Halyq densaýlyǵynyń qamqory

 ULT BAǴYNA TÝǴAN TULǴA

Biz – birinshi baılyqty densaýlyqqa balaǵan halyqtyń ókilimiz. Sondyqtan bolar, meniń esime árdaıym Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Halyq densaýlyǵy, ol – Qazaqstannyń óziniń strategııalyq maqsattaryna jetýdegi tabysynyń ajyramas bóligi», degen joldary jıi oralady. Meniń týǵan ólkem – Syr boıynda da bul salanyń damýy Elbasynyń óz eline basshy retinde qyzmet ete bastaǵan jyldarymen birge ilgeri qaraı órlep keledi. Áli esimizde, keshegi alyp Odaq tarardyń qarsańynda, ótken ǵasyrdyń 1990-jyldarynyń basynda Qyzylorda oblysynda halyqtyń aýrýshańdyǵy keń etek ala bastap edi. Ásirese, áleýmettik máni bar aýrýlardyń kórsetkishi tym joǵarylaı túsken bolatyn. Osy ýaqyttary medısınalyq mekemelerdiń qurylysy nemese kúrdeli jóndeýden ótý máseleleri turalap qalǵan. Áıelderdiń týý kórsetkishi tómendep, halyqtyń demografııalyq  kórsetkishteri azaıǵan. Dárigerler men orta býyn mamandar sany kemidi. Halyqtyń áleýmettik turmys jaǵdaılarynyń tómendeýi negizinde densaýlyq saqtaý salasy da daǵdarysqa ushyraǵan. Munyń bári tek egemen el bolǵannan keıin ǵana birtindep túzetile bastady. Osy­nyń arqa­synda sońǵy jyldary halyqtyń densaýlyq jaǵdaıy aıtarlyqtaı jaqsara tústi. Buǵan Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen jarııalanǵan «Densaýlyq jyly», «Aýyl jyly» kezeńderi, 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamalary orasan zor septikterin tıgizýde. Osy ıgi isterdiń izimen oblysta birshama jumystar atqaryldy. Densaýlyq saqtaý salasynyń negizgi maqsattarynyń biri –  emdeý,  aldyn alý mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý. Oblys ortalyǵynda TMD elderinde teńdesi joq qos ǵımarat –  oblystyq keńes berý dıagnostıkalyq ortalyǵy men oblystyq medısına ortalyǵy boı kóterdi. О́tpeli kezeń ýaqytynda salynǵan, ǵasyr talabyna saı kóńil tolatyn emdeý oryndary bular. Sonymen  qatar, jańadan birneshe emhana men aýrýhana, kóptegen aýyldyq emhanalar men dárigerlik ambýlatorııalar salynyp iske qosyldy, taǵy qanshama emdeý oryndary kúrdeli jóndeýden ótti. Al mundaı jumystar úshin bıýdjetten bólinetin qarjylar jyl sanap arta túsýde. Joǵaryda aıtylǵan nysandar  halyqaralyq standarttarǵa saı qural-jabdyqtarmen tolyqtyrylyp keledi. Emdeý ortalyqtarynda qazirgi zamanǵy joǵary tehnologııalyq  apparatýralar KT, MRT, ınsýltti  naýqastarǵa mı qan aınalymy keselderine jedel túrde tolyq zertteý júrgizip, emdeý tásilderin anyqtaýda zor paıdasyn tıgizýde. Qazirgi kezde oblysta emdeý, aldyn alý meke­meleriniń materıaldyq- tehnıkalyq  bazasyn jaqsartý odan ári jalǵasyn tabýda. Bıylǵy jyldyń ózinde oblys ortalyǵynda 200 oryndyq perınataldy ortalyq, Jalaǵash, Syr­darııa, Qarmaqshy aýdandaryndaǵy aýysy­myna 250 kelýshige arnalǵan emhanalar, 10 dári­gerlik  ambýlatorııa, 2 aýyldyq emhana iske qosyl­ǵaly tur. Osyǵan  qosa, aımaqta birneshe emdeý oryndarynyń jobalyq qujattary