Taǵy da teatr týraly

Búgingi tańda áleýmettik jeliniń abyroıy asqaqtap tur. Bes sóılemniń basyn qu­rap ter de, jarııalap jiber. Boldy. Qoıylymdar jóninde kommentter qaptaıdy. «Ashy shyndyq, aqıqatty aıtypsyz», «Siz aıtpaǵanda, kim aıtady?» dep ózeýreıdi. «Osy spektakl­ge bara almaı júr edim, endi barmaı-aq qoıdym» dep túńi­ledi. Taǵysyn taǵy... Kete be­redi. Tipti sol spektakldi kór­me­gender de «Bul ne degen, bas­syzdyq?» dep oı bóliskenin kó­rip shoshısyń. Al bireýler «Siz­der búldiripsizder, qur­typ­syzdar, buǵan kim jaýap beredi, bassyzdyqty toqta­týy­myz kerek!» dep teatrǵa, tipti mınıstrlikke resmı hat joldaıdy. «Keri baılanysqa shyǵyp qaı jeri shamyńyzǵa tıdi, olqylyǵy qaı jerde?» dep pikirleseıin deseńiz, «men kórmedim, ana depýtat sóı depti, myna myqty búı depti» men sosyn aıtyp otyrmyn» deıdi... Tań qalasyń. Kásibı deńgeı, aqparatty taldaý, saraptaý, suryptaý degen qaıda? Rezonans týdyryp jatyr deı­tinin qaıtersiń... Qazirgi qo­ǵamda kórmeı, bilmeı tu­ryp, estigenderi boıynsha ǵana, oısha obraz jasap, mynaý – ­jaq­sy, mynaý – jaman deı ­sala­­tyn «jaman aýrý» bar. Bárimiz osy «aýrýǵa» ushyradyq pa dep qaldym. Tipti keıbir árip­testerime de tańǵala basta­­dym. Spektaklge baryp, bes mı­nýt ótpeı qyr kórsetip, shyǵyp ke­tetinderdi de bilemiz. Ol shy­­­ǵyp ketti, ıaǵnı nashar spektakl, nashar rejısser degen paıymǵa senetin jastardy da bilemiz.

«Manıpýlıasııa soznanıe» jasaýdyń sheberleri paıda bolypty. Dırektorlar festıvalge nege barady, bosqa aqsha qurtady, qazylarmen aýyz jalasady, bolmasa festıvalge tanys qazylar shaqyrady degen aıyptaýlar jasaıtyn­dar da bar. Kásibı synshylarǵa kú­mándanatyndar da kóbeıip tur. Buryn «osy rejısserler mynda qoıǵan spektaklderin anda da qoıdy, kórdim, betim­di basyp áreń otyrdym, uıat joq pa osy deıtinder, búgin oıanyp «oıbúı, bul degeniń ǵajap dúnıe», Franchaızıng! – deıtinder de shyǵypty. Áleý­mettik jelini qoldanýshy keı­bir jandar qazir, tipti «akter sózin umytyp qaldy», dep ká­sibı sahna sheberleriniń tike­leı qyzmetine aralasýǵa de­ıin ketip qalǵan. Bunyń bári de janǵa batatyn sózder, qur­dym­ǵa qulatatyn áreketter.

Osyǵan deıin «Egemen Qazaq­stan» gazetinde jarııa­lan­ǵan «Haliń qalaı, teatrym?» (9.11.2021) atty maqalamyz­­da kásibı maman retinde teatr­dyń ishki máselelerin kóter­gen bolatynbyz. Olarǵa na­zar aýdarǵan eshkim bolmady jáne bolmaıtyn da shyǵar. Degen­men de osylaı aqparattar dúr­megi qoǵamǵa qaıta bir oı salý úshin qalam alǵyzdy. Bul máseleler meniń ǵana emes, qazirgi tańda, teatr basqaryp otyrǵan bar­lyq árip­tes­terimniń de kókeıinde júr. Aıtqyshtar, jazǵyshtar ja­ny ashyǵyshtar osyndaı máse­lelerdiń sheshilýine atsalyssa deımin. Sonda ǵana teatrǵa kómegińiz tıedi.

