Irak qaıshylyq qushaǵynda

Bul elde tynyshtyqtyń joqtyǵy belgili. Sóıtse de «Irak jáne Levanta ıslam memleketi» (ILIM) tobynyń Naınava provınsııasynda bas kóterip, eldegi ekinshi iri qala Mosýldy op-ońaı óz baqylaýyna alýy jurtty tańdandyrdy. Qazir bul oqıǵa álem nazarynda. Irak basshylyǵy abdyrap qaldy. Búkil álemnen kómek surady. BUU-dan da, NATO-dan da, AQSh-tan da. О́z kezeginde olar da buǵan mán berdi. AQSh kómek berýge ýáde etti, al NATO-nyń Bas hatshysy Anders Rasmýssen óz­deriniń aralasýyna negiz joq­tyǵyn aıtty. Bul áskerı odaqtyń elshileri Túrkııa astanasynda shuǵyl bas qosty. Sol álemdi shýlatqan oqıǵa­ǵa baıyppen qaraǵanda, biraz jaı­dy ańǵarasyń. Eń aldy­men Irak basshylyǵynyń dármen­siz­digi birden kózge shalynady. Eldiń bir aımaǵyn basyp al­ǵan ekstremısterdiń sany bar-joǵy 3-5 myń adam ǵana eken. Úki­met kúshteri olarǵa qarsylyq kór­set­pek túgili, qarýlaryn tas­tap qashqan. Birshamasy olarǵa qosy­lyp ketken. Osylaı halyqtan qol­daý tapqan ekstremıster el asta­nasy Baǵdatty basyp alamyz dep Irak basshylyǵynyń úreıin ushyrdy. Endi sol álemdi shýlatqan «Irak jáne Levanta ıslam memleketi» degen qandaı top, qandaı uıym, soǵan keleıik. Bul top alǵashynda «Ál-Kaıdaǵa» kirse, keıin odan shyǵyp, endi aldaryna Sırııa jáne Irak elderiniń jerinde súnnıttik halıfat ornatýdy maqsat etetin kórinedi. Buǵan deıin Sırııa jerinde áreket etken olar endi Irak basshylyǵy men osyndaǵy súnnıttik azshylyq arasyndaǵy qaıshylyqty paıdalanyp, Irakqa qaraı bet burǵan. О́zderin «kóterilisshi súnnıtter» dep jarııalap, dindesterin ózderine qosylýǵa shaqyrǵan. Bul topty tájirıbeli dala komandıri Ábýbákir ál-Baǵdadı basqarady. Bularǵa baǵa bergende, aqparat quraldary ekige jarylady. Sırııa, Irak jáne Iran saıasatyn qoldaıtyndar bulardy shamalary kelgende dattap, bul topty qarjylandyrýshylar, qarýlan­dyrýshylar dep AQSh-ty, Saýd Ara­bııasy bastaǵan súnnıttik ba­ǵyt ustaǵan arab elderin aıyptaıdy. Negizinen, bizderge sondaı aqparat quraldarynyń nasıhaty jetip jatyr. Qalaı degende de, bul qaq­ty­ǵys­­tyń bastalýyna Irak basshylyǵy, onyń keleńsiz saıasaty sebepshi deýge bolar. El zaıyrly sanalǵanmen, onyń saıasatyna dinniń yqpaly kúshti. Elde dinı shıelenis etek alǵan. Úkimet basshysy Nýrı ál-Malıkıge shııttik kópshiliktiń múddesin qorǵaýshy degen aıyp taǵylýy da negizsiz emes. Dál osy jaýapty kezde halyqty dinı qarama-qarsylyqtan saqtandyrý ornyna ol súnnıtterden «Baǵdatty qorǵaýǵa» shaqyrdy. Bul shaqyrýǵa jaýap retinde shııtterdiń erikti jasaqtary qurylyp jatyr. Qalaı degenmen, «súnnıttik kóterilisshiler» Baǵdatqa qaýip tóndire qoımas. Eń aldymen ILIM-niń buǵan qaýqary jetpes. Onyń ústine, kúrdterdiń  peshmerga deıtin áskerı bólimderi urysqa kirisipti. Sırııa áskeri de shabýylyn kúsheıtken, sondaı-aq, Iran da áskerin túsirmekke daıyn kórinedi. Oǵan shııtterdiń jasaqtaryn qosyńyz. Oǵan 3-5 myńdaı jasaǵy bar ILIM-niń qarsy turýǵa shamasy kelmes. Biraq elde dinı sıpaty basym qaqtyǵys bastalǵany Iraktaǵy qaıshylyqty barynsha tereńdete túsedi. Basqa jurtta ártúrli dinder qatar ómir súrip jatsa, munda bir dindegiler til tabysa almaıdy – tuıyqqa tireıtin qaıshylyq sonda.