jasalýda. Oblysta salany qarjylandyrý jyl saıyn birneshe esege artyp keledi. Mysaly, 2013 jyly 24 mlrd. teńge bólinse, 2014 jylǵa 30 mlrd. teńge qaralyp, ótken jylmen salystyrǵanda, 25 paıyzǵa artty. Sońǵy jyldary oblys mamandary, ásirese, emdeý ortalyqtarynda jumys jasap jatqan jas mamandar alystaǵy  AQSh, Sıngapýr, Chehııa, Ispanııa, Túrkııa, Qytaı, Reseı elderinde bilimderin jetildirip, jańa emdeý tásilderin júrgizýde. Kóptegen shetelderdegi semınarlarǵa master-klass sharalaryna qatysyp,  sheberlikterin shyńdaýda. Elbasynyń 2009 jylǵy tapsyrmasymen Qazaqstannyń barlyq óńirinde kardıologııalyq ortalyqtar ashylǵan bolatyn. Osyndaı ortalyq bizdiń jerde ashylyp, sońǵy jyldary myńdaǵan  naýqasqa koronografııa jasap, arterııaǵa stent qoıylýda, júrekke ashyq ota isteý qolǵa alyndy. Sońǵy 2 jylda joǵarǵy tehnologııalyq ishki ınvazııalyq endoskopııalyq otalar 2 esege kóbeıdi. Joǵary tehnıkalyq medısınalyq apparattardy arnaıy daıyndyqtan ótken  mamandar  qoldanýda. Sońǵy jyldarda oblysta ómir súrý uzaqtyǵynyń 70,2 jasqa deńgeıge jetkeni qýantady. О́lim kórsetkishi azaıyp, jańa týǵan náreste ólimi tómendep keledi. Áleýmettik naýqastar sany jyldan jylǵa kemýde. Elimizdiń bolashaǵy – ana men bala densaýlyǵyna baılanysty maqsatty jumystar júrgizilýde. Aýrýshańdyqty azaıtý turǵysynda skrınıngtik tekserýden ótkizý jolǵa qoıylýda. Densaýlyq saqtaý  salasynyń  ózekti máseleleriniń biri salamatty ómir saltyn qalyptastyrý bolyp tabylady. «Ár adamnyń óz densaýlyǵy óz qolynda» ekendigin turǵyndarǵa jetkize bilý negizgi maqsatqa aınaldy. Búginde, eń aldymen, turǵyndar densaýlyǵyn saqtaýdyń  naryqtyq-ekonomıkalyq júıesi paıda boldy jáne ol bekı túsýde. Osy oraıda medısına qyzmetkerleriniń negizgi mindeti oblys turǵyndarynyń densaýlyǵyn nyǵaıtý jáne sapaly emdeý sharalary bolyp tabylady. 2011-2015jyldarǵa arnalǵan  «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn basshylyqqa alyp, biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi aıasynda densaýlyq saqshylary  ózderiniń jumystaryn odan ári maqsatty túrde júrgize beretini sózsiz. Halyqaralyq standarttar negizinde Densaý­lyq saqtaý mınıstriniń 2012 jylǵy 5 jel­toqsandaǵy №844 buıryǵyna sáıkes bizdiń «Oblystyq medısına ortalyǵy»  res­pýblıkada 5 medısınalyq mekemeniń biri bolyp, halyqaralyq standarttar boıynsha qanatqaqty  jobasyna engizildi. Olaı bolsa, keleshekte atqarylar  sharýa jetkilikti, aýqymy da zor. Osy aıtylǵan jetistikterimiz táýelsizdigimizdiń jemisi bolyp tabylady. Eń bastysy, medısınalyq sapaly  qyzmet kórsetý ýaqyt talabyna saı bolýǵa tıis. Bul – bizder úshin  mereıli mindet.  Ony óz deńgeıinde atqarý úshin barshamyzdyń  shyn janashyrlyǵymyz, yntymaǵymyz ben bereke-birligimiz qajet. Qazirgi tańda medısına salasy qyzmetkerlerinen Elbasynyń talap etip otyrǵan mindetteriniń biri de osy. Turǵanbaı MAHANOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen dárigeri. QYZYLORDA.