Qazir elimizdegi teatrlar kómekke zárý. Úlken kómekke. Bul búgin-erteń sheshilmese, biz laıǵa batyp qalǵan mashına sekildi dóńgelegimiz aınal­ǵanmen bir ornymyzda tura be­remiz. Teatr ólmeıdi, tek ólme­shiniń kúıin keship júre beredi. О́ner týǵyzýshylarda bereke bolmaıdy. Bul jaǵdaıda teatrlardyń (memlekettik bolsyn, jeke bolsyn) alǵa qaraı jyljýy týraly sóz qozǵaý da artyq sııaqty.

Sonymen, teatrlar qyzme­tine qatysty naqty máselelerdi qozǵasaq.

Birinshiden, «Teatr jáne onyń atqaratyn qyzmeti» týraly zań bolýy kerek (Bul zańdy daıyndaýǵa, atsalysýǵa daıyn mamandar da bar). Mundaı zań TMD memleketteriniń búkilinde bar, tek qana Qazaqstanda joq. Biz qazir «Mádenıet týraly» zańnyń 22-babynyń aıasynda ǵana jumys isteımiz. Onyń aıasy tar, qysqa qonyshty etik sekildi.

Basshy kim? Kórkemdik je­­tekshi kim? Bas rejısser kim? Qoıýshy rejısser kim? Sýretshi kim? Olardyń qyz­met aıasy qandaı, qandaı qu­qy­ǵy bar, mindetteri nendeı? Ak­ter qansha saǵatyn daıyn­dyqqa jumsaýy kerek, qan­sha ýaqyt demalýy kerek? Syn­shy kim, ádebıet bó­liminiń meńgerýshisi kim? Teatr­dy dırektor basqarý kerek pe, álde kórkemdik jetekshi basqarýy kerek pe? Birlesip, tandemde jumys isteýge bola ma? Afısha men baǵdarlama­da kimderdiń aty men ataǵy jazylýy nemese jazylmaýy kerek, reper­týar qalaı tań­dalady, neni qoıý kerek? degen sııaqty kópte­gen suraqqa biz qajet dep ataǵan zańda tolyq jaýap berilýi ­kerek.

Teatr – úlken sala. Biraq osynaý salanyń erejesi múl­de joq! Árkim óz bilgeni, óz túı­geni boıynsha jumys júr­gizip jatyr. Eńbek kodek­si­ne súıenip jumys júrgiz­geni­mizben, teatrdyń ózine saı erek­shelikteri eskerilmeı qala­tyny shyndyq.

Ekinshiden, memlekettik satyp alý máselesi ózekti. Mem­le­kettik satyp alý zańyna ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý qajet dep oılaımyz. Ony zańnyń 39-babynyń 46-tarmaǵyna «jumys» só­zin qossa, osyndaǵy «máde­nıet uıymynyń, mádenıet sala­syndaǵy bilim berý uıymnyń, teleradıo habarlaryn taratý, uıymynyń óner týyndylaryn sahnada kórsetýdi, kópshilik aldynda oryndaý men kórsetýdi júzege asyrý úshin taýarlar men qyzmetterdi satyp alýy» degenge «sahnalyq kıimderdi tigý (sahna kıimderi, dekora­sııa, rekvızıt kostıým, bas kıim, aıaq-kıim) jumystaryn satyp alý», dep qossa, kóptegen másele sheshiler edi. Qazir, taýar­lar kelgen soń, «CT-KZ» cer­tı­fıkatyn nemese ındýstrııa­lyq sertıfıkat suraıdy. Bul sertıfıkattardy tirkemese akt jabylmaıdy. Bul da úlken másele. Sebebi bul sertıfı­kat­tardy alý úshin ónim berýshi árqaısyna qarjy tólep, sáı­kestigin dáleldeýi kerek. Bizde otandyq ónim óndirýshiler óte az ekenin bárimiz jaqsy bilemiz. Keıbir mata túrleri biz­de joq. Basqa elden alýǵa májbúrmiz. Kóptegen qajet­ti nárselerdi shetelden alýǵa týra keledi. Sondyqtan da osy másele ózekti.