Aıqaıshyǵa olja bar

Alataýdyń arǵy jaǵyndaǵy qyrǵyz aǵaıyndardyń daýysy qashan da qatty estiledi. El basshylaryn qýyp shyqqan 2005 jáne 2010 jyldardaǵy tóńkeris kezderinde ǵana emes, olar jaı ýaqytta da bılikke ókpelese boldy, taıly-taıaǵymen aıqaılap, kóshege, jolǵa shyǵady. Bir tańdanarlyǵy – sol aıqaı­shy toptyń aldyńǵy shebinde aq saqaldy atalar, ásirese, aq kımeshekti analar júredi. Teledıdardan solardyń ashýly aıqaılaǵan beınesin kórip, halyq ábden ashynǵan eken-aý dep janyń kúızeledi. Jalpy, bılikke qar­sylyq kórsetýde qyrǵyz aǵaıyn­dar basqa jurttan asyp tur. Rasynda, ádilettik úshin, tipti, bolmaǵanda ózine jaqyn ıdeıa úshin qasqaıyp kúreske shyqqandardy maqtaýǵa da bolar-aý. Qanshama ýaqytyn sarp etedi, keıde sýyqqa tońady, ystyqta shóldeıdi. О́ıtkeni, qazir bul elde bılikke qarsylyq kóbine jol boıynda, ony jabý arqyly júzege asady. Tipti, keıbir aqparat quraldary ony «qyrǵyzdardyń ulttyq kúres oıyny» dep te ataıtyn bolǵan. Sol adamdardyń áreketin qalaı baǵalaýǵa bolady? Bireýlerimizdiń baǵasyn joǵaryda aıttyq: erlik deıdi. Ekinshi de baǵasy bar eken. Ol aqshamen ólshenedi eken. Qazir eldiń ońtústiginde Osh oblysynyń Alaı aýdanyn­daǵy Sopý-Korgon aýylynyń tusynda jergilikti halyq bılikke narazylyǵyn bildirip, Osh-Irkeshtam trassasyn jaýyp tastaǵanyna aıǵa jýyq­tady. Bul qarsylyq burynǵy parlament spıkeri, qazir jemqorlyǵy úshin isti bolyp, tergeý oqshaýlaǵyshynda jatqan Ahmatbek Keldibekovke qoldaý kórsetýge arnalǵan. Onda avtojolǵa 15 kıiz úı, 4 shatyr tigilip, kólik ótpeıtin kedergi jasalǵan. Jınalǵan jurt ash júrmeıdi, olarǵa tamaq beriledi. Tek tamaq qana emes, osy qarsylyq aksııasyna qatysqany úshin aqsha da beriletin kórinedi. Biz qyrǵyz áriptesterimizdiń jazǵanyna qarap aıtyp otyrmyz. Maǵlumaty bar bir kásipker biraz sıfrdy alǵa tosady. Kel­di­bekovtiń týystary jol ústinde tigilgen ár úıge kún saıyn 20-50 dollar, osynda kelgen kópshiliktiń árqaısysyna kúnine 10 dollar, olardy ertip kelgen onbasy, júzbasylarǵa eki ese artyq tóleıdi eken. Jergilikti bedeldi qylmyskerler, sportshylar qoldaý kórsetse, olar kúnine 50 dollardan alady. Olar kúreskerlerdi quqyq qorǵaý adam­darynan qorǵaıdy. Áıtpese jınal­ǵandardy qýyp shyǵý qıyn emes. Ásirese, mundaı kezde el ishinde qadiri bar kópbalaly analardyń «baǵasy» joǵary eken. Sonaý 2010 jyly Qurmanbek Bakıevti qorǵap, onyń qashyp ketýine jol ashqan «batyr analarǵa» kún saıyn 500 dollarǵa deıin tólenipti. Mundaı aqshaǵa biraz keńirdek jyrtýǵa bolǵandaı-aý. Sonda bul aksııaǵa 300-400 shamalas analar qatysqan kórinedi. Qazir Keldibekovtiń týystary mundaı joǵary «gonorar» tóleı almasa kerek. Sóıtse de kún saıyn bul sharaǵa 10-20 myń dollar jumsalady deıdi. Ony alǵashqy 18 kúnge shaqqanda 180-360 myńdy quraıdy. Eldiń bas prokýratýrasy Keldibekovtiń jalpy baılyǵyn 180-200 mıllıon dollarǵa baǵalasa, ol mundaı shyǵyndy kótere alady-aý. Eń qıyny – eldiń, kásipker­lerdiń shyǵyny. Sol Keldibekovti qoldaý aksııasynan memlekettik keden jáne salyq qyzmetiniń shyǵyny orasan. Qanshama júk tasylmaı, onan soń satylmaı jatyr. Sarapshylar ár kúni 11,5 mıllıon som keden salyǵy alynbaıdy deıdi, alǵashqy 18 kúnde – 207 mıllıon, oǵan ótkizilmegen taýardan túsetin 250 mıllıon tabys salyǵyn qossa, bul el úshin aıtarlyqtaı aýyr shyǵyn. Aıqaıdyń osyndaı saldary bar. Ol tegin aıqaı emes kórinedi. Bireýge – olja, elge – shyǵyn. Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».