Mádınanyń matematıkalyq modeli

О́skemende Mádına Erkinova esimdi daryndy qyz bala bar. Bıyl qaladaǵy №3 mektep-gımnazııanyń 11-synybyn támamdady. Matematıkaǵa júırik M.Erkinovany Elbasy Nursultan Nazarbaev qatysqan О́skemendegi Oqýshylar úıiniń tusaýkeser sátinen bilemiz. Memleket basshysy byltyr Shyǵys Qazaqstan oblysyna jasaǵan jumys saparynda jas talanttyń jobasymen tanysyp, joǵary baǵasyn bergen bolatyn. Qazaqtyń qarshadaı qyzynyń «Avtomobıldi joldar júıesiniń matematıkalyq modeli» atty joba­sy­nyń maqsaty – kólik ınfra­qu­ryly­mynyń damýy men kózge kórine bermeıtin rezervterin teorııalyq tur­ǵydan taldaýǵa múmkindik bere­di. О́mir súrip otyrǵan ǵasyrda ǵalam­shardyń lastaný máseleleri óte ózekti bolyp tabylady. Qoǵamnyń damýy qanshalyqty jyldam óris alyp kele jatsa, qorshaǵan ortanyń las­taný deńgeıi de qaýipti mólsherge ja­qyn­daı túsýde. Sondyqtan, qazirgi ǵy­lym­da mańyzdy máseleniń biri – ta­bı­ǵı jáne antropogendi faktorlar áseri men ekojúıeniń ózgerýi der edik. M.Erkinovanyń matematıkalyq model qurý arqyly jol-kólik júıesi qozǵalysyn retteýge umtylýy, qor­sha­ǵan ortaǵa kólikten bólinetin gaz mól­sherin azaıtýǵa tyrysýy – iri já­ne óndiristi shaharlar úshin qajetti joba. – Men bala kezimnen matematıkaǵa qyzyǵýshylyq tanyttym. Naqty ǵy­lymdarǵa qyzyǵýshylyǵym atam­nyń arqasy deýge bolady. Ol oqýǵa, shahmat pen doıby oınaýǵa úıretti. Shahmattyń arqasynda tereń oılaýdy jáne matematıkalyq saraptamalardy durys jasaýdy meńgerdim. Tipti, álemdegi eń myqty matematıkterdiń biri G.Hardı adam áreketiniń osy túr­lerine saraptama júrgizip «Mate­matıktiń syry» atty maqala jazdy. Shahmattyń sheshimderi mate­ma­­t­ı­­kalyq jattyǵý, shahmatta oınaý, ma­tematıkalyq áýendi oryndaý ispetti áser qaldyrady. Bıikke, kóz­degen maq­satqa jetý úshin jan-jaq­ty, aqyl­dy ári shyǵarmashyl bolý­ǵa tıispiz. Baıqaýlarǵa, ǵylymı-táji­rı­belik konferensııalarǵa jáne qala­lyq, óńir­lik, respýblıkalyq, halyq­ara­lyq pán olımpıadalaryna belsene qa­ty­sýdy jolǵa qoıý qajet. Men ba­la kezimnen matematıka men fızıka pánin tereńdetip oqyp kelemin. Túr­li zııatkerlik baıqaýlar men pán olım­pıadalarynyń, oqýshylardyń ǵy­lymı jarystarynyń jeńimpazy­myn, – dedi daryndy qyz óz áńgimesinde. Ol mekteptegi sabaǵynyń basym bóligin «Daryn» ortalyǵynda ótkizedi. Aıtýynsha, onda ádiskerler ár oqýshynyń boıyndaǵy talantyn ashý úshin jaǵdaı jasaıdy. Jańa dos­tar taýyp, jeńisterge jol bastaıdy. Keleshekke jarqyn jol ashyp, el patrıottaryn tárbıeleıdi. – Ortalyq ádiskerleri meniń Almaty men Máskeý qalalarynda «Mate­matıka jáne jobalaý» boıynsha halyqaralyq, sondaı-aq, respýblıkalyq olımpıadalarǵa qatysýyma múmkindik berdi. Olardyń úmitin aqtap, úshinshi oryndy jeńip aldym. Mundaı nátıjelerge jetý bir jylda júzege asa bermeıdi. Janat Aıtpaeva basqaratyn «Daryn» óńirlik ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵyna alǵysym sheksiz. Joǵary oqý ornyna túsetin grantqa osy baıqaýlar