýǵa basa mán beredi. Qarjylaı qoldaý kórsetip, qarapaıym halyqty baspanamen qamtamasyz etýge barynsha yqpal jasaıdy. Sol sebepti «7-20-25», «Shańyraq», basqa da osy sekildi memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp, sonyń aıasynda turǵyn úı qurylysyn jandandyrý isi qolǵa alynyp, búginde turaqty jalǵasyn taýyp keledi. Degenmen halyqty tolyqtaı baspanaly etý ázirge múmkin bolmaı turǵany jasyryn emes. Onyń da ózindik sebebi bar.
Toqsanynshy jyldary aýmaly-tókpeli zamanda aýyldar qańyrap, halyq jappaı qalaǵa aǵyldy emes pe? Sol tusta oblys ortalyǵy bolyp turǵan Shymkenttiń aınalasyna aýyldardan kóship kelgen halyq qonys teýip, sonyń nátıjesinde shahardyń aýmaǵy birneshe esege ósip ketti. Az ǵana ýaqyt ishinde jeke sektordaǵy úılerden quralǵan tutas shaǵyn aýdandar paıda boldy. Alaıda adamdardyń óz kúshimen jer úı salǵanymen bul turǵyn úıge degen qajettilikti sheshken joq. Qaıta ishki kóshi-qon esebinen shahardyń halyq sany jyldan-jylǵa óse tústi. Esesine turǵyndardyń da baspanaǵa suranysy artty. Qalada kópqabatty turǵyn úı qurylysy eki myńynshy jyldardan keıin ulttyq ekonomıka áleýeti artqan soń ǵana qolǵa alyna bastady. Sonyń nátıjesinde tek kópqabatty úılerden turatyn shaǵyn aýdandar boı kóterdi. 2018 jyly Shymkent respýblıkalyq máni bar qala mártebesine ıe boldy. Elimizdiń úshinshi megapolısi ataný shahardaǵy qurylys qarqynyn burynǵydan da údete túsýge yqpal jasady. 2012 jyly qabyldanǵan qalanyń bas jospary ýaqyt aǵymyna, jaǵdaıdyń ózgerýine baılanysty qaıta ázirlendi. Qala aýmaǵynyń keńeıip, damýymen turǵyn úı qurylysy da sharyqtady. Búginde paıdalanýǵa berilgen baspanalardyń jalpy aýdany bir jylǵa shaqqanda mıllıon sharshy metrge jetti. Mundaı kórsetkish shahar tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan. Deı turǵanmen kúni keshegige deıin turǵyn úı qurylysynda jeke sektordaǵy jer úılerdiń úles salmaǵy basym bolyp keldi. Endi-endi ǵana kópqabatty úıler qurylysynyń sany jeke sektorǵa qaraǵanda arta bastady.
Biraq ta búginde salynyp jatqan qurylys kólemi az jáne onyń qarqyny da baıaý. Sonyń saldarynan azamattardy jyldam baspanamen qamtamasyz etý múmkin bolmaı tur. Iаǵnı kezekke turyp, turǵyn úıdiń berilýin kútken halyqtyń sany jyldan-jylǵa ósip jatyr. Al baspana qurylysy ulǵaıyp bara jatqan bul kórsetkishti qýyp jete almaı keledi. Máselen, turǵyn úı basqarmasynyń resmı deregi boıynsha, bıyl 1 621 páterdi paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Alaıda bul kezekte turǵan 50 myńǵa jýyq halyqtyń 2-3 paıyzyn ǵana qamtamasyz etpek. Al byltyr jeńildikpen úı alýǵa kezekke qoıylǵan halyq sany 5 paıyzǵa kóbeıgen. Jalpy, tek megapolıs emes respýblıka kóleminde turǵyn úı qurylysy salasynda ekpin báseńdep qalǵan. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, byltyr halyqqa baspana úlestirý kórsetkishi shamamen 9 paıyzǵa azaıǵan. Onyń ústine qala ákiminiń orynbasary Maqsut Isahov aıtyp ótkendeı, 2035 jylǵa qaraı megapolıstegi halyq sany 2 mıllıon adamǵa jýyqtaıdy. Osyǵan baılanysty shahardyń bas josparyn ázirleýde bul talap eskerilgen. Sol úshin aldaǵy ýaqytta jyl saıyn 2 mıllıondaı sharshy metr turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý kózdelip otyr. Al mynadaı jaǵdaıda qurylystyń suranystan basyp ozýy múmkin be?! Qanshama jyldan beri paıda bolǵan kezek mysyqtabandap áreń jyljyp jatyr. Joǵarydaǵy boljamǵa sáıkes demografııalyq ósim kórsetkishi artsa, úısiz-kúısiz júrgen adamdardyń sany erteńgi kúni kúrt ósip ketpeı me?!