Úshinshiden, jalaqy má­se­lesi janǵa batady. Azamat­tyq qyzmetkerlerge, memle­ket­tik bıýdjet qarajaty ese­binen ustalatyn uıymdar­dyń qyzmetkerlerine, qazy­na­­lyq kásiporyndardyń qyz­met­kerlerine eńbekaqy tóleý júıesi týraly qujat (Qazaq­stan Respýblıkasy Úkimetiniń ­2015 jylǵy 31 jeltoqsanyn­daǵy №1193 qaýlysy) 2016 jyl­ǵy 1 qań­tardan bastap qoldanysqa endi. Sodan kelip, 17 697 teń­ge mólsherinde baza­lyq laýa­zymdyq aılyqaqy bel­gi­len­­­­gen. Kúndelikti tutyný ta­ýar­­­lar­y­nyń baǵasy ósip jatsa da, ­bul kólem esh ózgermeıdi.

Sondaı-aq osyǵan deıingi eńbekaqy tóleý júıesi boıyn­sha mádenı mekemelerge «aka­demııalyq» dárejesi bolǵan jaǵdaıda 1,72 koeffısenti qoldanylatyn. Al osy №1193 qaýlyny shyǵarar kezde ol esepke alynbaı qalǵan. Qazir «akademııalyq» mártebesi bar ma, joq pa báribir aılyq sol qalpy. Osyny ózgertse de biraz kúsh bolar edi. Osy qaýly bo­ıynsha «S» sanatyndaǵylar­dyń aılyq mólsheri óte tómen. Bul sanatqa teatrǵa tanerteń kirip, túnde shyǵatyn (sahna qurastyrýshy, grımer, dekorasııa, býtafor, jaryq, dybys, t.b.) qyzmetkerler jatady. Olar tipti eki ese kóp jumys iste­se de, aılyqty eki ese az ala­dy. Eń aýyr jumys osylar­da jáne olardyń eńbeginsiz spek­takl qoıylmaıdy. Kórer­men tek sahnadaǵy akterdi kó­redi, bular sahna syrtyn­da qala­dy. Eńbekteri de kórin­beıdi. Mun­daı mamandar óte tap­shy. Oqytpaımyz, daıarlamaı­­myz. Qazirgi teatrlarda osyn­daı qyzmetkerler teatrǵa de­gen óziniń jan qalaýymen ǵana qyzmet etýde. Olardyń aıly­ǵyn 3 ese kóterse de azdyq et­­peıdi. Al jas akterlerdiń aılyǵy shaılyǵyna jetpeıdi. Keı­biri qosymsha jumystar isteý­ge talpynys jasaıdy. Biraq teatrdan uzap kete al­maı­dy. Kúndelikti daıyndyq jumystary aıaqtaryna tusaý bolady.

Osy oraıda bizdiń Qal­lekı teatrynyń ózekti máse­lesin aıtqym ke­ledi. Ol – teatrymyzǵa «ult­tyq» márte­be berý týraly. Alma­tyda­ǵy M.Lermontov teatryna berilgen «ulttyq» mártebeni Qal­lekıge nege qımaı otyrmyz? Astanadaǵy ónerdiń úl­ken shańyraǵyna bul ataq ja­ńasha serpin bereri sózsiz.

30 jyldan astam tarıhy bar teatrymyz «ulttyq» mártebe­­ge qoıylatyn talapqa barlyq jaǵynan saı keledi. Jańa ǵı­marat, akademııalyq mártebe, san alýan repertýarlyq saıasat, akterlik quram, kórermendi qamtý kórsetkishi taǵy basqa da másele de negizgi talapqa saı. Tek Úkimetten qoldaý kerek. Ulttyq mártebe teatrdyń jańa shyǵarmashylyq deńgeıge kóterilýine jol ashar edi.

Árıne, jumys barysynda kemshilikter bolyp turady. Biraq túımedeı nárseni túıe­deı etip kórsetip, aıaqtan sha­lýǵa janyqqandardan góri elimiz­degi teatr salasyn damytý maq­satyndaǵy salmaqty oılaryn, tushymdy usynystaryn aıtar otandastarymyz kóp bol­sa deımiz. Sonda ǵana qazaq teatr óneriniń damýyna qoǵa­mymyz óz úlesin qosqan bolar edi. Mundaıda halqymyz «Jumyla kótergen júk jeńil» deıdi.

Aıbolat JAÝDYR,

Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri