«Endigi shekeme tımegeni shetel edi, ony da kóreıin» dep jumys izdegen jastardyń arasynda ala baǵannan asyǵa asatyndar bar. Shetel dese, shamadanyn jınaı bastaıtyndardyń kóbi til biletin, kóziqaraqty «qarataıaq» eken. Tipti arasynda til bilmese de tirlik qylyp ketkender kezdesedi. Qazir qaı maqsatta da shetelge shyǵýǵa jol ashyq.
Jastardyń jaıy qalaı?
Resmı derekterge júginsek, byltyr elimizden 8 myńǵa jýyq jas jumys izdep shekara asypty. Shetke aǵylǵandardyń deni – 18 ben 35 jas aralyǵyndaǵy jastar. Olardyń maqsaty janbaǵys pa, aldanysh pa, álde qap-qap qazynaǵa kenelgisi kele me, kim bilsin, áıteýir «ár kálláda bir qııal». Ketkisi kelgen adamdy qamap ustaı almaısyń...
Ekonomıst Ǵalymjan Kerimbektiń aıtýynsha, Qazaqstanda óz isiniń bilikti mamandary jalaqysynyń joǵary bolǵanyn talap etedi. Al jumys berýshi tarap az aqshaǵa kóp jumys istetkisi keledi. Bálkim sodan bolar, shekara asatyn jastar qatary kúnnen-kúnge kóbeıip barady.
– Qazir elde bilikti mamandar, óz isin jetik biletin jumysshylar jetispeı jatqan kezde bul ekonomıkaǵa, onyń ishinde óndiris salalarynyń quldyraýyna, tipti toqtap qalýyna áser etedi. Bizdiń jastar 4 jyl, 5 jyl bilim alady da, elde jumys isteıin dese, jalaqysy tómen. Sondyqtan olardyń tómen jalaqy usynǵan jumysqa barǵysy joq. Sóıtip, jastar eriksiz shetke sabylady, – deıdi ol.
Qazir ózimizde de ne aýy bitpeı, ne baýy bitpeı, sharýasy shatqaıaqtap turǵan sala shash-etekten. Jumys kúshi jetpeı jatqan, mamandar tapshy óńirler qanshama? Bul olqylyq, ásirese, soltústik aımaqtardan kóbirek baıqalady. Statıstıka boıynsha qazir elimizde 923 myń bos jumys orny bar eken. Onyń kóbi tehnıkalyq mamandar men dárigerler kórinedi. Al olar ózge elden nan taýyp, nápaqasyn aıyrmaq.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń deregine súıensek, qazir esepshi mamandyǵy boıynsha 97 540 oryn bos. Kúzetshi, ınkassator jáne soǵan baılanysty kásipterge – 84 076, dúken satýshysy jáne olardyń kómekshisine – 73 368, áleýmettik ǵylymdar boıynsha orta mektep muǵalimine – 50 343, avtomobıl júrgizýshisine – 49 127, kútim boıynsha orta medısınalyq personalǵa 43 801 qyzmetker qajet.
Elde jumys joq emes, bar. Áıtkenmen «bálen jerde altyn bar...» dep eleńdegen jastar jiliktiń maıly jaǵy jyraqta dep biledi. Keıingi 15 jyl ishinde Qazaqstannan 4,3 myń maman syrtqa ketipti. Olardyń kópshiligi – taǵy da sol tehnıkalyq kásipti meńgergen mamandar. Ár úshinshi emıgrant joǵary bilimdi, árbir tórtinshisi orta bilimdi eken. Sarapshylar bul úrdisti «aqyldy, qabiletti adamdardyń bosýy» dep túsindiredi.
AQSh-tyń Kalıfornııa shtatynda jumys istep jatqan qaraǵandylyq Dáýlethan Jaqsylyqtyń aıtysyna qaraǵanda, eldegi eptep bergen az aılyq eki asaýǵa jetpeı qalady.