arqyly ıe boldym. Aldaǵy ýaqytta geologııa mamandyǵy boıynsha Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıtetine neme­se Al­matydaǵy Qazaq-brıtan tehnı­ka­lyq ýnıversıtetine oqýǵa túsýdi jos­parlap otyrmyn, – dedi jas túlek. M.Erkinovanyń taǵy bir utymdy jobasy – shaǵyn mýltıkýpter qurastyrý. Tikushaq ispetti aspanǵa erkin kóteriletin mýltıkýpterdi pýlt arqyly basqarýǵa bolady. Al ol qurastyrǵan mýltıkýpterdiń ereksheligi – qazir kez kelgen qazaq­standyqtyń qolynda júretin smartfon telefonynyń beınekamerasyn qosyp, mýltıkýpterge bekitý arqyly ony tótenshe jaǵdaılar, tabıǵı apattar kezinde qoldanýǵa bolady. Iаǵnı, órt nemese sý tasqyny bolyp jatqan jerdiń ústimen ushyp ótken mýltıkýpter bergen málimetti qaýipsiz jerde kompıýterden tikeleı kórip otyrýǵa bolady. – Árbir qazaqstandyq oqý­shy birtýar tulǵa Nursultan Nazarbaev­pen jeke kezdeskisi keledi. О́tken jyly ǵana oqýshylardyń ǵylymı jobalary kórmesinde maǵan Elbasy­myzdy jaqynnan kórip, sóılesý baqyty buıyrdy. Kórmede Nursul­tan Ábishuly joba jasaýshylar men jas avtorlardy muqııat tyńdady. Men Elbasynyń kózderi jalt ete qalǵanyn, júzine jyly kúlki úıirilgenin baıqadym. Múmkin, Memleket basshysy Qazaqstannyń keleshegi – biz úshin qýanǵan bolar. Prezıdenttiń meniń jobama nazar aýdaryp, suraqtar qoıýy, joba jumysyn jalǵastyrýǵa usynys jasaýy mereıimdi ósirdi. Prezıdentpen kezdesýden soń ózime senimmen qarap, Nursultan Nazarbaevtyń kókeıkesti armany – Qazaqstandy qýatty jáne ósip-órkendegen elge aınaldyrýǵa óz úlesimdi qosýǵa mindettimin dep eseptedim, – deıdi Mádına Erkinova. Búginde onyń matematıkalyq modelge negizdelgen jobalaryn óndiriske engizý boıynsha sarap­tamalyq jumystar júrgizilip jatyr. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan» О́SKEMEN.

Elbasy

Qııýy qashqan, Qıly zamanda qym-qýyt. Aıta almaı oıyn júrgender qansha býlyǵyp. Táýekel ettiń táýelsiz elder aldynda, Qajymuqansha qaıratty belin bir býyp. Tobylǵy sapty, Qamshyny sonaý... jeti órme, Tolaǵaı qarttar bermegen saǵan bekerge. Qasym han syndy qasqaıyp saldyń qasqa jol, Qasyńdaǵylar tarasyp taǵy keterde. Abylaı hansha abaılap arǵy-bergini, Ajyramas úshin endigi  jerde el jigi. Bereke-baılaý – Bes usynysyń da belgili: «Áýeli kerek áskerdiń  tepe-teńdigi». Bas shulǵyp qaldy jaısańdar menen qasqalar, Kereǵar kelmeı kelissóz endi bastalar. Bógenbaı batyr keýdeńnen sonda oıandy, Bógenbaı ma eken bógelip sózden jasqanar. Tóle bıden tartqan Sózińniń tekti tórkini, Kókala bulttar sógilip kókte jóńkidi. Aıyr qalpaqty Abylaı babań elesi, Aımańdaıyńnan «aınalaıyn»  dep jelpidi. Mazasyz oılar ınedeı shanshyp mıyńdy, Asqaq dalanyń alyp júregi jıi urdy. Keýdemde meniń Buqar jyraýym bulqynyp «Ǵajaıyp sátti óleńge qos»,dep buıyrdy. Osynaý shaqta kúmbir de kúmbir kúı enip, Jınalǵandar jasadyq jalǵyz ıelik. Nur aǵa! Nurly jolyńdy halqyń tiledi, Beket atanyń arýaǵyna súıenip! Amanqos ERShÝOV. Atyraý oblysy, Jylyoı aýdany.