Qalalyq qurylys basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Erdáýlet Ájibaevtiń aıtýynsha, osy másele keleshekte úlken áleýmettik problemaǵa aınalmaý úshin jergilikti ákimdik qurylys kompanııalaryna úı salǵan ýaqytta ınjenerlik ınfraqurylym júıelerin tartý jaǵynan jeńildik jasaýdy qarastyryp jatqan kórinedi.
«Qurylys naryǵynda osy saladan paıda taýyp júrgen kompanııalar kóp. Sondyqtan turǵyn úı salý tek ákimdiktiń enshisindegi is qana emes. Onyń ishinde áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy da bar. Degenmen basqarma bıýdjettik úıler qurylysyn júrgizýge tapsyrys berýshi mekeme sanalady. Negizinen úıler arendalyq jáne nesıelik baǵytta salynady. Arendalyq baspanaǵa áleýmettik osal topqa jatatyn azamattar úmit ete alady. Jalǵa beriletin páter eshqashan jekeshelendirýge jatpaıdy. Kerisinshe nesıelik úıdi Otbasy banki arqyly ıpoteka jolymen óz atyna rásimdeı alady. Basqarmanyń tapsyrysymen turǵyzylyp jatqan úılerdiń 90 paıyz qarajaty «Nurly jer» tujyrymdasy men oblıgasııa arqyly respýblıkalyq bıýdjetten, qalǵany jergilikti qazynanyń esebinen berilip otyr. Qurylysty jandandyrý men sapasyn arttyrý maqsatynda ákimdik tarapynan smetalyq qujattamadaǵy baǵalardy jáne bazaǵa ózimizde óndiriletin materıaldardy engizý jóninde usynystar ázirlendi. Máselen, qazirgi smetada bir esiktiń quny 17 myń teńge kúıinde tur. Al onyń shyn baǵasy naryqta áldeqashan sharyqtap ketken. Sonymen birge Shymkentte kóptegen qurylys materıaldary óndiriledi. Eger olar smetanyń bazasyna engizilse, qurylys kompanııalary sol jergilikti ónimdi qoldanady. Sonda megapolıstiń qurylys ındýstrııasy damyp, bıýdjetke salyq esebinen qosymsha tabys túser edi. Úıdiń sapasy myqty bolý úshin berik, uzaqqa jaraıtyn qurylys materıaldaryn paıdalaný shart. Biraq mundaı kezde baspananyń baǵasy kúrt qymbattaıdy. Pandemııa bastalmaı turǵan shaqta bir tonna armatýranyń quny 280 myń teńge edi. Indet týdyrǵan óndiris tizbeginiń buzylýynan onyń baǵasy 500 myń teńgeden asyp jyǵyldy. 17 myń teńgeden satylǵan bir tekshe metr penoplekst qazir 38 myń teńgeden saýdalanyp jatyr. Sondyqtan qurylys salasynyń tamyryna qan júgirtý úshin halyqtyń satyp alýshylyq qabiletin kúsheıtý qajet. Al azamattardyń jeke tabysy jalpy memlekettiń ekonomıkasynyń áleýetine baılanysty. Sol sebepti bul máseleniń sheshimin jan-jaqty qyrynan qarastyrý kerek. Astanada turǵyn úıdiń 1 sharshy metr quny – 380 myń teńge, Almatyda 360 myń teńge bolsa, al Shymkentte 330 myń teńgeni quraıdy dep josparlap otyrmyz. О́tken jyly megapolıste bıýdjettik úılerdiń quny 180 myń teńge turǵan. Negizinde qurylysty salýǵa ketken shyǵyn odan áldeqaıda asyp túsedi. Al munda baǵanyń arzan bolǵan sebebi jergilikti bıýdjet esebinen halyqqa satý kezinde ádeıi tómendetildi. Biraq bıyl ótken jylǵydaı baǵa bolmaıdy. Qandaı shekte belgilenetini endi naqtylanady», dedi E.Ájibaev.
Basqarma ókili qurylys salasyna qatysty taǵy bir problemanyń shetin shyǵardy. Bul – mamandar tapshylyǵy. Ásirese sylaqshy, tas qalaýshy sekildi qarapaıym jumysshylar maýsymdyq jumys kezinde taptyrmaı ketedi. Sondyqtan qurylys kompanııalary jumysshylar izdep biraz qınalyp jatady. Mamannyń pikirinshe, buǵan álemdegi jastardyń kózqarasyn ózgertip jatqan jahandaný úrdisiniń de bir jaǵynan teris áseri bar. О́ıtkeni qazir óskeleń urpaq burynǵynyń jastary sekildi jumysshy mamandyqqa sol salanyń kásibı sheberi bolýǵa qyzyqpaıdy. Kerisinshe ártúrli spekýlıasııalarmen, vırtýaldy tásildermen ońaı oljaǵa kezikkendi qalaıdy. Osy rette qurylys salasynyń jetekshisi bul máseleni ońtaıly sheshýdiń joly retinde jastarǵa qosymsha kásiptik mamandyqty jappaı oqytý kerek ekenin aıtady. Erteń sol boıynsha eńbek etpese de dalada qalmaıdy, óıtkeni qolynan bir is keledi. Sol sebepti maman máselesi qurylys salasynda da sapaǵa, jumystyń júıeli júrýine, nysannyń ýaqytynda tapsyrylýyna belgili bir deńgeıde áseri bolyp tur.
Deı turǵanmen halyqtyń turmystyq jaǵdaıy memlekettiń basty nazarynda bolǵandyqtan, azamattardy, sonyń ishinde baspanaǵa muqtaj áleýmettik osal toptaǵy jandardy úımen qamtamasyz etý árdaıym birinshi kezekte sheshilýge tıis máseleniń qataryna kiredi. Sondyqtan Prezıdenttiń pármenimen Úkimet tarapynan halyqtyń qaltasy kóteretin jaıly baspanamen qamtý maqsatynda túrli memlekettik baǵdarlamalardyń qabyldanǵany belgili. Sonyń ishinde «Nurly jer» baǵdarlamasynyń «2-10-20 Baqytty otbasy», «5-10-20 Shańyraq», «5-20-25» sekildi baǵyttardy atap ótýge bolady. О́tken jyly Turǵyn úı basqarmasy arqyly 1 605 páter arendalyq jolmen paıdalanýǵa berilse, memlekettik baǵdarlamanyń joǵaryda atalǵan baǵyttary boıynsha 1 640 otbasy baspanaly boldy. Sonymen qatar Otbasy bank arqyly ıpotekalyq úı alýshylarǵa alǵashqy jarna tólemine áleýmettik kómek retinde 1 mln teńgege deıin jalpy somasy 50 mln teńgeniń sertıfıkaty berildi. Bıyl da sertıfıkatqa ótinim qabyldaý bastalyp, jıyrmadan asa úmitkerdiń ótinishi qaraýǵa jiberildi. Aıtqandaı, endi shymkenttik BAQ ókilderi, memlekettik jáne bıýdjettik mekeme qyzmetkerleri Otbasy banki júzege asyratyn Qamqor baǵdarlamasyna qatysyp, baspanaǵa qol jetkize alady. Munda ıpotekalyq nesıe 5 paıyzben 25 jylǵa beriledi. Basty sharty úı qunynyń 10 paıyz alǵashqy jarnasyn tóleıdi jáne atynda eshqandaı úı bolmaýy tıis, sondaı-aq megapolıs turǵyny bolýy kerek. Bıyl osy sanat boıynsha 150 azamatty baspanamen qamtamasyz etý josparlanyp otyr.
Al «7-20-25» baǵdarlamasynyń basqalardan aıyrmashylyǵy, ol jekemenshik ekinshi deńgeıli bankter tarapynan iske asyrylady. Bul da – memlekettiń tómen paıyzben usynatyn jeńildigi bar baǵdarlama. Alaıda munda ótinish berýshi jekemenshik qurylys kompanııalarynan jańa úıdi ózi taýyp, qunyn baǵalatady. Sodan soń bank tólem qabiletin rastasa jáne bastapqy jarnasyn quıyp bolǵannan keıin 25 mln teńgege deıin ıpotekalyq zaem usynady. Sondaı-aq bul jerde úı naryqtaǵy baǵamen satyp alynǵandyqtan, quny da joǵary bolady. Máselen, memlekettiń bekitken baǵasy boıynsha Otbasy banki arqyly beriletin 2 bólmeli páterdiń quny shamamen 14 mln teńge bolsa, «7-20-25» baǵdarlamasynda 30 mln teńgeniń tóńireginde satyp alasyz. Atalǵan baǵdarlamanyń taǵy bir artyqshylyǵy, tólem qabileti jaqsy bolsa, kez kelgen ýaqytta ıpotkalyq nesıege úı alýǵa bolady. Byltyr eshqandaı shekteý bolmaı «7-20-25»-pen qalanyń biraz turǵyny baspanaǵa qol jetkizipti. Alaıda bıyl nege ekeni belgisiz baǵdarlama áli iske qosylmaı tur eken. Soǵan baılanysty qaladaǵy kommersııalyq bankter azamattardan ótinim qabyldap jatqan joq.
ShYMKENT