– Meniń oqyǵan mamandyǵym – IT salasy. Qazirgi tehnokrattyq zamanda bul mamandyqpen qaı elde bolsyn jumys isteýge bolady. Biraq bizdiń elde óz mamandyǵymnyń quny áli de baǵalanbaı jatqanyn túsindim. О́ıtkeni jalaqy tómen. Bul salaǵa memleketten góri ulttyq býrjýazııa kóp kóńil bólýi kerek. Amerıkada sondaı. Sózdiń shyny kerek, men AQSh-qa týrıstik vızamen bardym da, qara jumysqa tústim. Qymbatshylyq bul jaqta da bar, esesine jalaqy joǵary. Jylyna orta eseppen 20 myń dollar tabýǵa bolady. Elde bir jylda mundaı tabys tabý qıyn. Shetelge shyǵyp jumys istep jatqandarǵa birjaqty qaraýǵa bolmaıdy. Shetten ár kirgen tıyn el ekonomıkasynyń úlesin arttyra túsedi. Al shette qalyp qoıý – basqa áńgime, ony men qup kórmeımin. Dál qazirgi bizdiń jaǵdaı kezinde Japonııanyń da basynan ótti. Ol kezde de kóp japon azamaty jumys izdep, AQSh-qa bardy. Biraq olardyń ulttyq namysy myqty boldy da, qalyp qoımaı eline oraldy. Qazir damýy dańǵyl jolǵa túsken Japonııanyń jaǵdaıy bárimizge málim. Biz de bul ótkelekten ótemiz dep oılaımyn, – deıdi Dáýlethan Jaqsylyq.
Sonymen qatar ol shetelge oqý vızasymen baryp ta jumys istep ketetinderdiń jáne ońaı oljaǵa kenelemiz dep san soǵyp qalatyndardyń da baryn jasyrmady.
«Altyn úshburyshtyń» qurbandary...
Bilimimdi jetildiremin degenderdi qospaǵanda, kúnkóris qamymen shetel asýǵa májbúr jastardyń ol jaqta da shekesi shylqı qoımaǵany týraly aıtylyp júr. Tipti keıbiriniń bilim alyp, ne eńbek etip jatqan elderinde birjola qalyp qoıýǵa qamdanyp júrgenderi de belgili. Árıne, bul – ár adamnyń óz tańdaýy. «Bálen jerde altyn bar, barsań baqyr da joq» degenniń kúıin keship, elge ázer oralyp jatqandar da joq emes. Shetelge jaıly jumys izdep baryp, quldyqtyń qurbanyna aınalǵandar týraly da aqpar bar. Máselen, 2011 jyly Aýstralııaǵa attanǵan Saǵynaı Batyrhanovanyń qaıtys bolýy da qoǵamda qyzý talqyǵa tústi. Tizbekteı bersek, mundaı derek kóp. Eńbek jáne jynystyq quldyqqa jegilgen otandastarymyzdyń mysaly eshkimdi beıjaı qaldyrmasa kerek-ti.
Mundaı jaıt áleýmettanýshylardyń da sharadaı basyn shaqshadaı qylyp otyr. Olardyń paıymynsha, shetelge aǵylǵan jastardyń basym kópshiligi, negizinen, ózge ult ókilderi tyǵyz qonystanǵan oblystardan eken. Máselen, Qaraǵandy, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynyń jastary kósh bastap tur. Al ózge aımaqtarda bul kórsetkish edáýir tómen.
Syrtqy ister mınıstrliginiń málimetinshe, «Altyn úshburysh» dep atalatyn aımaqqa tap bolyp, eriksiz eldiń kómegine júgingender de bar. «Altyn úshburysh» – Taıland, Mıanma men Laostyń shekarasynda ornalasqan asa iri kólemde esirtki óndirýmen jáne satýmen aty shyqqan jer. «Eńbekten qashyp deńbekke» degendeı, buǵan deıin elimizden atalǵan aımaqta joǵalyp ketkenderdiń deregi tirkelgen.
Kóbine-kóp kúmándi kompanııalar jastardy aýdarmashy bolasyń dep alyp baryp, keıin qara jumysqa salyp qoıatyn kórinedi. Sondyqtan bizdiń jastar shetelge shyǵarda mundaı jaıttardan qulaǵdar bolsa degen peıil ǵana. Áıtpese «jaıly jer izdep ketti» dep jazǵyrǵaly otyrǵanymyz joq.